بۇل رومان – كوپتىڭ كوڭىلىندە جۇرگەن تاقىرىپتى قوزعاعان, وقىعان كىسىنى بەيتاراپ قالدىرمايتىن ەڭبەك. وسى جەردە كىتاپ اۆتورى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز قىستىرا كەتكەندى ءجون كوردىم. يمانعازى نۇراحمەت ۇلى جاپ-جاس بالا كەزىندە مەنىڭ قولىما كەلدى, اسپيرانتۋرادا وقىدى. «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن داۋىرلەۋ ماسەلەسى» دەگەن تاقىرىپ بەردىم. 2005 جىلى سول تاقىرىپپەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ كونە تاريحى تۋرالى بۇرىن ايتىلماي كەلگەن وتە كۇردەلى ماسەلەلەردى قوزعاپ, تۇركى حالىقتارىنىڭ كونە ادەبيەتى ساقتار داۋىرىنەن باستاۋ الاتىنىن تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەپ, سول زاماننان بۇگىنگە دەيىنگى ۇزىلمەي كەلە جاتقان ارناسىن اشىپ بەرىپ, ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا از دا بولسا ولجا سالعانى بار. جانكەشتى ەڭبەك ادامى ەكەنىن سوندا بايقاعان ەدىم. ارادا 25 جىلداي ۋاقىت وتكەندە «وت پەن سۋ» رومانىن بەرىپ وتىر.
مودە حان – تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحىنداعى ەڭ ۇلى قولباسشى, ساياسي قايراتكەر رەتىندە تەڭدەسى جوق, قايتالانباس تۇلعا. شىعىستا تىنىق مۇحيت جاعالاۋىنا, باتىستا كاسپي تەڭىزىنە, سولتۇستىكتە بايقال كولىنە, ەنەسەي بويىنا وڭتۇستىكتە قىتاي قورعانىنا, باتىس-وڭتۇستىكتە ۇندىستانعا دەيىنگى ۇلان-بايتاق دالانى مەكەندەگەن كوشپەلىلەردى ءبىر تۋ استىندا جيناپ, قۋاتتى مەملەكەت قۇرىپ, تۇتاس ازيا قۇرلىعىنا ءامىرى جۇرگەن پاتشا. ول كەزدە قىتاي پاتشالارى عۇندارعا سالىق تولەپ تۇرعانىن تاريحتان بىلەمىز. ارعى-بەرگى تاريحىمىزدا مودەدەي ىقپالدى بيلەۋشى بولعان ەمەس. الايدا ونىڭ ءومىرى مەن ساياسي كۇرەستەرى تولىق زەرتتەلگەن جوق. بۇل تاقىرىپقا قالام تارتۋشىلاردىڭ از بولۋى – زاڭدى قۇبىلىس. سەبەبى بۇعان ۇلكەن دايىندىق جانە ۋاقىت كەرەك ەدى. اسىرەسە تاقىرىپتىڭ كۇردەلىلىگى مەن دەرەكتەردىڭ ازدىعى زەرتتەۋشىلەرگە قولبايلاۋ بولىپ كەلگەنى انىق. ازدى-كوپتى جازىلعان عىلىمي, پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەر بولسا بەلگىلى ءبىر دەرەكتەردى قايتالاۋدان اسپادى. ال مودەنىڭ وبرازىن سومداعان كوركەم شىعارماعا كەلسەك, تۇرىك جازۋشىسى Ahmet Haldun ءTerzىoğlu-نىڭ «Mete han» اتتى رومانىنان باسقا تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىندە كىسى تۇشىنىپ وقىرلىق شىعارما جازىلعان جوق. ول روماندا دا دەرەكتەر تولىق قامتىلماعان. «وت پەن سۋ» وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ تۇرعانداي.
بىرىنشىدەن, روماندا تاريحي دەرەكتەر بارىنشا مول قامتىلعان جانە شىعارماشىلىق تۇرعىدان يگەرىلگەن. سونىڭ ارقاسىندا ەسكى دەرەكتەر تاريحي شىندىقتى تىرىلتۋگە قىزمەت ەتكەن, ياعني دەرەكتەردى بۇگىنگى تىلمەن سويلەتىپ, 2000 جىلدىڭ الدىنداعى حالىقتىڭ ءومىرىن وقىرماننىڭ كوز الدىنا اكەلىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, كونە ەتنوگرافيا مەن سالت-داستۇرلەردى كەيىپكەرلەر ومىرىنە ءسىڭىرىپ بەرگەن. ادەتتە ەتنوگرافيالىق دەرەكتەر مەن سالت-داستۇرلەر – عىلىمي تۇرعىدان قانشا جاقسى باياندالسا دا, وقىرمان ساناسىنا قونا قويمايتىن شەتىن ماسەلە. روماننان ەسكى ەتنوگرافيا مەن سالت-داستۇرلەردى عۇنداردىڭ قالاي ورىنداعانىن كوزىڭىزبەن كورگەندەي بولاسىز. ءتىل قولدانىسى جاتىق, وقيعالاردى بايانداۋى مەن سۋرەتتەۋلەرى اسا قىزىقتى. اۆتوردىڭ اۋىلدا ءوسىپ, كوشپەلى ءومىردى كوزىمەن كورگەندىگى كوشپەلىلەردىڭ بولمىسىن اشۋدا, ءومىرىن سۋرەتتەۋدە كوپ پايداسىن تيگىزگەن. كەيىپكەرلەردىڭ سويلەۋى, ويلاۋى, ءوزارا قارىم-قاتىناسى شىعارما تاقىرىبىنا جانە كونە زامانعا ساي, كىتاپتى وقىعاندا كوز الدىڭىزدا عۇندار زامانىنىڭ كورىنىسى كارتينا بولىپ ءوتىپ جاتقانداي اسەر الاسىز.
ۇشىنشىدەن, روماندا تاريحي وقيعالار مەن ەتنوگرافيالىق دەرەكتەردەن باسقا ەسكى اڭىزدار مەن تاڭىرلىك سەنىمدەرگە دە كوپ ورىن بەرىلەدى. مىسالى, عۇن اتاسىنىڭ ساداعى تۋرالى, قىدىر اتا تۋرالى, ءتاڭىر تاۋىنىڭ پايدا بولۋى تۋرالى, سۇمىراي قۇس تۋرالى ەل ەسىنەن ۇمىت بولعان ەسكى اڭىزداردى جاڭعىرتا وتىرىپ, استارلى كوپ ويدىڭ ۇشىعىن ۇستاتاتىنى بار.
بۇدان باسقا اۆتوردىڭ وزىندىك ءبىر ەرەكشە قولتاڭباسىن ديالوگ, مونولوگتەرىنەن بايقايمىز. ديالوگتەرگە بارىنشا ءمان بەرگەن, ەل يەسى اقىلدى ادامداردا كوپ سوزدىلىك جوق, ءوز ۇستانىمدارىن ويلى, استارلى قىسقا سويلەمدەرمەن جەتكىزەدى. ەل بيلەگەن ۇلكەن ادامداردىڭ ءسوز سويلەۋ ماشىعى مەن ءوزىن-ءوزى ۇستاۋىن جاقسى كورسەتە العان. كەيىپكەرلەردىڭ اۋزىنان قىسقا-قىسقا وي تۇجىرىمدار بەرىپ وتىراتىنى بار. «بۇدۇن ۇستايتىن كىسى ەستىگەنىنىڭ بارىنە جاۋاپ بەرمەيدى, ءوزى جاۋاپ بەرگىسى كەلگەنىنە عانا جاۋاپ بەرەدى» نەمەسە «جۇرەككە قان قاتقان سوڭ كەك قۋعان ەرلىك ەمەس, سول قاندى قاتىرماعان ەرلىك» دەگەن سياقتى ماڭگىلىك ءمانىن جوعالتپايتىن تۇجىرىمداردىڭ توركىنىندە وقىرمانعا وي سالار استارلى تەرەڭ ءمان جاتىر. وسىنداي ۇلكەن فالسافالىق تولعامدى تۇجىرىمدارى ماقال-ماتەل سەكىلدى جۇرەككە قونا كەتەدى.
سيۋجەت قۇرۋدا, وقيعانى وربىتۋدە وزىندىك تىڭ ىزدەنىستەر جاساعان. كونە زامان ادامدارىنىڭ ينفورماتسيا الۋ تاسىلدەرىن دە جاقسى بەرەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ەرتە زامان ادامدارى سونىڭ ىشىندە كوشپەلىلەر كوبىندە ىشكى تۇيسىگىنە سۇيەنىپ, ونان قالسا, تۇسىنە سەنىپ شەشىم قابىلدايتىن بولعانىن جاقسى بىلەمىز. سوعان بايلانىستى ادامداردىڭ ىشكى تۇيسىگى مەن ءتۇس كورۋ جانە ونى جورۋ قابىلەتى بارىنشا دامىعان عوي. كوشپەلىلەردىڭ وسى قاسيەتى كوپ شىعارمالاردا اشىلماي قالىپ جاتاتىن, «وت پەن سۋدا» بۇعان ەرەشكە نازار اۋدارىلعان. روماندا اۆتورى وقيعاعا سىرتتان قاراپ وي جوتامەن بايانداماي, ءوزى دە, وقىرمانىن دا كەيىپكەرلەرىمەن بىرگە ءومىر سۇرگىزە بىلگەن. كەيىپكەرلەرىنىڭ بويىندا ىزگىلىك تە, پەندەشىلىك تە جەتەرلىك. تۇمەننىڭ كىشى ايەلى ءسۇماراننىڭ ز ۇلىمدىعىن, قاسكۇنەمدىگىن كورىپ, اشۋلانىپ, ءتىپتى كەكتەنەسىڭ, سولاي بولا تۇرا ونىڭ اقىلدىلىعىنا ءتانتى بولاسىڭ. مودەنىڭ (سۇراپىلدىڭ) ۇستازى دەستىنىڭ ەرلىگىنە, ادامگەرشىلىگىنە سۇيىنە وتىرىپ, قاتىگەزدىگىنە ءىشىڭ اشيدى, بىراق ايىپتاي المايسىڭ. تاريحي رومانداردا كوپ كەزدەسە بەرەتىن ارانعا اڭ قاماۋ نەمەسە باتىردىڭ ەرلىگىن كورسەتۋ ءۇشىن جىرتقىشپەن الىستىرۋ سياقتى جاۋىر بولعان ەپيزودتار جوق. باس كەيىپكەرگە بار جاقسىلىقتى جيناپ بەرەتىن سىڭارجاقتىلىقتان اۋلاق. اۆتور كەيىپكەرىنە جاقتاس, تىلەۋلەس بولماي, بەيتاراپ كۇيدە قالعان. مودەنى زامانىمەن بىرگە ءوسىرىپ, كەمەلدەندىرىپ كەلە جاتىر.
قىسقاسى, «وت پەن سۋ» رومانىن وقىعاندا عۇن زامانىنا بارىپ قايتقانداي اسەر الاسىز. ءار ەپيزودتىڭ ءوز مىندەتى, وقىرمانعا سىيلار اسەرى, سانادا جاڭعىرىس تۋدىرار قۋاتى بار. روماندا وقيعا بارىنشا تىعىز, ءبىر جەردە باستالعان وقيعا اياق استىنان جوعالىپ, تاعى ءبىر جەردەن بۇرق ەتىپ شىعىپ جاتادى, ءبىر ەپيزودتى, ءبىر پاراقتى اتتاتىپ وقۋعا كونبەيدى. بۇل كىتاپ عۇندار ءومىرىن جان-جاقتى قامتىعان. اكادەميك دوسمۇحامبەت كىشىبەكوۆ «وت پەن سۋ» رومانى تۋرالى: «تۇركى حالىقتارىنىڭ كونە تاريحىن جان-جاقتى سۋرەتتەگەن ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك», دەگەن ەكەن.
«وت پەن سۋ» بۇعان دەيىن ەشبىر جازۋشى قالام تارتپاعان تاريحي تاقىرىپتى قوزعاۋىمەن دە, وراسان زور ەتنوگرافيالىق ماتەريالدار توپتاستىرىلعان تاريح ءۇشىن دە, ادەبيەت ءۇشىن دە اسا قۇندى ەڭبەك. عۇنداردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى, ەل باسقارۋدىڭ سول زامانعا لايىق جول-جوسىقتارى, عۇن بيلەۋشىلەرى اراسىنداعى ساياسي كۇرەستەر وقىرماندى ىنتىقتىرىپ وزىنە تارتىپ وتىرادى. مەن «وت پەن سۋدى» تاريحي تاقىرىپقا جازىلعان بۇگىنگى زاماننىڭ جانە كەلەشەكتىڭ رومانى دەر ەدىم. اۆتور بۇل رومانعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن بارعان جانە تاقىرىپتىڭ سالماعىن كوتەرە العان.
كوركەم شىعارمانىڭ ءمانى جازۋشىنىڭ نەنى جازعانىندا ەمەس, قالاي جازعانىندا. دەسە دە تاريحي روماندى كوركەمدىك تۇرعىدان عانا باعالاۋ ادىلەتتىلىك بولا بەرمەيتىنى بەلگىلى. يمانعازى بۇل تاقىرىپتىڭ قۇپياسىن اشا بىلگەن, جازۋدىڭ ءادىسىن تاپقان.
ال «وت پەن سۋ» رومانىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى قانداي ەكەنىن ۋاقىت كورسەتەر, باعاسىن پاتشا كوڭىل وقىرمان ءوزى بەرە جاتار. قامتىلاعان تاريحي جانە ەتنوگرافيالىق دەرەكتەردى ايتساق تا, بۇل رومان – تاريحىن سىيلايتىن, ۇلتىن سۇيەتىن ءاربىر تۇركى بالاسىنىڭ تورىندە تۇرۋعا ءتيىستى ەڭبەك.
بىزدىكى ءسۇيىنشى حاباردى ەستىپ, اۆتورعا اق جول تىلەپ, باتا بەرۋ.
قالامىڭ مۇقالماسىن, جازارىڭ تاۋسىلماسىن. «وت پەن سۋدىڭ» وقىرمانى كوپ بولسىن.
مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
پروفەسسور, ابايتانۋشى
