جاقىندا اياقكيىم يمپورتتاۋشىلار ءۇشىن قويمالاردا قالعان تاۋارلاردى تاڭبالاۋ مەرزىمىن كەلەر جىلدىڭ ءبىرىنشى اقپانىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانى جانە بار. بۇل تۋرالى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمانعاريننىڭ توراعالىعىمەن وتكەن تاۋارلاردى تاڭبالاۋ جۇيەسى جانە قاداعالاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەستە اتالىپ وتكەن بولاتىن.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە جانۋارلار تەرىسىنەن جاسالعان ونىمدەر, تەمەكى بۇيىمدارى, اياقكيىم مەن ءدارى-دارمەك سەكىلدى 4 تاۋار توبىنا مىندەتتى تاڭبالاۋ جۇرگىزۋ قاجەت بولسا, ال زەرگەرلىك بۇيىمداردى تاڭبالاۋ قاناتقاقتى جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا. جالپى, ەلىمىزدەگى اياقكيىم تاۋارلارى اينالىمىنىڭ 96%-ى – يمپورتتىق, 4%-ى عانا – وتاندىق ءونىم كورىنەدى.
«اياقكيىم ونىمدەرىن تسيفرلىق تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە, ونىڭ رەسمي يمپورتى 36%-عا (2022 جىلعى 7 ايداعى 26,1 ملن جۇپتان 2023 جىلعى 7 ايداعى 35,6 ملن جۇپقا دەيىن), ءوندىرىس 20%-عا (2021 جىلعى 1,5 ملن جۇپتان 2022 جىلعى 1,8 ملن جۇپقا دەيىن) وسكەن.
تسيفرلىق تاڭبالاۋدىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ول ءار اياقكيىمدى بەلگىلەپ, ادامي فاكتورسىز تاۋاردى جەتكىزۋ تىزبەگىن قاداعالاۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە. بيىلعى جىلدىڭ قازان ايىندا تاۋارلاردى تاڭبالاۋ جانە قاداعالاۋدا 3,2 مىڭ قاتىسۋشى تىركەلىپ, 78,3 ملن-نان استام تاڭبالاۋ كودى بەرىلگەن. 12,1 مىڭ تاڭبالاۋ كودى اينالىمنان شىعارىلعان ەكەن.
اياقكيىممەن اينالىساتىن ءىرى كوتەرمە ساۋدا ورىندارىنىڭ باستى ماسەلەسى – قويمالاردا, اسىرەسە استانا, الماتى مەن شىمكەنت قالالارىنىڭ كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا بازارلارىنداعى تاڭبالانباي قالعان اياقكيىمدەر ساۋداگەرلەردىڭ مىسىن باسىپ تۇرعانعا ۇقسايدى. كاسىپورىن تاۋارلاردى تاڭبالاۋعا دايىن, بىراق بۇل ءبىراز ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. وسىعان بايلانىستى ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى اياقكيىم قالدىقتارىن تاڭبالاۋ مەرزىمىن 2023 جىلعى 1 قاراشادان 2024 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندەگى جۇمىستى قولعا العان بولاتىن. بىراق يمپورتتاۋشىلاردىڭ وزەكجاردى وتىنىشتەرىن اياقسىز قالدىرماي, كەڭەستە تاڭبالاۋ مەرزىمىن 2024 جىلعى 1 اقپانعا دەيىن تاعى ءبىر ايعا ۇزارتۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. سونىمەن اتالعان كۇنگە دەيىن اياقكيىمدى يمپورتتاۋشىلار ءوز قويمالارىندا تاڭبالاۋعا مۇمكىندىك الدى.
«قازىر ءبىز الماتى مەن شىمكەنت قالالارىنداعى كوتەرمە قويمالاردا تاڭبالاۋ پۋنكتتەرىن قۇرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز, بۇل – ەلىمىزگە اياقكيىم اكەلەتىن ەكى ۇلكەن پۋنكت. بازار اكىمشىلىگى كوتەرمە ساۋدا قويمالارىنداعى اياقكيىم قالدىقتارىنا كودتار ەنگىزۋگە كومەكتەسۋ ءۇشىن ورىن بەرىپ, قىزمەت كورسەتۋگە دايىن. الداعى ۋاقىتتا قالدىقتاردى تاڭبالاۋ ۇدەرىسى تۇراقتى تۇردە قالىپتاسپاۋى ءۇشىن يمپورتتاۋشىلار جاڭا ماۋسىمدا تەك تاڭبالانعان اياقكيىمدەر اكەلىنەتىنى تۋرالى مىندەتتەمەلەردى قابىلداۋى قاجەت. بۇل اياقكيىمنىڭ باعاسىنا ءىس جۇزىندە ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرمەيدى. ماسەلەن, ەل نارىعىنا اياقكيىم ەكسپورتتايتىن قىتايلىق «Beijing Vitcony» كومپانياسى اياقكيىمدى تاڭبالاۋ قىزمەتىن تەگىن, تاۋار باعاسىنا قوسپاي-اق, ۇسىنۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. ولار قازىردىڭ وزىندە رەسەيدەن يمپورتتاۋشىلار ءۇشىن وسىلاي ىستەپ جاتىر. 300-دەن استام قىتايلىق جەتكىزۋشىسى بار جۇك تاسىمالداۋشىلار رەسەيگە اياقكيىم ەكسپورتتايدى, ولار تاۋارلاردى وزدەرىنىڭ وندىرىسىندە تاڭبالايدى. بۇل كومپانيالار قازاقستانعا دا ءدال وسىنداي قىزمەت كورسەتە الادى. نەگىزگى اياقكيىم جەتكىزۋشىلەر سانالاتىن وزبەكستان مەن تۇركيا ەلدەرىنىڭ وندىرۋشىلەرى ءوندىرىس ورىندارىندا تاۋارلاردى بىردەن تاڭبالاۋعا ءازىر. رەسەي قازىردىڭ وزىندە تاڭبالاپ جاتىر. وسىلايشا, ارنايى جابدىقتالعان كەدەن قويمالارىنىڭ قاجەتتىلىگىن بارىنشا ازايتۋعا بولادى. ولاردى تەك قانا اياقكيىم اۋە كولىگىمەن اكەلىنەتىن كەدەن قويمالارىندا قالدىرۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل نەگىزىنەن – ەۋروپادان كەلگەن قىمبات اياقكيىمدەر. اياقكيىم ونىمدەرىنىڭ اينالىمىنا قاتىسۋشىلارمەن ورتاق مىندەتىمىز – اياقكيىمدەردى 4 اي ىشىندە, نەگىزىنەن, كەدەن قويمالارىنا كىرەر الدىندا تاڭبالاۋ ۇدەرىستەرىن قۇرۋ, ال وعان مۇمكىندىك بولماسا, كەدەن قويمالارىنىڭ يەلەرىمەن اياقكيىمدى تاڭبالاۋ قىزمەتى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ كەرەك», دەيدى «تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ ورتالىعى» جشس باس ديرەكتورى بيكەش قۇرمانعاليەۆا.
سونىمەن قاتار كەڭەستە كەدەن قويمالارىنىڭ تاۋارلاردى تاڭبالاۋ ءۇشىن ورىن بەرۋگە دايىندىعى مەن ونىڭ جاعدايى قاراستىرىلدى. قويمالاردىڭ كوبىندە جىلۋ جوق, كەيبىرەۋى ەلەكتر جەلىلەرىمەن جابدىقتالماعان. بۇل جونىندە مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنە قاجەتتى ينفراقۇرىلىم ماسەلەسىن شەشۋ تاپسىرىلدى.
«تاڭبالاۋدى جالعاستىرۋ كەرەك. اياقكيىمدى تاڭبالاۋدا قازىردىڭ وزىندە ناتيجە بار ەكەنىن, ءوز ءوندىرىسىمىز ءوسىپ, نارىق تازارىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ول ءۇشىن اياقكيىمدى يمپورتتاۋشىلارعا, فارماتسەۆتيكالىق نارىققا جانە باسقا دا قاتىسۋشىلارعا وسى ۇدەرىستىڭ بارلىق مۇمكىندىگى مەن شارتىن ءتۇسىندىرىپ, تاڭبالاۋعا قاجەتتى قۇرال-جابدىقتاردىڭ قۇنى تۋرالى بيزنەستى ناقتى حاباردار ەتۋ كەرەك. تاۋارلاردى تاڭبالاۋدى جۇرگىزۋدە ءتيىستى كەشەندى شەشىمدەردى بىرىكتىرەتىن قۇرىلعىلاردى, ءدارى-دارمەك نارىعىنداعى قاتىسۋشىلارعا اقىسىز نەگىزدە جابدىقتاردى بەرۋ مۇمكىندىگى بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت», دەدى كەڭەستى قورىتىندىلاعان ۆيتسە-پرەمەر.
سونداي-اق 2024 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ ەنگىزىلەتىن دارىلىك زاتتاردى تاڭبالاۋعا مەديتسينالىق ۇيىمداردى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن «قازاقتەلەكوم» اق بىرلەسىپ اينالىساتىن بولدى.
