كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
سالىنعان قارجىنىڭ سالماعى
UNCTAD-تىڭ الەمدىك شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تۋرالى ەسەبىندە تشي-دىڭ قىسقارۋى, اسىرەسە دامىعان ەلدەردە 36,7% ازايعان. سولتۇستىك امەريكادا – 25,4%. كاپيتال سالىمدارى كولەمىنىڭ ۇشتەن ەكىسى قازاقستان كىرەتىن دامۋشى مەملەكەتتەرگە تيەسىلى بولعان. اتالعان ەلدەر توبى حالىقارالىق ينۆەستورلاردان 916 ملرد دوللار تارتىپ ۇلگەرگەن. (2021 جىلداعىدان 4%-عا ارتىق).
دامۋشى ەلدەر ءۇشىن 4% – بۇل ورتاشا كورسەتكىش. دەگەنمەن كەيبىر ەلدەردە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ايتارلىقتاي قىسقارعان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كەرىسىنشە, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ تازا اعىنى وتكەن جىلى 83,1% ءوسىپ, 6,1 ملرد دوللارعا جەتىپتى. ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا بۇل ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش كورىنەدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قاڭتار-ناۋرىز ايلارى ارالىعىندا ەلىمىز شەتەلدىك ينۆەستورلاردان 2,5 ملرد دوللار العان, كورسەتكىش بىلتىرعى سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 44%-عا ارتىق.
باس بانك نەعۇرلىم كەڭەيتىلگەن تشي جالپى اعىنىن جاريالادى. وعان جەكە كاپيتالدىڭ نەگىزگى قۇرالدارى – رەزيدەنتتىك ەمەس اكتسيونەرلىك كاپيتال مەن جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋ جانە قارىز قۇرالدارى مەن قايتا ينۆەستيتسيالانعان كىرىستەر ەنگەن. وتكەن جىلى كورسەتكىش 17,7%, ال بيىل ءبىرىنشى توقساندا 10% ءوسىپتى. 2022 جىلى ەل ەكونوميكاسىنا تشي جالپى اعىنىنىڭ كولەمى 28 ملرد دوللار, 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 7,6 ملرد دوللاردى قۇراعان.
ءوسىم نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ مۇناي ءوندىرۋ, ساۋدا جانە قارجى سەكتورىنا حالىقارالىق كومپانيالاردىڭ قوسىمشا ينۆەستيتسيالارى ەسەبىنەن تىركەلگەن. بۇل سالالار 58,4% ۇلەسكە يە جانە ولاردىڭ ارقايسىسى 2022 جىلى ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتكەن. شيكىزات سەكتورى, ساۋدا جانە قارجى شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن ءتيىمدى بولسا, بىراق بىزدە تشي جالپى اعىنى قوسىمشا 10%-ىن وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى (22,3% وسكەن) جانە كوتەرمە ساۋداداعى (24,2% وسكەن) سالىمداردىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن العان. مۇناي ءوندىرۋ, كەرىسىنشە, تەرىس ناتيجە كورسەتىپ, وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارى ارالىعىندا 4,7%-عا ازايعان.
UNCTAD الەمدىك ەسەبىندە ساراپشىلار دامۋشى ەلدەردە تۇراقتى دامۋ ماقساتتارى ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ تاپشىلىعى بار ەكەنىنە نازار اۋدارادى. وسى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – «جاسىل» ەنەرگەتيكانى دامىتۋ. ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە, جىل سايىن ەكونوميكاسى دامۋشى مەملەكەتتەرگە شامامەن 1,7 ترلن دوللار كولەمىندە جەل, كۇن جانە سۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن باسقا دا وندىرىسكە ينۆەستيتسيا سالىنۋى كەرەك. بىلتىر بۇل سوما جەتكىلىكسىز بولعان. بار بولعانى 544 ملرد دوللاردى قۇراپتى. ەلىمىزدەگى ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالاسىنا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا – 698,3 ملن دوللار, دەگەنمەن ولاردىڭ تشي جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى وتە از, بار بولعانى – 2,5%.
جىل باسىندا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا قۇيىلعان نەگىزگى وڭىرلەر اتىراۋ وبلىسى مەن الماتى قالاسى بولدى. ولاردىڭ تشي جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى تيىسىنشە 31,1% جانە 30,1% قۇرادى. ەلدىڭ باتىس بولىگىندە ينۆەستورلار نەگىزىنەن مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنا, وڭتۇستىك استانادا ساۋدا مەن قارجى سەكتورىنا ينۆەستيتسيا سالعان.
ينۆەستيتسيا قۇيعان ەلدەر
تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ كوپ بولىگى بىزگە ەۋروپا مەن اقش-تان كەلەدى. بيىل ءبىرىنشى توقسانداعى ينۆەستيتسيا قۇرىلىمىنا سۇيەنسەك, ەلىمىز ءۇشىن ينۆەستيتسيالاردىڭ باس «ەكسپورتتاۋشىسى» – نيدەرلاند (ۇلەسى 20,5%). ەكىنشى ورىندا 19% كورسەتكىشپەن اقش تۇر. كوشباسشىلار ۇشتىگىنە شۆەيتساريا دا ەنگەن. ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالانعان ءاربىر ونىنشى دوللار وسى ەلدەن ەكەن.
بىزگە كاپيتال تۇسەتىن 10 مەملەكەتكە رەسپۋبليكانىڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەستىكتەرىنە رەسەي مەن قىتاي دا كىرىپ وتىر. ەگەر 2022 جىلى ۋكراينامەن قاقتىعىس جانە جالپى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ اياسىندا رەسەي ەلىمىزگە تشي-دى 19,7% قىسقارتسا, وندا بيىل ءبىرىنشى توقساندا ءۇردىس وزگەرىپتى. 2023 جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا رەسەيلىك كاسىپكەرلەر ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا 653,1 ملن دوللار قۇيعان, بۇل بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 30,4% كوپ.
ينۆەستورلاردىڭ شەكەسى شىلقي ما؟
وتكەن جىلى ينۆەستورلار ءۇشىن تابىستى جىل بولدى. ولاردىڭ تابىسى 11,4% وسكەن كورىنەدى. باس بانكتىڭ ەسەبىنشە, وسى كەزەڭدە بارلىق ەلدەن ينۆەستورلاردىڭ جالپى تابىسى 24,5 ملرد دوللاردى قۇراپتى.
كوبىرەك ينۆەستيتسيا سالساڭ, كوبىرەك تابىس الاسىڭ, دەگەن ۇستانىممەن ينۆەستيتسيالاردىڭ كىرىس دەڭگەيى بويىنشا العاشقى ورىندا نيدەرلاند پەن اقش تۇر. باتىس ەۋروپا ەلىنەن كەلگەن كاسىپكەرلەردىڭ تابىسى 2022 جىلى 8,8 ملرد دوللاردى قۇرادى, بۇل رەتتە تشي-دىڭ جالپى اعىنى 8,3 ملرد دوللار بولدى. بۇل جەردەگى ايتا كەتەرلىك جايت, ينۆەستوردىڭ تابىسى تەك ديۆيدەندتەر مەن قارىز قۇرالدارى بويىنشا سىياقىلاردى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قايتا ينۆەستيتسيالانعان سومالاردى دا قامتىپ وتىر. ياعني اقشانىڭ ءبىر بولىگى قايتادان وتاندىق كومپانيالاردىڭ اينالىمىنا قايتارىلادى دەگەن ءسوز.
