قازىرگى تاڭدا الىس-جاقىن شەتەلدەرگە تانىلعان كيەلى قالانىڭ تاريحى تۋرالى سارايشىق مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابىلسەيىت مۇحتار: «وسىدان بەس جىل بۇرىن اتىراۋ وبلىستىق «حان وردالى – سارايشىق» مۋزەي-قورىعى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «سارايشىق» مۋزەي-قورىعى رەسپۋبليكالىق مەكەمەسى بولىپ قايتا قۇرىلعانى كوپشىلىككە بەلگىلى. جاڭادان بەكىتىلگەن كادرلىق قۇرامدى قالىپتاستىرىپ, مۋزەي-قورىقتىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسى تاريحي مۇرامىز سارايشىقتى قورعاۋ مىندەتىنە كىرىستىك. قاراپايىم مۋزەيلەردىڭ مىندەتى مادەني مۇرالار – جادىگەرلەردى ساقتاۋمەن, ال مۋزەي-قورىقتار ولاردى ساقتاپ قانا قويماي, ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋمەن اينالىسادى. ءبىز عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وزىندىك قولتاڭباسى بار تاريحشى عالىمداردى, ءتىپتى شەتەلدىك تاريحشى عالىمداردى تارتقانبىز. بۇل رەتتە كوپتەگەن عىلىمي جوبا دايىندالىپ, عىلىمي كونكۋرستارعا قاتىسىپ كەلەمىز. ءبىر جوبا اياقتالسا, ەكىنشى جوبانى قولعا الىپ جۇزەگە اسىرۋدامىز», دەيدى.
تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە زاينوللا ساماشەۆتىڭ بىرنەشە اۆتورمەن بىرلەسە جازعان 3 مونوگرافياسى, باسقا دا اۆتورلاردىڭ كوپتەگەن ەڭبەگى جارىق كورگەن. بىرنەشە عىلىمي ەڭبەك پەن باسپا ونىمدەرى شىعارىلىپ, ءبىراز دەرەكتى قورىق قىزمەتكەرلەرى ءوز كۇشىمەن بروشيۋرا تۇرىندە دايىنداپ, ساتىلىمعا شىعارعان.
سارايشىق – 1982 جىلدان رەسپۋبليكالىق تىزىمدەگى قورعاۋعا الىنعان ەسكەرتكىش. بىراق ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن بۇل جەردە قورعاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. 1937 جىلعى ن.ارزيۋتوۆتىڭ, 1950 جىلعى ءا.مارعۇلاننىڭ قازبالارى ءبىر عانا ماۋسىمدى قامتىپ, جالعاسىن تاپپاي قالعان. ل.گالكين 70-80 جىلدارى شاعىن قازبالار جۇرگىزگەن ەكەن. نەگىزىنەن جايىقتىڭ تاسقىنىنان كەيىن جارقاباقتا اشىلىپ قالعان نىساندار مەن جادىگەرلەردى عىلىمي ەسەبىندە بەلگىلەپ تىركەپ وتىرعان. ال قالانى وزەننىڭ شايۋى ۇزدىكسىز سوزىلا بەرگەن. 1996 جىلدان باستاپ سارايشىقتا تۇراقتى قازبا جۇرگىزگەن ز.ساماشەۆ ۇكىمەت الدىنا اتالعان ماسەلەنىڭ قارالۋىنا بايلانىستى تالاپ قويعاننان كەيىن 2016-2018 جىلدارى اتىراۋ وبلىسى اكىمدىگى قالانىڭ مادەني قاباتىن قورعايتىن دامبى مەن جاعانى بەتونداۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. وسىلايشا, ەسكەرتكىشتى قورعاۋدا العاشقى ناقتى جۇمىس ىسكە استى.
سارايشىققا قاتىستى جۇمىستاردى سوڭىنا دەيىن جۇرگىزۋ ارقىلى ەسكەرتكىش ۇستىندەگى كوشىرۋگە جاتاتىن ەسكى سارايشىقاۋىلىنىڭ اۋماعى مەن كونە دەرەكتەردەگى كولدەردىڭ ورنىن, قازاق زيراتتارىن قوسىپ, بۇرىنعى قۇجاتتاردا 50 گەكتار دەپ بەلگىلەگەن ەسكەرتكىشتىڭ اۋماعىن 99 گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلعان. وسىلايشا, رەسپۋبليكالىق قورعاۋعا جاتاتىن مەملەكەتتىك تىزىلىمدە تۇرعانىنا 40 جىلدان اسسا دا سارايشىق قالاشىعىنىڭ زاڭدى شەكاراسى ءدال قازىرگى كۇنى ايقىندالىپ, قۇجاتتالىپ وتىر. ارينە, ماڭىزدى قۇجاتتى زاڭداستىرۋدا «قازقايتاجاڭارتۋ» مەكەمەسى جاردەمدەسكەن كورىنەدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى اتىراۋ وبلىسىنداعى جۇمىس ساپارى بارىسىندا: «سارايشىقتى ەل ىشىندە جانە شەت مەملەكەتتەردە دارىپتەۋىمىزگە بولادى. «ورتاعاسىرلىق سارايشىق» جوباسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك. سونداي-اق ارنايى ۆيزيت-ورتالىقتى ۋاقتىلى ىسكە قوسۋ ماڭىزدى. كونە قالانىڭ ورنىن تۋريستىك نىسان رەتىندە دامىتۋعا جانە ونىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرۋعا ارنالعان تۇجىرىمداما ازىرلەۋ قاجەت. بۇل – بۇكىل ەلىمىزدىڭ تۋريزم سالاسى ءۇشىن ماڭىزدى», دەپ جەرگىلىكتى بيلىك پەن ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەن ەدى.
سونىمەن, مۋزەي-قورىق تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسە 2023-2027 جىلدار ارالىعىنا ارنايى تۇجىرىمداما جاسادى. تۇجىرىمداما ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاسىنىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشىن زەرتتەۋگە, كونسەرۆاتسيالاۋعا, سونىمەن قاتار جاڭعىرتۋعا بايلانىستى قالىپتاسقان جاعدايعا بەلسەندi تۇردە ىقپال ەتۋ قاجەتتiلiگiنەن تۋىنداپ, الداعى 2023-2027 جىلدارى سارايشىقتا عىلىمي زەرتتەۋ, ىزدەنىس جانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندادى دەۋگە بولادى. جوسپار بويىنشا ورتاعاسىرلىق سارايشىقتى قورعاۋ اۋماعىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى عىلىمي زەرتتەۋ, ىزدەنىس جۇمىستارىمەن قاتار جۇرگىزىلەدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە اشىلعان جانە بۇرىننان انىقتالعان نىسانداردى تاريحي ناقتىلىق نەگىزىندە ءىشىنارا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. زەرتتەۋ تاريحي-ارحەولوگيالىق, پالەوەكونوميكالىق, تاريحي-گەوگرافيالىق جانە پالەوانتروپولوگيالىق باعىتتارىن قاراستىرىپ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەشەندى جۇمىستار ەندى باستالماق. قازىردىڭ وزىندە «قازقايتاجاڭارتۋ» مەكەمەسى مينيسترلىكتەن ناقتى تاپسىرما الدى.
«2021 جىلدان بەرى ءوز كۇشىمىزبەن قازاقتىڭ قاسىم حانى جەرلەندى دەگەن «حان مولاسى» ورنىن انىقتاپ, سول اۋماقتا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. زەرتتەۋىمىزدى اتىراۋ وبلىسى اكىمدىگى قولداپ, ناتيجەسىندە بۇرىن سارايشىقتا كەزدەسپەگەن ورتاعاسىرلىق 2 كورحانانى بەلدى عالىمدار مەن ارحەولوگتەر ز.ساماشەۆ, م.ەلەۋوۆ, م.قوجا, رەسەيلىك ارحەولوگ سارايشىقتانۋشى ۆ.پلاحوۆ جانە وزگە دە ماماندارمەن اقىلداسا كەلە اشقانىمىز بار. وكىنىشكە قاراي, كورحانالار تونالعان, ادام سۇيەكتەرى رەتسىز ۇيىلگەن, ورىندارى اۋىستىرىلعان. دەگەنمەن مامانداردىڭ كۇشىمەن سۇيەكتەر جاسىن انىقتادىق. ول حV-ءحVى عاسىرعا كەلىپ تۇر. كورحانادان تابىلعان بارحات ماتاسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن بەلگىلى مامان ت.كرۋپا ونىڭ التىن-كۇمىس جالاتىلعانىن جانە ونى حV-ءحVى عاسىردا ەلدىڭ ەليتاسى كيگەنىن انىقتادى. كەيىن بەلگىلى گەنەتيك م.جاباعينمەن حابارلاسىپ, بىرنەشە انتروپولوگيالىق ماتەريالداردى زەرتتەۋگە جىبەردىك. الدا جاڭالىقتار بولادى دەپ ويلايمىز. ۇلكەن جەتىستىگىمىز – 2021 جىلدان بەرى مينيسترلىكتىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندەگى التىنوردالىق قالالار, كونە كەرۋەن جولدارى جانە كەرۋەن-سارايلار: پانارالىق زەرتتەۋلەر ء(حىىى-حV عع.)» باعدارلاماسىن زەرتتەۋىمىز. جوبا جەتەكشىسى – تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۇلجان احمەتوۆا», دەيدى پروفەسسور ابىلسەيت قاپيز ۇلى.
بۇگىندە عىلىمي جوبا اياسىندا ماحامبەت اۋدانى مەن اتىراۋ قالاسى اۋماعىنان جاڭا 15 ەسكەرتكىش انىقتالدى. ولاردىڭ قۇجاتتاماسىن جاساقتاپ, الدىن الا قورعاۋ تىزىمىنە ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر.
جوبا اياسىندا عالىمدار ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, استراحان قالالارى جانە وزبەكستان ەلىنىڭ مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىنا بارىپ, ۇرگەنىش – سارايشىق ارالىعىنداعى كەرۋەن جولدارىنا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ولاردىڭ باستى ماقساتى – سارايشىقتىڭ ورتا عاسىردا جوشى ۇلىسى يمپەرياسىنىڭ استاناسى مەن ساياسي-ەكونوميكالىق, رۋحاني ورتالىق ەكەنىن دالەلدەۋ. ويتكەنى قالا وتارلاۋ زامانىندا ادەيى قيراتىلىپ, جەر بەتىنەن جويىلعان.
اڭگىمە بارىسىندا ابىلسەيت قاپيز ۇلى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جاريالايتىن ىرگەلى دە قولدانبالى زەرتتەۋلەر بايقاۋىنا قاتىسقانىن, 2020-2022 جىلدار ارالىعىندا جاريالانعان گرانتتىق قارجىلاندىرۋدان گۋلاگ جۇيەسىندە اتىراۋ جەرىندە بولعان پرورۆا لاگەرىن زەرتتەپ, تىڭ مۇراعاتتىق دەرەكتەردى عىلىمي اينالىمعا قوسقانىن, لاگەردىڭ ورنىن, اتقارعان قىزمەتىن انىقتاپ, عىلىمي جيناقتى وقىرمانعا ۇسىنعاندارىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
عىلىمي جوبانىڭ تاعى ءبىر تيىمدىلىگى – مۋزەي-قورىقتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋى. وسى ارقىلى بىرنەشە كومپيۋتەر, درون مەن قۇرال-جابدىقتار الىنىپ, حالىقارالىق بايلانىستاردى دامىتۋدا عىلىمي ەكسپەديتسيالار دا ۇيىمداستىرىلعان.
قۇرىلىسى بىرنەشە جىلعا سوزىلعان «سارايشىق» ساپار ورتالىعى بيىل مامىردا سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. وعان ارنايى 2 گەكتار جەر ءبولىنىپ, تۋريستەر مەن كەلۋشىلەر ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان.
ابىلسەيىت مۇحتاردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ورتالىقتىڭ باسقالارعا قاراعاندا وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. قۇرىلىس بارىسىندا ورتاعاسىرلىق ستيلگە ساي كەلەتىندەي, ءحىV-حV عاسىرداعى شىعىستىق قالا ساۋلەتىنە ءتان ەتىپ سالىندى. تۋريستەر ساپار ورتالىعىنا كەلگەن ساتىنەن باستاپ التىن وردا, نوعاي ورداسى, قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان ورتاعاسىرلىق سارايشىقتىڭ تاريحىن دالەلدى تاريحي قۇجاتتارمەن, ارحەولوگيالىق جادىگەرلەرمەن تولىق تانىسا الادى. تاعى ءبىر وزگەشەلىگى – مۋزەي ەكسپوزيتسياسىن جاساقتاۋ جۇمىستارىنىڭ قاتار جۇرگىزىلۋى. الدىن الا بەلگىلى عالىمدارمەن كەڭەسە وتىرىپ, ورتاعاسىرلىق مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنىڭ كونتسەپتسياسى دايىندالعان.
ورتالىق پالەونتولوگيا جانە ساق-سارمات زامانى, التىن وردا كەزەڭى, قازاق حاندىعى كەزەڭى, نوعاي ورداسى كەزەڭى, مەديا-زال, سارايشىقتىڭ اڭىزدارى قۇمدى شوۋمەن بەينەلەنگەن. سارايشىقتىڭ كۇيرەۋى مەن قايتا جاڭعىرۋىنا ارنالعان التى نەگىزگى كورمە زالى بار. ەكسپوزيتسيالىق زالداردا اقپاراتتاردىڭ بارلىعى قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە بەرىلگەن.
سارايشىق تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىرىپ, ونىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەسىن قوسقان الكەي مارعۇلان مەن زاينوللا ساماشەۆتىڭ جەكە زاتتارى ساقتالعان. «التىن قايىق» اڭىزى جەلىسىندە سالىنعان «سەكەر كول» كارتيناسىنىڭ 3D ماپپينگتە قايتا جاڭارتىلعان تۋىندىنى ايتۋعا بولادى.
«ساپار ورتالىعى – سارايشىقتىڭ مادەني مۇراسىن ەلىمىز بەن شەتەلدەردە ناسيحاتتاۋ, تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن قورعاۋ مەن ولاردىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار تۋريزم سالاسىنىڭ زاماناۋي تالاپتارىنا ساي تۋريستىك ورتالىققا اينالۋىنا باعىتتالعان. بۇعان قوسا «سارايشىق» مۋزەي-قورىعىنىڭ بازاسى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بولاشاقتا كەلۋشىلەر ءۇشىن جوعارى دەڭگەيدە قىزمەت كورسەتۋگە, مادەني-اعارتۋ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ, مادەني-اعارتۋ جانە يميدجدىك ورتالىق دەڭگەيىنە دەيىن كەڭەيتىپ, تاريح عىلىمى, ارحەولوگيا, قايتا وندەۋ, ونەرتانۋ, ەتنوگرافيامەن ۇشتاستىرۋ جوسپاردا بار», دەيدى قورىق ديرەكتورى ءا.قاپيز ۇلى.
بۇگىنگى تاڭدا قورىقتا 5 مىڭنان اسا جادىگەر بار. بۇل – ارحەولوگيالىق قازبا, بارلاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى بارىسىندا تابىلعان جانە مۋزەيگە سىيعا تارتىلعان جادىگەرلەر. بيىل ءبىر كەزدەرى سارايشىقتان تابىلىپ, اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى قورىنا بەرىلگەن ءتورت دانا قۇندى جادىگەر كەرى قايتارىلعان ەكەن. 1909 جىلى سارايشىقتان تابىلعان ورتاعاسىرلىق حۇمنىڭ اۋىز بولىگىندە ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانىنان «ادام كوركى ءجۇز ول, ول ءجۇز كوركى – كوز, اۋىز كوركى ءتىل ول, ول ءتىل كوركى – ءسوز» دەگەن ءۇزىندى كەلتىرىلگەن.
الەمگە تانىمال قىتاي فارفورى – سەلادون دا ەرەكشە قۇندى جادىگەرلەر ساناتىنان, سەبەبى سەلادون ىدىستاردىڭ شىعۋ تاريحى تەرەڭدە جاتىر ءارى اڭىزعا بەرگىسىز قۇبىلمالى قاسيەتى بار. ورتا عاسىردا جاقپا ماي, ءدارى-دارمەك ساقتاۋعا پايدالانعان البارەللو ىدىسى دا – سىرى مەن سىنىن جوعالتپاعان جادىگەردىڭ ءبىرى. مۋزەي قورى قۇندى جادىگەرلەر قاتارىنا ورتاعاسىرلىق بەدەرلى سىرلى ىدىستار, شتامپورنەكتى قۇمىرالار, التىن اشەكەيلەر, قاراجىلتىر قىش بۇيىمدارمەن تولىققان.
«سارايشىققا مەملەكەتتىك كوزقاراس ەندى عانا وزگەردى. تۇجىرىمداماعا سايكەس كەلەلى جۇمىستار قاتارى باستالادى. ورتاعاسىرلىق قالاعا تۋريستەر كىرەتىن قاقپا, قالانى قورشاۋ, قالا ورنىندا اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي مەن دەمالىس ورىندارىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جوسپاردا بار. سارايشىق – ەلىمىزدەگى التىن وردا زامانىنان قالعان جالعىز يمپەريالىق قالا. كەزىندە يمپەريا بيلەۋشىلەرى الەمدىك ساياساتقا ىقپال جاسادى. قاسىم حان بابامىزدا ءوز اتالارى جوشى حان, ورىس حان, باراق حان بيلەگەن تاققا قول سوزدى. بۇل – تاريحي شىندىق. ونىڭ ويى جۇزەگە اسپاسا دا, بۇگىنگى الىپ ايماعىمىزدى ماڭگىلىك بىزگە مۇراتتاپ كەتتى دەپ ويلايمىن. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە سارايشىققا قاتىستى ارنايى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى جەكە تاپسىرىس رەتىندە بەرۋ قاجەت. تۇبىندە سارايشىقتا التىن وردا مۋزەيى جۇمىس جاساسا دەگەن ءۇمىت بار», دەيدى ءا.مۇحتار.
