تۇلعا تاعىلىمى

تاكەي ەسەت ۇلى ارال اۋدانىنا باس­شىلىق جاساعان جىلدارى ءۇش رەت قاتا­رىنان قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ VII, VIII, IX شاقىرىلىمىنا, كسرو جوعارى كەڭەسىنىڭ جوعارى پالاتاسى – ۇلتتار كەڭەسىنىڭ X, XI شاقىرىلىمىنا ەكى مارتە دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ول ۇلتتار كەڭەسىندە وداق بويىنشا قۇرىلىس جانە قۇرىلىس ماتەريالدارى ءوندىرىسى ماسەلەلەرى بويىنشا كوميس­سيانىڭ, ال قازاق كسر جوعارى كەڭەسىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى بولدى. كەڭەستىك كەزەڭدەگى قازاقستان تاريحىندا ەشبىر اۋدان باسشىسى مۇنداي دارەجەگە قول جەتكىزبەگەن ەكەن.

ت.ەسەتوۆ «تاعدىر مەن تاعىلىم» اتتى ەستەلىك كىتابىندا «قازالى قالاسىندا 1923 جىلى قاراشا ايىنىڭ ىشىندە دۇنيەگە كەلىپپىن. اتام اسىلقوجا دەگەن كىسى ەكەن...» دەپ, ءوزىنىڭ سىر وڭىرى­نە ەسىمى جاقسى تانىس ءارى اۋليە, ءارى ءپىر اتانعان ەر سەيتپەنبەت قوجادان تارالا­تىندىعىن, اۋليەدەن وزىنە دەيىن جەتى اتا بار ەكەنىن جازادى.

 ەل اراسىنداعى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, سەيتپەنبەت اۋليەنى 14-15 جاسىندا سىردىڭ تومەنگى اعىسى بويىنداعى شو­مەكەي تايپاسىنىڭ اسپان, بوزعىل رۋلا­رىنىڭ يگى جاقسىلارى تۇركىستان مەن جاڭاقورعان وڭىرىندەگى قوجالار اۋلەتىنىڭ وكىلى قوجاجان دەگەن كىسىدەن ەل ىشىندە ءدىني اعارتۋشىلىق جۇمىسقا سۇراپ الىپتى. جالپى, كوشپەلى قازاق قوعامىندا رۋ-تايپالاردىڭ بايلارى مەن بيلەرى تۇركىستان وڭىرىندەگى قوجالار اراسىنان ءدىني ءبىلىمدى جاستاردى ءوز رۋلارى اراسىندا ءدىني اعارتۋشىلىق جۇمىسقا الدىن الا كەلىسىم بويىنشا الىپ وتىرادى ەكەن. ءتىپتى تۇركىستان ءوڭىرىنىڭ قوجالارى بۇعان بەيىمدەلىپ, ۇلدارىن جاس كەزىنەن وسى ساۋاپتى ىسكە دايارلاعان. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان سوڭ ءدىني اعارتۋشى ءوزىنىڭ ءاۋ باستاعى ورتاسىنا ورالۋعا قۇقىلى بولعان. كەي كەزدە ولار بارعان رۋ-تايپا اراسىنا ءسىڭىپ, سول جەرگە ءبىرجولا قونىس تەپكەن. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ جەتىنشى اتاسى – ەر سەيتپەنبەت اۋليە دە وسىنداي جولمەن سىر بويىنداعى شومەكەيلەر اراسىنا ورنىققان ەكەن.

ەر سەيتپەنبەتتىڭ جەتى ۇلىنىڭ ءبىرى – ءابدىجاپپار. ونىڭ ءبىر ۇلى – قارا­قوجا, قاراقوجادان – قالدار, قالداردان – اسىل, اسىلدان – ەسەت, ءابۋ, ءالي, جانىبەك اتتى پەرزەنت ءوربيدى. ەسەتتەن تاكەي دۇنيەگە كەلەدى. ونىڭ الدىندا ءۇش جاس ۇلكەن ۇيتولعان اتتى اپكەسى بولادى. قازالىنىڭ اتاقتى بازارىندا ەسەتتىڭ كىشىگىرىم دۇكەنى بولعان ەكەن. تاكەيدىڭ بالالىق شاعى قىر مەن سىردىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان قازالىدا وتەدى.

تاكەي ەسەت ۇلى 1930 جىلى قازالى قالاسىنداعى №17 مەكتەپكە بارىپ, ونى 1940 جىلى بىتىرەدى. مەكتەپتە جاق­سى وقىپ, ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنە­دى. فۋتبول كومانداسى قۇرامىندا قالا­لىق جارىستارعا قاتىسادى, دومبىرا وركەسترىنىڭ قۇرامىندا كونتسەرت قويا­دى. ورىس ءتىلىن دە جەتىك مەڭگەرەدى. 1938 جىلى مەكتەپ ديرەكتورلىعىنا قازپي-دى بىتىرگەن كەنجالى ايمانوۆ (1917-1974) دەگەن جاس جىگىت كەلەدى دە, 15 جاستاعى بەلسەندى تاكەيگە قامقورلىق تانىتىپ, ءجون-جوبا كورسەتەدى. ول – اتاقتى رەجيسسەر شاكەن ايمانوۆتىڭ تۋعان اعاسى, كەيىننەن قازاق كسر وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى (1963-1971), جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم ءمينيسترى (1971-1974) قىزمەتتەرىن اتقارعان كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى.

مەكتەپتى اياقتاعان تاكەڭ الماتىعا, قازپي-دىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە تۇسەدى. «جاقسى ادامعا قايدان بولسا دا ءبىر ورىن تابىلادى» دەگەندەي, قۇجاتتارى تولىق بولماسا دا, دوسى ەكەۋىن قازالىلىق اعاسى سەرعالي تولىبەكوۆتىڭ ارقاسىندا ينستيتۋتقا قابىلداندى. بىراق تۇرمىس­تىق جاعىنان قاتتى قينالعان دوستار ەكى اي وقىعان سوڭ قازالىعا قايتىپ ورالدى. بوس ءجۇرۋدى نامىس كورگەن تاكەڭ تابىلعان جۇمىستىڭ ءبارىن ىستەدى. ەكى اي «ساۋاتسىزدىقتى جويۋ» مەكەمەسىندە مۇعالىم, تاعى ەكى-ءۇش اي اۋداندىق حالىق سوتىندا حاتشى قىزمەتىن اتقاردى. ودان ءارى سوعىس باستالىپ, ون سەگىزدەگى تاكەڭ اسكەر قاتارىنا شاقىرىلادى دا, الماتىداعى كىشى كومانديرلەر دايارلايتىن التى ايلىق ۋچيليششەدە وقيدى.

تاكەي ۆولحوۆ مايدانىنىڭ 8-ارميا­سى, 19-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزيا­سىنىڭ 56-گۆارديالىق اتقىشتار پولكى­نىڭ قۇرامىندا لەنينگراد بلوكاداسىن بۇزۋعا باعىتتالعان «سينياۆينو وپەرا­تسياسىنا» بولىمشە كومانديرى رەتىن­دە قاتىسادى. 1942 جىلدىڭ 27 تامى­زى مەن 1 قازانى ارالىعىندا وتكەن ء«ۇشىنشى سينياۆينو وپەراتسياسى» كەزىن­دە اۋىر جارالانىپ, ەلگە ورالدى. كەلە سالا قازالىداعى اۋداندىق حالىق سوتىنىڭ ورىنداۋشىسى, نكگب-ءنىڭ جەدەل ۋاكىلىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ال سوعىستان كەيىن اۋدان كولەمىندە اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, رەۆيزورلىق باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ ءبولىم باستىعى, اۋپارت­كومنىڭ نۇسقاۋشىسى, اۋداندىق قارجى ءبولىمىنىڭ باستىعى سياقتى جۇمىستاردى ىستەدى. سول كەزدەگى ونىڭ بار ءبىلىمى ورتا ءبىلىم, ياعني ون جىلدىق مەكتەپتى عانا بىتىرگەن-تۇعىن.

تاكەيدىڭ ەندىگى ماقساتى – جوعارى وقۋ ورنىن ءتامامداۋ ەدى. وسىلايشا, ول لەنينگراد قالاسىنداعى قارجى-ەكونوميكا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, جولدامامەن ارال اۋداندىق قارجى ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە كىرىستى. ىسكەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن جاس مامان الدىمەن اۋپارت­كومنىڭ ءۇشىنشى حاتشىلىعىنا, ودان كەيىن ەكىنشى حاتشىلىعىنا, ودان سوڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلاندى. وسى جاۋاپتى قىزمەتتى تاكەي ەسەت ۇلى 14 جىل ابىرويمەن اتقارىپ, ارال اۋدانى­نىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى. بۇل جىلدارى ارال اۋدانى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق دامۋ جاعىنان ەڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلدى.

60-جىلداردىڭ باسىندا ارالداعى بالىق كومبيناتى جىل سايىن 500 مىڭ تسەنتنەر بالىق وڭدەسە, جاڭا باسشىنىڭ كەلۋىمەن بۇل كورسەتكىش 600 مىڭ تسەنتنەرگە دەيىن ارتتى. 1967 جىلى كومبي­نات كوكپ-نىڭ قىزىل تۋىمەن ماراپاتتالدى. وسى جىلدارى تۇز ءوندىرۋ دە ارتىپ, ارالتۇز كومبيناتى جىل سايىن 600 مىڭ تونناعا دەيىن تۇز ءوندىردى. كومبينات بىرنەشە رەت بۇكىلوداقتىق سوتسياليستىك جارىستىڭ جەڭىمپازى اتانىپ, كسرو تاماق مينيسترلىگىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن جەڭىپ الدى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, قازىرگى كەزدە تۇز ءوندىرۋ جىلىنا 150 مىڭ توننانى قۇرايدى. 1965 جىلى اۋداندا 80 مىڭ قوي بولسا, ت.ەسەتوۆ اۋداندى باسقارعان جىلدارى قوي سانى ەكى ەسە ارتىپ, 150 مىڭعا جەتتى. سول سياقتى سيىر مالىنىڭ سانى 10 مىڭنان, جىلقى مەن تۇيە سانى اۋدان شارۋاشىلىقتارىندا ارقايسىسى 5 مىڭنان استى. وسىنداي جەتىستىكتەرى ءۇشىن ارال اۋدانى كوكپ مەن قازاقستان كپ وك-نىڭ قىزىل تۋىن بەس مارتە جەڭىپ الدى.

ارال اۋدانىندا تاكەي ەسەتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن بۇكىل رەسپۋبليكاداعى اۋدان­دار ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بو­لىپ, قالادا اسكەريلەردىڭ كومەگىمەن تەلە­مۇنارا سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى. ارال­­دىق­تار سول كەزدەن باستاپ تەلەديدار ارقىلى ماسكەۋدىڭ, الماتىنىڭ باع­دار­­لامالارىن كورۋگە مۇمكىندىك الدى. ارال اۋدانىنىڭ مادەني تاريحىن­دا وسى جىلدارى قۇرىلعان قازانعاپ اتىن­داعى ۇلت-اسپاپتار ءانسامبلى وبلىس­تىق, رەس­پۋبليكالىق بايقاۋلاردا بىرنەشە رەت جەڭىم­پاز اتانىپ, حالىقتىق مارتەبەگە يە بولدى.

كورەگەن باسشى كاسىبي مامانداردىڭ ەڭبەگىن باعالاپ, ىسكەرلىگىنە قاراي جا­ۋاپتى جۇمىستى سەنىپ تاپسىردى. مىسالى, 1965 جىلى ول الىس اۋىلدىڭ بىرىندە بالىق شارۋاشىلىعىن باسقارىپ جۇرگەن 28 جاستاعى قۇدايبەرگەن سارجانوۆتى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءوندىرىس بو­يىنشا ءبولىم باسشىلىعىنا تاعايىندادى. كەيىن جىگەرلى جىگىت الماتىداعى پارتيا مەكتەبىنە وقىپ, ودان ءارى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقاردى. قۇدايبەرگەن سار­جانوۆ ارال قالاسىنداعى بالىق وڭدەۋ كومبيناتىنىڭ باس ديرەكتورى, كەيىننەن قازاق كسر بالىق شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولعانى بەلگىلى. ادام تاني بىلەتىن تاكەڭ قوجاق جاقسىباەۆتى قاتارداعى شەبەردەن ارال كەمە جوندەۋ زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى, سەيىتجان دوسجانوۆتى ارالتۇز كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى بولۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى.

قازىرگى ارال تەڭىزىنىڭ اۋىر جاعدايى, ودان تۋىنداپ وتىرعان پروبلەما بۇكىل الەمگە ايان. تاكەڭ بۇل پروبلەمانى سوناۋ 60-جىلداردىڭ سوڭىنا تامان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ارىز-شاعىمىنان بايقايدى. جوعارى جاققا العاشقى دابىل دا جەتكىزىلەدى. دەگەنمەن اۋدان باسشىسى قاراپ قالماي, ۇلكەن اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن دايىندىققا كىرىسەدى. ارال بالىق وڭدەۋ كومبيناتىندا ءبىر مىڭداي ادام جۇمىس ىستەپ, سول ارقىلى قانشا جان كۇن كورىپ وتىر. قانداي جاعداي بولسا دا كومبينات جۇمىسىن توقتاتپاۋ ءۇشىن تاكەي ەسەتوۆ كسرو بالىق شارۋاشىلىعى مينيسترىنە بارىپ, وداقتىڭ ءار تۇكپىرىنەن جىل سايىن مۇحيتتىڭ 10 مىڭ توننا بالىعىن ارالعا اكەلۋگە قول جەتكىزدى. بۇل شارۋا وداق ىدىراعانعا دەيىن جالعاستى.

كەلەسى ءبىر شەشىلگەن ماسەلە 70-جىلدار سوڭىندا ارنايى حات جازىپ ءجۇرىپ ۇكىمەتتىڭ ارال وڭىرىنە قاتىستى ارنايى قاۋلىنىڭ قابىلدانۋىنا قول جەتكىزدى. ول بويىنشا 350 شاقىرىمدىق ارال-سوربۇلاق سۋ قۇبىرى ارقىلى ارال, قازالى اۋداندارىن تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلدى. بۇل جوبانىڭ العاشقى كەزەڭى 1985 جىلى, تولىعىمەن 1993 جىلى ىسكە قوسىلدى.

تاكەي ەسەتوۆ 1978 جىلى قىزىلوردا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندى. بۇل جاۋاپتى جۇمىستى ول جەتى جىل ابىرويمەن اتقاردى. سول كەزدە تاكەڭ وبلىس ەكونوميكاسى مەن تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا بار كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى دامۋ با­عىت­تارى بويىنشا جەتىستىكتەرگە قول جەت­كىزىلدى. 1979 جىلى 17 ميلليون پۇت كۇرىش جينالسا, 1984 جىلى بۇل كورسەت­كىش 25 ميلليونعا دەيىن كوتەرىل­دى. بۇل, ارينە, زور جەتىستىك. سون­داي-اق وسى جىلدارى قازىرگى كەزدەگى قىزىل­وردا وبلىسى ەكونوميكاسىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ وتىرعان قۇمكول مۇ­نايىن يگەرۋ ءۇشىن دايىندىق جۇمىسى باس­تالعان ەدى. وسى جىلدارى وبلىس كولەمىندە مادەني, اعارتۋ, دەنساۋلىق سالالارى ءۇشىن ماڭىزدى كوپتەگەن جاڭا قۇرىلىستى سالۋ باستالسا, قىزىلوردا قالاسىندا درامالىق تەاتر, مۋزەي, اۋەجاي, باسقا دا مادەني-الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسى سول جىلدارى قاتار جۇرگىزىلدى. ودان باسقا وبلىس ءۇشىن ماڭىزى زور «قىزىلورداريسماش» زاۋىتى, «شالقيا» كەنىشى سەكىلدى كوپتەگەن ءوندىرىس ورنىنىڭ جۇمىسى جانداندى.

تاكەڭ 1985 جىلى ءبىرىنشى حاتشى­لىعىن وتكىزىپ, سول جىلى 62 جاسىندا زەي­نەت دەمالىسىنا شىقتى. ءۇش-ءتورت جىل وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تەكسەرۋ توبىنا باسشىلىق جاسادى. سىر وڭىرىنە تانىمال ەر سەيتپەنبەتتىڭ ۇرپاعى ءوزىنىڭ قايتار كۇنىن ءبىر-ەكى كۇن بۇرىن الدىن الا ءبىلىپ, ايەلىنە ەسكەرتكەن كورىنەدى. ءدال سول ايتقان كۇنى, ياعني 2003 جىلى 30 قازان كۇنى تاڭەرتەڭ تاكەڭ باقيلىققا وزدى.

ادال ەڭبەك ەشقاشان ەلەۋسىز قالماي­د­ى دەگەندەي, تاكەي ەسەتوۆتىڭ ارال اۋدانى مەن قىزىلوردا وبلىسىن باسقارعان جىلدارداعى ەرەن ەڭبەكتەرى جوعارى باعالانىپ, ول ءۇش مارتە «ەڭبەك قىزىل تۋ», ءبىر رەت «وكتيابر رەۆوليۋتسياسى», «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن, وننان اسا مەدالمەن ماراپاتتالدى.

«جاقسى جار – ازاماتتىڭ باقىتى» دەگەن ماقالدى حالىق بەكەر ايتپاسا كەرەك. تاكەڭدى جاقسى بىلەتىن ادامدار ءبىر اۋىزدان تاكەڭنىڭ جارى – تازاگۇل سەيىتجانقىزىنىڭ ناعىز پاراساتتى, مادەنيەتتى, اقىلدى, وتباسىنىڭ ۇيتقىسى بولعانىن ايتادى. ءبىر قىزىعى, اۋداندا, وبلىستا باسشى بولعان كەزدەرىندە تاكەڭ جۇبايىنىڭ مەكتەپتەگى, پەدۋچيليششەدەگى جۇمىستارىنا ارالاسپاعان ەكەن. تازاگۇل سەيىتجانقىزى وزىنەن جانە تاكەڭنىڭ قايتىس بولعان جۇبايىنان تۋعان التى بالانى جانە سىڭلىلەرىن, بارلىعى ون ءتورت ۇل-قىزدى تاربيەلەپ, ۇيادان قانات­تاندىرىپ ۇشىردى. ەل ءۇشىن ايانباي, ادال قىزمەت جاساعان تاكەي ەسەتوۆ سىندى تۇلعانى ەلى ەشقاشان ۇمىتپايدى, ارقاشان ەسىندە ساقتايدى دەگەنگە سەنىم­دىمىز. تۇلعا تاعلىمى دەگەن وسى بولار.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ۇعا اكادەميگى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى