كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل «EQ»
ءداۋىر سىرىن تولعاعان «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانىنىڭ الەۋمەتتىك, فالسافالىق, پسيحولوگيالىق, كوركەمدىك قىرلارى بارىنشا بايتاق. سەبەبى, ء«ومىر وتكەلدەرىنىڭ تەڭىزىندە جۇزگەن» (باۋىرجان مومىش ۇلى) كەمەل توقاەۆ جارالى جىلدارداعى سايىپقىرانداردىڭ ەرلىك قيمىلدارىن, كىسىلىك, ىرىلىك كەلبەتتەرىن, الۋان-الۋان مىنەز قايشىلىقتارىن, ادام حاراكتەرلەرىنىڭ ارالۋاندىعىن ءارى ىشتەي ارباسۋلارىن, وي, سەزىم, مىنەز-ق ۇلىق, ەرىك-جىگەر, تۇيسىك, تىلەك, ەلەس, قابىلەت, داعدى سياقتى تاعدىرشەشتى پسيحيكالىق ارەكەتتەرىن كوركەمدىك لوگيكاعا شەبەرلىكپەن باعىندىرا بىلەدى. اق تارىداي اقتارىپ, تولعانىسپەن تەبىرەنىپ, كەستەلەپ, قان تامىرلارىن سولقىلداتا جازۋ – كەمەل توقاەۆتىڭ ۇستانىمى.
رومان اتاۋىنىڭ وزىندە مۇڭلى سىر بار. سوعىسقا وزدىگىنەن تىلەنىپ, كوكسەپ ادام بالاسى بارمايدى. سوعىستىڭ ءوزى ادامزاتقا تونگەن الاپات اپات, زۇلمات, لاڭ, قارا قۇيىن, زوبالاڭ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تراگەديا. تراگەديادان قۇتىلۋ ءۇشىن, وتاندى قورعاۋ ءۇشىن, دوزاق وتىنا ورتەنبەۋ ءۇشىن اسكەري-ساياسي جاعدايدا ۇزدىك امال-تاسىلدەردى شەبەرلىكپەن پايدالانۋ, قولدانۋ, سوعىس جۇرگىزۋ ءارى ونەرىن جەتىلدىرۋ ياعني ستراتەگيانى جانە تاكتيكالىق بارلاۋدى – اسكەري بارلاۋدى كۇشەيتۋ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, «سولدات سوعىسقا كەتتى» داۋىرنامالىق رومانىندا ۇلتتىق-پاتريوتتىق, گۋمانيستىك قۇندىلىقتار, قازاق جۇرتىنىڭ باستان كەشكەن سۇمدىق كورىنىستەرى دە باستى كەيىپكەر بالالار ۇيىندە وسكەن, اسكەري ۋچيليششەدە وقىعان مۇحامەدتىڭ تەلەگراف ستيلىمەن جازىلعان سوعىس كۇندەلىكتەرىندە, لوگيكالىق پايىمداۋلارىندا جانە تاعدىر تەپەرىشىنە ۋىزداي شاعىندا دۋشار بولعان, مايدان ساحناسىنداعى تەگەۋرىندى ءىس-ارەكەتتەرىندە, ليدەرلىك مىنەزىنەن دە انىق بايقالادى.
جازۋشىنىڭ فالسافالىق ويلاۋ مادەنيەتىندە, ستيليستيكالىق شەبەرلىگىندە شىعارمانىڭ شىرايى مەن شىنايىلىعىن كورسەتەتىن توعىز قىرلى, توقسان سىرلى ديالوگتەر, تاريحي دەرەكتەر, پسيحولوگيالىق يىرىمدەر, وي شۇعىلاسىنا بولەنگەن سىرلار جەتكىلىكتى. تاعدىر تالقىسىنا تۇسكەن مۇحامەدتىڭ تەكتىلىك تاعىلىمى, ادامشىلىق ءدانى مىنا ءبىر بايانداۋىنان تانىلادى: «اتامىزدىڭ اتامەكەنى قاراتال وزەنىنىڭ بويى بولادى. قىس تۇسە قالىڭ اۋىل ماڭىراعان كوپ مالمەن بىرگە قالىڭ قۇم ىشىنە, كوپ شاعىلداردىڭ اراسىنداعى ۇشوزەك قىستاۋلارىنا كوشىپ, كوكتەمگە قاراي وزەنگە ويىسادى ەكەن. قاراتال بويى كەڭ جازىق, كوك شالعىن, مالعا دا, جانعا دا جايلى قۇتتى مەكەن. اكەم بەس اعايىندى ەكەن. اعالارى قۇشاي, تولە, وتە, ءىنىسى مىرزاحمەت اۋىزبىرلىگى مىقتى, ىرگەسى اجىراماعان اجارلى تۋىستار بوپتى. اۋىلعا جاڭا وكىمەت ورناعاندا وتە سوۆەت جۇمىسىنا ارالاسىپ كەتىپتى. كەيىن سوۆەتكە سايلانادى, ەل باسقارادى. ءسىرا, بەلسەندىلىگى مەن اسىرا سىلتەۋشىلىگى اسىپ كەتكەن بە, قالاي, جۇرت ۇجىم بوپ بىرىگىپ جاتقاندا ءبىر تۇندە جازعى قونىس كالپەدەن كوشە جونەلەدى. الماتىعا ايالداماي, قىرعىز اسىپ كەتەدى. جالعىز كوشپەي, ءىنىسىن ەرتە كەتكەن. ءالى ەسىمدە, 30-شى جىلدىڭ جازىندا ەكى ءۇي پىشپەككە تاقاۋ, كەندىر ەگەتىن شارۋاشىلىقتا جۇمىس ىستەدى. مەنىڭ اكەم كەندىر ەگىسىنىڭ باسىندا قاراۋىل قارايدى. ايدالادا, ارىق جاعاسىندا جالعىز ءۇي وتىراتىنبىز. قاراقۇرت دەگەن بالە قالىڭ. تاڭەرتەڭگىسىن كەرەگەنىڭ باسىنا قۇمىرسقاشا قاپتايتىن. ال سەلو ماڭىندا, ورىستار تۇرعان جەردە قاراقۇرت ازداۋ. وتە اعا ءبىزدىڭ ۇيدەن بولەك, سول ورىستاردىڭ قاسىندا تۇردى. اكەم مومىن كىسى ەدى. «مىنا قارشاداي ەكى بالانى ءولتىرىپ الاسىڭ. جۇمىسى قۇرعىردى تاستا. وزىڭنەن بۇرىن قاراۋىلشى عيزاتۋليننىڭ ءۇي ءىشى قاراقۇرتتان تۇگەل قىرىلىپ قالدى. باس امانىندا كەت!» – دەپ جانى اشىعان كىسىلەرگە قىسقا جاۋاپ قايىراتىن. «كىسى تۋعان سوڭ ولەدى عوي. ولمەگەندە قايدا بارادى. ودان قۇتىلاتىن پەندە جوق. ءبىر اللانىڭ جازعانىن كورەرمىز», – دەيتىن.
اشارشىلىقتىڭ, جەتىمدىكتىڭ, ازىپ-توزۋدىڭ قاسىرەتى, مىنە, وسىنداي. بۇل روماندا مۇحامەدتىڭ مەرگەندىگى, ەرلىگى, كىسىلىك ىرىلىگى, تۋراشىلدىعى, ارىنىڭ تازالىعى «جاۋعا اتىلعان العاشقى وق» تاراۋشاسىندا اسەرلى باياندالعان.
مەيىرمانوۆ ءوزىنىڭ جالعان دۇنيەدە تاتار ءدام-تۇزىنىڭ الدىن-الا سەزىنۋى دە ياكي ء«بىزدىڭ تاعدىر شەشىلگەن» دەۋى دە وقىرماندى شوشىندىرادى. سەبەبى, مۇنىڭ ءوزى جاۋىنگەرلەر ورتاسىنداعى ورەسكەل الاۋىزدىقتىڭ, قۇپيا ويلاستىرىلعان قاستاندىقتىڭ بەلگىسى. وي مەن ءسوز زەرگەرى بۇل جۇمباقتى وقىرماننىڭ تورەلىگىنە قالدىرادى دا, پولشا جەرىندەگى لومدا قالاسىنىڭ ىرگەسىندە, قان جىبەرمەيدى دەگەن راس-اۋ, مۇحامەد مەيىرمانوۆتى ولتىرگەن جاۋدىڭ قاسكوي جىلىمقۇرت جانسىزىمەن ۇشىراسقان... روماندا مەيىرمانوۆتىڭ اماناتى, تەلەپاتيالىق قاسيەتى, قوشتاسۋ ءسوزى سونشالىقتى تەبىرەنىسكە تولى.
مۇحامەدتىڭ مايدانداعى ءومىرى دە دراماعا تولى. ونىڭ باسىنا ءجونسىز ايىپتاۋلار دا تاعىلدى. ۆلاسوۆ دۇشپاندارعا دا جاسىرىن قىزمەت ەتسە دە, مۇحامەدتى «گيتلەردىڭ اگەنتى» دەپ جالا جاپتى. مۇحامەد بارلاۋشىلار توبىندا, بارساكەلمەس ساپارىندا بولعاندا ۆلاسوۆ, روگوۆ-ۆولكوۆ ساتقىندىعىنا كوزى جەتتى. بۇلار بار قۇپيانى جەتكىزىپ وتىردى.
«سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانىندا شىرعالاڭى مەن شىتىرمانعا تولى تارتىستى وقيعالار, استىرتىن جىمىسقى ارەكەتتەر, ار, ۇيات, يمان الدىندا ىشمەرەزدىكپەن ايىلىن جيمايتىن جىلماقايلار بەينەسى سۋرەتتەلەدى. مىسالى, جالاقور, ارسىز پاسىق, جۇعىمسىز سۇمپايى ۆلاسوۆ- تىڭ كوپە-كورىنەۋ اجال وعىن جاۋدىرعان جاۋ ۇشاعىن اتىپ ءتۇسىردىم دەۋى, جالت-جۇلت ەتەتىن, جالماپ جۇتاتىن ادامنىڭ سايتانى مۇحامەدكە كىجىنۋى, ەفرەيتور دەميننىڭ ءىز-ءتۇزسىز جوعالۋى, مۇحامەدتىڭ ستاتراپينسكيدى ەرتىپ الىپ, ونى تاۋىپ الۋى, اقىل ۇيرەتۋى, تاعدىر تالكەگىنەن قۇتقارۋى – ءبارى-ءبارى شىعارمانىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى. وسى ءبىر ۋاقيعاعا وراي مۇحامەدتىڭ توتەنشە باتىلدىعىنا, ەرەكشە كىسىلىگىنە لەيتەنانت كورشۋنوۆتىڭ تەرەڭ تولعانىسى, كوزقاراسى قيسىندى, ۇشقىر ءۋاجى بىلايشا ورنەكتەلگەن: «كىسىنىڭ تاعدىرى شەشىلەر قيىن شاقتا وعان بولىسۋ, شاما-شارقىنشا كومەكتەسۋ, تونگەن قاتەردەن قۇتقارىپ الۋ, ارينە, جاقسى قاسيەت. ارىستان جۇرەكتى ارلى جىگىت سولاي ىستەي الادى. سەنىڭ قيسىق ىستەرىڭدى ءتۇزۋ عىپ ۇعاتىنىم, بالكىم, وسى مىنەزىڭدى بىلگەنىم شىعار. بىراق كەيدە وتپەن ويناپ كەتەسىڭ. تاۋەكەل ءتۇبى جەل قايىق ەمەس, ءاردايىم ءوتىپ كەتە بەرمەيسىڭ. ءبىر ساتتە, ءوزىڭ ويلاماعان كەزدە باسىڭا ۇلكەن ءمىن تاعىلىپ, ومىردەن ءبىرجولا ءوشىپ, جوعالىپ كەتۋىڭ مۇمكىن. ءتىپتى ەسىركەگەن كۇننىڭ وزىندە ابىرويدان ايىرىلىپ, مۇقالىپ, شانشىلىپ قالاسىڭ. سوعىس زاڭى, سوعىس ءتارتىبى دەگەنىمىز وسىنداي, باۋىرىم. سوعىستىڭ لايساڭ تولقىنى جالماپ, جۇتىپ اكەتپەسىن دەيمىن. ال بىزگە ءومىر ءسۇرۋ كەرەك. شىنىن ايتسام, ولگىم كەلمەيدى. ولسەڭ دە قور ولىمنەن اۋلاق بول».
دەتەكتيۆ جانرىنىڭ اتاسى كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى جان-سەزىم كۇيلەرى مەن تولقىندارىن بەينەلەۋدە شەبەرلىك تانىتادى. ياعني ءاربىر كەيىپكەردىڭ ويىن, دۇنيە تانۋىن, كوزقاراسىن, تىلەگىن, ءسوز ساپتاۋىن, مۇراتىن جەتكىزۋدە ديالوگتەردى ۇستالىقپەن قولدانادى.
سوعىس سۋرەتتەرى, تابيعات كورىنىستەرى, جاۋىنگەرلەردىڭ وي-تولعامدارىنىڭ سوزدىك-لۇعاتتىق جۇيەسى كوركەم, اسەرلى. مىسالى, ماماد-اكا باباحۋنوۆ: «وسى تانكىڭنەن گورى ءوزىمنىڭ قارا جەرىم جاقسى ەكەن. جاتساڭ – جىلى ءۇيىڭ, تۇرساڭ – پاناڭ, قاتەر تونسە – قورعانىڭ» دەيدى. نەمەسە قاتەلىككە ۇرىنعان قاروەۆ: «كىسىگە جاماندىق تىلەۋ, بالە قۋ, مۇقاتۋ تابالاۋ پەندەشىلىك, سوراقىلىق ەكەن». تارشىلىقتا, تاپشىلىقتا جاۋىنگەرلەردىڭ تاپقىرلىق تانىتۋى دا «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانىنىڭ تانىمدىق تەرەڭدىگىن دالەلدەيدى. ايتالىق, قاردىڭ سۋىن داكەدەن وتكىزىپ, قايناتىپ, تۇز قوسىپ دەنەنى سەرگىتۋ, بويدى جىلىتۋ, حال ۇستىندەگى سولداتقا ەشكى ءسۇتىن بەرۋ.
شىعارمانىڭ ستيليستيكالىق, مۋزىكالىق ارحيتەكتونيكاسىن, پسيحولوگيالىق-فالسافالىق مازمۇنىن مىناداي فرازەولوگيزمدەر بايىتقان: «مايدان ناعاشىڭنىڭ اۋلى ەمەس», «توركىندەپ جۇرگەن قاتىندارشا», ء«يتتىڭ اۋزى جايىنداي», «اقتيىندەي الاسۇرىپ», «تارتتىرىلعان تەكەدەي ءبۇرسيىپ» ت.س.س.
روماننىڭ ۇلتتىق سيپاتىن ايقىندايتىن ەرەكشەلىكتەردى ايتار بولساق, بۇلار – جازۋشى قولدانىسىنداعى باباحۋنوۆتىڭ قازاقشا اي اتتارى مەن باتا ءسوزى. كەلىستى تۋىندى جازۋدىڭ جەتەكشى شارتتارىنىڭ باستىسى – سۋرەتكەردىڭ شىعارماشىلىق پسيحولوگياسى. بۇل دەگەنىڭىز – ومىرلىك قۇبىلىستاردى ونەرگە اينالدىراتىن, سىرشىلدىقپەن سۋرەتتەپ سويلەتەتىن ۇشقىر قابىلەت, سۇڭعىلا تۇيسىك. بۇل ورايدا «قۇپيا ايەلدىڭ» تىلسىم تۇڭعيىق ارەكەتتەرىن تاپتىشتەپ بايانداۋى ايعاق.
تۇپتەپ كەلگەندە, «سولدات سوعىسقا كەتتى» رومانىنىڭ تاريحيلىق, دەرەكتىلىك, فالسافالىق, گۋمانيستىك, ستيليستيكالىق تۇرعىدان جوعارى دارەجەدە جازىلعان كوركەم م ۇلىك بولعاندىقتان, ۇلت ادەبيەتىنىڭ قازىناسىنا لايىق بىرەگەي شىعارما ەكەندىگى ءسوزسىز.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور
