توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىم جۇيەلى جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى

تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى

تاياۋدا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى ەلى­مىزدە 2 مىڭنان اسا اپاتتىق جاع­داي­دا­عى تۇرعان ۇيدە 30 مىڭعا جۋىق ادام ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىنان حاباردار ەتتى. اتالعان ۇيلەردىڭ 30%-ى, ياعني 800-ءى وتكەن عا­سىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىنا دەيىن سالىن­عان.

بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنە قاراعاندا سەيسميكالىق قاۋپى جوعارى ايماق الماتى ەكەنىن ەسكەرسەك, ءبىراز ۋاقىت بۇرىن «قازاق قۇرىلىس جانە ساۋلەت عىلىمي-زەرتتەۋ مەن جوبالاۋ ينس­تيتۋتى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ماماندارى الماتىداعى 11 مىڭ عيماراتقا تەكسەرىس جۇرگىزىپ, ولاردىڭ 35 پايىزى جەر سىلكىنىسى كەزىندە توتەپ بەرۋگە قاۋ­قار­سىز ەكەنىن انىقتاعان. ساۋلەتشى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ۇيلەردى جەراس­تى دۇمپۋىنەن قورعانۋ ءۇشىن عيماراتتارعا سا­راپتاما جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. الايدا قالا­دا­عى ءار عيماراتقا تالداۋ جۇمىستارى قىمباتقا تۇسەدى. ەگەر مەملەكەت تاراپىنان ۇيلەردىڭ جاي-كۇيىن دەر كەزىندە انىقتاپ, ساراپتاما جاساماسا, سالدارى وڭايعا سوقپايدى.

الماتى كەڭەس زامانىندا مونوليت ۇيلەر سالىنعان العاشقى قالا بولعان. بۇنداي ۇيلەر ءبىرىنشى رەت سامال شاعىن اۋدانىندا تۇرعىزىلعان ەكەن. ماماندار بۇل ۇيلەر بەرىك ءارى ءجۇز جىلعا دەيىن سىر بەرمەيتىنىنە سەنىم بىلدىرەدى. دەگەنمەن حالقى كوپ شوعىرلانعان ءىرى مەگاپوليس­تە ىرگەتاسى سەتىنەپ تۇرعان ۇيدە تۇرمىس كەشىپ وتىرعان جاندار جەتەرلىك.

سونىمەن مەگاپوليستىڭ بەس جىل ىشىندە ميللياردتاعان تەڭگەگە ەسكى پاتەر­لەر­دى قايتا قۇرىپ, جۇزدەگەن توزىعى جەتكەن ءۇيدىڭ بۇزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2021-2025 جىلدارعا ار­نالعان تۇرعىن ءۇي قورىن جاڭارتۋ باع­دار­لاماسى ىسكە قوسىلدى. الماتى قالا­سىنىڭ الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى سەيسمولوگيالىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, 708 ەسكى ءۇي بۇزىلاتىنىن, ءسويتىپ, 683 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلەتىنىن حابارلادى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرما­سى­مەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمىنىڭ 2022 جىلى 15 جەلتوقسانداعى №4/705 قاۋ­لىسىنا سايكەس, «الماتى قالاسىن دامى­تۋ­دىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىن جانە 2030 جىلعا دەيىنگى ورتامەرزىمدى پەرس­پەكتيۆالار» نەگىزىندە 9 جول كارتاسى جاسالىپ بەكىتكەنى بار. مەگاپوليس باسشىسى ەربولات دوساەۆ: «جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن اپاتتى جاعدايداعى ۇيلەردى بۇزۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسى ازىرلەندى. ءبىرىنشى كەزەكتە ادامدار تۇرۋ مۇمكىن ەمەس ۇيلەردى قاراستىرىپ جاتىرمىز. وعان بارىنشا قاراجات ءبولىنۋ دە كوزدەلىپ وتىر. توزىعى جەتكەن ۇيلەردىڭ تۇر­عىن­دا­رىن قونىستاندىرۋ ماسەلەسىن ءوز موينىنا الۋ ءۇشىن مەردىگەر كومپانيا­مەن كەلىسىمدەر بار. ياعني كومپانيالارعا قۇرىلىس جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرىلەدى, ال ولار بىزگە تۇرعىنداردى قونىستاندىرۋعا قولۇشىن بەرەدى», دەگەن ەدى.

بۇگىندە وڭتۇستىك استانادا 1 300 ەسكى كوپقاباتتى ءۇي ەسەپكە الىنعان. وسى جىلى جارتىسىنا جۋىعىن جوندەۋدەن وتكىزۋ جاعى قاراستىرىلىپ وتىر. توزىعى جەت­كەن كوپقاباتتى ءۇيدىڭ تۇرعىندارى كوم­مۋنالدىق ينفراقۇرىلىم جۇيەسىنىڭ ىستەن شىققانىن, ەلەكتر سىمدارى ءجيى ءۇزىلىپ, گاز قۇبىرى اپاتتى جاعدايدا ەكە­نىن ايتادى. بۇل رەتتە قالا اكىمدىگىنىڭ ما­ماندارى باسپانانىڭ ءبىراز ۋاقىت جون­دەۋ كورمەگەنىن ءارى پاتەرلەردىڭ وزىن­دىك جوسپارىن اركىم قالاۋىنشا وزگەرت­كەندىكتەن جوندەۋ جۇمىسىنا شامامەن 100 ملن تەڭگەگە جۋىق قاراجات قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.

رەنوۆاتسيا باعدارلاماسى باستالعاننان بەرى الماتىدا 400-گە تارتا وتباسى جاڭا ۇيگە قونىستانعان. رەنوۆاتسيانىڭ باستى ماقساتى وسىنداي توزىعى جەتكەن تۇر­عىن ۇيلەر ماسەلەسىن شەشۋگە ءتيىس بولسا, ال­ماتى قالاسىنىڭ 2023-2030 جىل­دار­عا ارنالعان تۇرعىن ءۇيدى رەنوۆاتسيا­لاۋ باعدارلاماسىنىڭ جاڭارتىلعان جوبا­سىندا 2030 جىلعا دەيىن 948 ءۇيدىڭ بۇزىلۋى جوسپارعا ەنگىزىلگەن.

تەك الماتى عانا ەمەس ءار وڭىردەگى توزىعى جەتكەن ۇيلەر مەن ينفراقۇرى­لىم­داردى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان ۇكىمەتتىڭ قابىلداعان باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى ىستەر­دى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن بيىل ناۋ­رىز ايىندا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفرا­­قۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىل­دارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى.

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ەلىمىزدە اپاتتى جاع­داي­دا تۇرعان ەسكى ۇيلەردىڭ كوپشىلىگى ءۇش وڭىردە, اتاپ ايتقاندا, الماتىدا – 1,4 مىڭ, قاراعاندى وبلىسىندا – 552 جانە باتىس قازاقستان وبلىسىندا 409 اپاتتى ءۇي تىركەلگەنىن مالىمدەدى. مينيسترلىك 2022-2025 جىلدار ارالىعىندا 251 ءۇيدىڭ بىرتىندەپ, ياعني 2022 جىلى – 25 ءۇي, 2023 جىلى – 50 ءۇي, 2024 جىلى – 75 ءۇي جانە 2025 جىلى 101 ءۇيدىڭ بۇزىلاتىندىعىن جوسپارلاپ وتىر.

بۇل رەتتە ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي ينس­پەك­تسياسى مەن «تۇرعىن ۇيلەرگە كوممۋ­نال­دىق قىزمەت كورسەتۋ» جشس جəنە پيك ماماندارى بىرلەسىپ, جۇيەلى جۇ­مىس اتقارىپ كەلەدى. توزىعى جەتكەن ەسكى ۇيلەردى ءسۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىن­دى­رۋ ءۇشىن تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, تۇرعىنداردىڭ تالاپ-تىلەكتەرى ەسكەرىلۋى كەرەك. ەسكى ۇيلەر سۇرىلگەننەن كەيىن ورنىنا جاڭا ۇيلەردىڭ قۇرىلىسى باستالادى. ال كەلىسىم بويىنشا ادامدار ۋاقىتشا باس­پانامەن قامتىلىپ, ۇيلەرى بىتكەن سوڭ قايتا قونىستانۋعا نەمەسە تەڭ پاتەر قاراستىرىلۋعا بارىنشا جاعداي جاسالۋى كەرەك.

كارىز قۇبىرلارىنىڭ 80%-ى ەسكىرگەن

بۇگىندە ەلىمىزدەگى تۇرعىن ۇيلەردىڭ تازارتۋ قوندىرعىلارىنىڭ ءبىرازى وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا پاي­دا­لانۋعا بەرىلگەن. بۇل قازىرگى كۇنى حا­لىق­تىڭ ەكولوگيالىق جاي-كۇيىنە اسەر ەتىپ جاتقانى بار. كارىز جەلىلەرىنىڭ ەڭ جوعارى توزۋى قاراعاندى (68%), الماتى (67%), شىعىس قازاقستان (72%), پاۆلودار (74%) مەن ۇلىتاۋ (75%) وبلىستارىندا بايقالىپ وتىر. ماسەلەن, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كۇرشىم اۋىلىنداعى تازارتۋ قۇرىلىسىنىڭ جۇمىس ىستەمەگەنىنە 10 جىلدان اسقان كورىنەدى. اۋدان ورتالىعىنىڭ شايىن­دى سۋى تىكەلەي كۇرشىم وزەنىنە, ءارى قاراي ەرەكشە مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ترانس­شە­كارالىق ەرتىس وزەنىنە قۇيىلادى. ال تارازدا كارىز تازارتۋ قوندىرعىسى مۇل­دەم سالىنباعان.

ماماندار ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تۋىنداۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن مۇنداي كارىز تازارتۋ نىساندارىن جاعدايى وتە اۋىر ينفراقۇرىلىم تىزبەسىنە ەنگىزۋ قاجەت. تازارتۋ قۇرىلىستارىن سالۋ جانە جاڭعىرتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدە جوعارى تەح­نولوگيالىق زاماناۋي جابدىقتى پاي­دالانۋدىڭ جانە بىرىڭعاي جۇيەلى تاسىلدەر ازىرلەۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا.

2019-2022 جىلدارى سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جۇيەلەرىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 303,7 ملرد تەڭگەدەن 484,2 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. وسى جىلدار ىشىندە 17,9 مىڭ كم سۋمەن جابدىقتاۋ مەن سۋ بۇرۋ جەلىلەرى سالىنىپ, جابدىقتاۋدان قايتا وتكەن.

قالاي دەگەنمەن دە بۇگىنگى تاڭدا كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىم جۇيەسىندە سارقىندى سۋلاردىڭ ساپالى تازارتىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جەلىلەر توزىپ, كارىز-تازارتۋ قۇرىلىستارىنىڭ جاي-كۇيى باستى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. رەسپۋبليكا بو­يىنشا بارلىعى 89 قالانىڭ ىشىندەگى 68 قالادا جاڭا كارىز-تازارتۋ قۇرىلىستارىن سالۋ, جاڭعىرتۋ جانە قايتا جابدىقتاۋدى قاجەت ەتەدى.

اپاتتى جاعدايداعى نىساندار

كەيىنگى كەزدەرى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋشى نىساندارداعى قۇرىلعىلاردىڭ ىستەن شىعۋ سانى 22%-عا ارتقان. ال ءوندىرۋشى قۋاتتاردىڭ توزۋى شامامەن 60%-دى قۇرايدى. وسىنىڭ سالدارىنان وتكەن جىلى تۇتاس ءبىر قالا جىلۋسىز قالعان ەدى. جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنىڭ سالىنعانىنا 60 جىلدان اسادى. بۇنداعى جابدىقتاردىڭ توزۋى 66%-دى قۇراپ وتىر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى توزىعى جەتىپ, اپاتتى جاعدايدا تۇرعان نىسانداردى جاڭعىرتۋعا قوماقتى قارجى كەرەك ەكەنىن ەسكەرتكەن ەدى. الايدا بۇلاردىڭ كوبى جەكەمەنشىككە ءوتىپ, باسشىلارى اقشا سالۋعا نەمقۇرايدىلىق تانىتىپ وتىر.

جالپى, ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسى ءبىر ەمەس, بىرنەشە ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرىندا ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ستان­سا­لاردىڭ جۇمىسىنا جاۋاپتى. ال جىلۋ جەلىلەرى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ مىن­دەتىندە بولسا, مۇنىمەن تىكەلەي ين­دۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مي­نيسترلىگى اينالىسادى. جىلۋ مەن ەنەر­گيانىڭ ءتاريفىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى بەكىتەدى. ال ەكولوگيا مي­نيستر­لىگى كومىر گەنەراتسياسىن, ياعني زياندى شىعارىندىلاردى ازايتۋدى باقىلايدى.

بۇگىندە ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسى ءون­دى­رىسىن ءارتۇرلى مەنشىك نىسانىنداعى 204 ەلەكتر ستانساسى ىسكە اسىرىپ جاتىر. بىلتىر 113 ملرد كۆت/ساع ەلەكتر ەنەر­گياسى ءوندىرىلىپ, ونىڭ ىشىندە تۇر­عىن ءۇي سەك­تورىندا 14,8 ملرد كۆت/ساع پاي­دا­لا­نىل­عان.

سونىمەن قاتار جاقىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆ ەلىمىزدە جىلۋ جەلىلەرىنىڭ 80-85%-ى توزعانىن, اسىرەسە كارىز قۇبىرلارىنىڭ جاعدايى مۇشكىل ەكەنىن, ال اتالعان ماسە­لەنى شەشۋ ءۇشىن ءتاريفتى كوتەرۋ كەرەك ەكەن ايتقان ەدى.

«بيىل ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفىن شىلدە ايىنان باستاپ كوتەرۋ جوسپارلاندى. جىلۋدىڭ جاڭا ءتاريفى وسى جىلۋ بەرۋ ماۋ­سىمىنان باستالادى. جۇمىستار باس­تالىپ تا كەتتى. تاريف مولشەرى ءار وڭىردە ءارتۇرلى, جىلۋ جۇيەسىنىڭ توزۋ دەڭگەيىنە بايلانىس­تى. كەيبىر وڭىرلەردە 10%-دان 30%-عا دەيىن كوتەرىلۋى مۇمكىن. تاريف حالىققا اسەرىن تيگىزبەۋ كەرەك. ءالى دە ەڭ قىمبات ءونىم قاي ايماقتا بولاتىنى بەلگىسىز, بۇل ماسەلەنى ءبىز تالقىلايمىز. حالىقتى تىعىرىققا تىرەمەۋ ءۇشىن قىم­باتتاعان ءتاريفتىڭ باسىم بولىگىن بيۋد­جەت­تىك مەكەمەلەر تولەيدى», دەيدى مينيستر.

ساراپشىلار ۇكىمەت مۇنداي قادامعا امالسىزدان بارىپ وتىرعانىن, سەبەبى قازىر تاريف باعاسى كوتەرىلمەسە, ەلدەگى توزعان قۇبىرلار جەلىسى تەحنوگەندىك اپاتقا اكەلەتىنىن العا تارتادى.

ەلىمىزدە بارلىعى 128 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق جىلۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ بۇرۋ جەلىلەرى بار. رەسپۋبليكا بويىنشا سول جەلىلەردىڭ 51%-ى توزعان. اتاپ ايتقاندا, پاۆلودار وبلىسىندا – 68%, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا – 64%, قاراعاندى مەن ۇلىتاۋ وبلىستارىندا 62% قۇبىر جەلىلەرى ىستەن شىعۋعا شاق تۇر. بيىل 126 شاقىرىم جىلۋ جەلىلەرىن جاڭ­عىرتۋعا 86 ملرد 300 ملن تەڭگە بولىن­گەن كورىنەدى.

الماتى