جول اپاتى نەگە جيىلەدى؟

قاڭتار-قىركۇيەك ايلارى ارا­لى­عىنداعى دەرەكتەرگە كوز جۇ­گىرتسەك, جول-كولىك وقيعالارى (جكو) بىلتىرعىمەن سا­لىس­تىر­عاندا ازايعانعا ۇق­ساي­دى. رەسپۋب­ليكا بويىنشا 10 مى­ڭعا جۋىق جول-كولىك وقيعاسى تىر­­كەلىپ, بىلتىرعىدان 3,8%-عا تومەندەگەن. وقيعالاردىڭ كوبى ال­ماتى قالاسىندا بولعان. ەل­دەگى جالپى جكو-نىڭ 25,9%-ى نەمەسە 2,6 مىڭى الاتاۋ باۋ­رايىنداعى الىپ قالاعا تيەسىلى بولىپ شىقتى. جكو بويىنشا الماتى وبلىسىندا 961 جاعداي (37,6% ازايعان), جامبىل وبلىسىندا 695 وقيعا (39,4% ازايعان) تىركەلگەن. جكو-سى ەڭ از وبلىس – ۇلىتاۋدا 42 وقيعا بولىپتى.

جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە جول-كولىك وقيعالارى سالدارىنان 14 مىڭ ادام زارداپ شەككەن. وسى جىلدىڭ توعىز ايىن­­دا ەلىمىزدە 4,1 مىڭ قىل­مىس­تىق-كولىكتىك قۇ­قىق بۇ­زۋ­شىلىق تىركەلگەن. جول-كولىك وقيعالارى بويىنشا قۇقىق بۇ­زۋشىلىقتاردىڭ 69,5%-ى جول قوزعالىسى نەمەسە كولىك قۇ­رال­دارىن پايدالانۋ ەرەجەلەرىن بۇزعان 2,9 مىڭ وقيعا تىركەلگەن. تاعى 22%-ى كولىك قۇرالىن باس­قارۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان جانە الكوگولدىك, ەسىرتكىلىك نەمەسە ۋىتقۇمارلىق ماساڭ كۇيدەگى ادام­نىڭ كولىك قۇرالىن باسقارۋدا 902 قۇقىق بۇزۋشىلىق بولعان. كورسەتكىشتەردى بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا تومەندەدى دەسەك تە, ادام ءومىرى مەن دەن­ساۋلىعى تۇرعىسىنان ونى از, نە كوپ دەپ بولۋگە بولمايدى. اتا­لىپ وتىرعان جايتتىڭ باستى سەبەپ­­­تەرىنە نەگىزىنەن – كولىك قۇ­رالى­نىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى, جۇر­گىزۋشى, جاياۋ جۇرگىنشى مەن جاع­دايى كوڭىل كونشىتپەيتىن جول جاتادى.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 4,7 ملن كولىك قۇرالى بار. ولاردىڭ قان­شاسىنىڭ تەحنيكالىق جاعدايى وي­داعىداي ەكەنىن يەسىنەن باس­قا ەشكىم بىلمەيدى. كولىكتى تەحني­كالىق بايقاۋدان وتكىزۋ دەگەنىڭىز – بەس مىڭ تەڭگەگە ساتىپ الاتىن, كولىكتىڭ تولىق تەحنيكالىق جاع­دايىن شىنايى كورسەتە ال­ماي­تىن ءبىر جاپىراق قاعاز عانا ەكەنىن ءبارى جاقسى بىلەدى. وسى رەتتە كولىكتى تەحنيكالىق باي­قاۋدان وتكىزۋدىڭ باسقا جولدارىن قاراستىرعان دۇرىس سەكىلدى.

كەڭىنەن تارالعان بۇل وقيعا­لاردىڭ سەبەپتەرىنە جۇرگى­زۋشى قاۋىمنىڭ بىلە تۇرا جول ەرە­جەلەرىن ورەسكەل بۇزۋى, ما­سەلەن, جول قوزعالىسى بەلگىلەرىن ەلەمەۋ, باعدارشامنىڭ قىزىل بەل­گىسىنە ءوتۋ كىرەدى. ودان كەيىن ارا قاشىقتىقتى ساقتاماۋ, اسى­رەسە جول قوزعالىسىنىڭ قار­بالاس ۋاقىتتارىندا ۇلكەندى-كى­شىلى جول اپاتتارىنا اكەلىپ سوقتىرادى. كولىك جۇرگىزۋدە جا­ۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەۋدىڭ ەڭ سوراقى ءتۇرى – ماساڭ كۇيىندە كولىك ايداۋ. سونداي-اق قاراما-قارسى قوزعالىس جولاعىنا شىعۋ, جىلدامدىقتى اسىرۋ, باسقا كو­لىكتەردى باسىپ وزۋ ەرەجەلەرىن بۇزۋ, زەيىن قويماۋشىلىق – جول-كولىك وقيعالارىنىڭ ەڭ كوپ سە­بەپشىسى. كولىك جۇرگىزە وتىرىپ, ۇيالى تەلەفونمەن سويلەسۋ بۇ­گىندە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ادەتىنە اي­نالعانى وكىنىشتى. رۋلدە وتىرىپ, بەينەجازبالار ءتۇسىرۋ, الەۋ­­مەتتىك جەلىگە كىرۋ بۇگىندە جاستىڭ دا, كارىنىڭ دە سۇيىكتى ىسىنە اي­نال­عانداي. ال جولداردىڭ ناشارلىعىنا بايلانىستى ورىن الاتىن جول-كولىك وقيعالارى بۇل ءبىر ءباسىبۇتىن بولەك اڭگى­مە. توتەنشە جاعدايلارعا ۇرىن­دىراتىن جول جامىلعىسى مەن وي­دىم شۇڭقىرلار, ءتىپتى جا­رىق­­­تىڭ جەتكىلىكسىزدىگى دە ءوز ال­­­دىنا ءبىر تاقىرىپقا ارقاۋ. قوز­­­عا­­لىستى باسقارۋ جۇيەلە­رى­نىڭ ءجيى كەزدەسەتىن اقاۋلارى – ادام ءومىرىنىڭ ناعىز قاس جا­ۋى. اشىق كارىز قۇدىقتارى, جول جا­مىل­عىسىنىڭ دەڭ­گەيى­نەن اۋىت­قيتىن ليۋكتەر, جول بەلگى­لە­رىنىڭ دۇرىس قويىل­ما­ۋىنان تۋىنداپ جاتاتىن ءتۇرلى جاعدايلار جانە بار.

 «اپاتتىلىقتىڭ جالپى دەڭ­گەيىنىڭ تومەندەۋىنە قاراماستان, الماتى قالاسىندا, الماتى, جام­بىل, تۇركىستان جانە جەتىسۋ وبلىستارىندا جوعارى دەڭگەي ساقتالىپ وتىر. وعان نەگىزگى سە­بەپتەردىڭ ءبىرى – جولدار مەن ين­­فراقۇرىلىمنىڭ جاعدايى. ستا­تيستيكا بويىنشا جول-كولىك وقيعالارىنىڭ 73 پايىزى ەلدى مەكەندەردە ورىن الادى», دەگەن ەدى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى مارات قوجاەۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا.

سونىمەن قاتار جول اپاتىنىڭ سالدارىنان كولىك قۇرالىنا كەلتىرىلگەن شىعىندى سوت ارقىلى مەملەكەتتەن وتەپ الۋعا بولاتىنىن جەت­كىزگەن-ءدى.

«جول اپاتىنىڭ سەبەبى جول­­دىڭ ساپاسى دەپ تانىلسا, سونىڭ سالدارىنان جۇرگىزۋشىنىڭ اپات­تىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىگى بولماسا, ول سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى جانە بىزدە وسىنداي فاكتىلەر بار. جۇرگىزۋشىلەر كولىك پەن مۇ­­لىك­كە كەلتىرىلگەن زيان ءۇشىن وتەم­اقى الادى», دەگەن ەدى ءمينيستر­دىڭ ورىنباسارى. سونداي-اق ۇلت­تىق جول اكتيۆتەرىنىڭ ساپا ور­تالىعى دۇرىس قويىلماعان جول بەلگىلەرىنىڭ جول قوزعالىسىنا قات­تى اسەر ەتەتىنىن ايتقان. وسى ور­­تالىقتى تەكسەرۋ نا­تيجە­لە­رىندە جول بەلگىلەرى مەن كو­­شە­لەردىڭ تاڭبالانۋىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى نورمالارعا سايكەس كەلمەيتىنىن انىقتاعان. ماسەلەن, تار جولدا تۇتاس جولاقتىڭ قو­يىلۋى – شاعىن ەلدى مەكەندەردى ايت­پاعاندا, ءىرى قالالاردا دا كەزدەسەتىن جايت. سونىمەن قاتار بەل­گىلەردىڭ شاعىلىسۋ دەڭگەيى تومەن بولسا, وندا جۇرگىزۋشى تۇن­گى ۋاقىتتا ارەكەت ەتە الماي, توتەنشە جاعداي تۋىنداۋى مۇم­كىن. سوندىقتان جول بەلگىلەرى مەن جولداردىڭ تاڭبالانۋىنا ءتيىستى ورىندار نازار اۋدارۋ قاجەت. اتالعان وقيعالاردان كوپ زارداپ شەگەتىن ءارى كەي جاعدايدا وقيعانىڭ سەبەپشىسى سانالاتىن جاياۋ جۇرگىنشىلەر. رۇقسات ەتىلمەگەن جەردەن جولدى كەسىپ ءوتۋ, ماس كۇيىندە ءوتۋ, قاراڭعى تۇسكەندە جولدان ءوتۋ ءۇشىن جارىق شاعىلىستىرۋشى زاتتاردى پايدالانباۋ, باعدارشامنىڭ قىزىل تۇسىنە ءوتۋ, جولدى قىسقارتۋ ءۇشىن جەردىڭ استىنعى ءھام ۇس­تىڭ­گى وتپەلەرىن پايدالانباۋ, ءوزى­­نىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قا­را­پايىم ساقتىق شارالارىن جاسا­ماۋ, ماسەلەن, جولدان وتەردە قۇلاق­قاپتى شەشپەۋ, تەلەفوننان باس الماي جولدان وتەتىندەر كۇن­نەن-كۇنگە ارتىپ بارادى. مۇ­نىڭ بارلىعى جول-كولىك وقيعا­لارىنىڭ ورىن الۋىنا سەبەپشى.

كەيىنگى كەزدەرى قالا كوشەلە­رىندەگى ساموكاتتار مەن موپەد­تەردىڭ قاتىسۋىمەن جول-كولىك وقيعالارى ءجيى ورىن الادى. ءىىم دەرەگى بويىنشا جىل باسىنان بەرى موپەدتەردىڭ قاتىسۋىمەن 84 جكو تىر­كەلگەنى, وندا ءبىر ادام قازا تاۋىپ, تاعى 86 ادام زارداپ شەككەنى جونىندە اقپار جاريالاندى. بىلتىر موپەدتەردىڭ قاتىسۋىمەن 352 اپات ورىن العان. سونىڭ سالدارىنان 10 ادام قازا تاۋىپ, 390 ادام جاراقاتتانعان.

الماتى قالاسى پوليتسيا دە­پارتامەنتىنىڭ باستىعى ارىس­تان­عاني زاپپاروۆ قالادا سا­مو­­كاتتار مەن موپەدتەردىڭ قا­تىسۋىمەن بولعان جكو سانى ارتا تۇس­كەنىن, الماتى جولدارىن­دا ەڭ قاراپايىم ەسەپتەۋلەر بويىن­شا 50 مىڭنان استام موپەدتەر مەن سكۋتەرلەر بار ەكەنىن, جىل باسىنان بەرى سكۋتەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن 25 جكو تىركەلىپ, ەكى ادام قازا تاۋىپ, 27 ادام جاراقات العانىن مالىمدەگەن ەدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى سكۋتەرلەردى پايدالانۋدا ءبىراز شارا قابىلداپ, جاس شەكتەۋلەرىنە قاراي قورعانىس قۇرالدارىن مىندەتتى پايدالانۋ, جولاۋشىلاردى تاسىمالداۋ بويىنشا تا­لاپتار بەلگىلەدى. اتالعان كو­لىك قۇرالدارىمەن بول­عان جول-كولىك وقيعالارىندا جەڭىل اۆتوك­ولىكتەردىڭ دە كىناسى از ەمەس. بار كىنانى سكۋتەرشىلەرگە اۋدارا سالۋ وڭاي. كولىك جۇرگىزۋشىسى ارنايى ۆەلوجولدار قويىلعان كوشەدەن وڭعا بۇرىلار الدىندا جاياۋ جۇرگىنشىلەر سەكىلدى سكۋ­تەرشىلەرگە دە جول بەرۋگە ءتيىس. الايدا جەڭىل كولىك يەلەرى مۇ­نى كوپ جاعدايدا ەسكەرە بەر­مەي­تىندىگىن جەتكىزگەن بولاتىن.

قازىرگى تاڭدا جول-كولىك وقي­عا­لارى ادام ءولىمى مەن دەنساۋ­لىعىنا زيان كەلتىرۋدىڭ ەڭ باس­تى سەبەپكەرى ەكەنىن عالىمدار دا­لەلدەپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ ەسەپتەۋىنشە, الەم بويىنشا جول بويىندا جىل سايىن شامامەن 1,2 ميلليون ادام نەمەسە كۇنىنە 3 مىڭ ادام كوز جۇمادى ەكەن. 10-نان 50 ملن ادامعا دەيىن ءارتۇرلى جا­راقات الىپ, ولاردىڭ 20%-ى مۇگەدەك ارباسىنا تاڭىلادى. ەلىمىزدەگى بارلىق جكو-سى جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىنىڭ قارا­پايىم قاعيدالارىن بىلمەۋىنەن, جۇر­گىزۋشىلەر مەن جاياۋ جۇر­گىن­­شىلەردىڭ جول تارتىبىنە با­عىن­­باۋىنان جانە كولىك قۇرال­دارىنىڭ اقاۋلىقتارىنان دا, وكىنىشكە قاراي, وسى جاعدايلارعا سەبەپكەر بولۋدا.