كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بالدىرعاندارعا قاتىستى نەبىر سۇمدىق وقيعالاردى ەستىپ, باسىمىزدى ءبىر شايقاپ, ءوتىپ كەتىپ جاتامىز. بيىل بالالار اراسىندا 844 كريمينوگەندىك جاعداي, 95 اۋتواگرەسسيۆتى مىنەز-قۇلىق پەن سۋيتسيد ماسەلەسى, 1 261 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلگەن. بۇل ماسەلە نازاردان تىس قالمادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ۇكىمەت قابىلداعان بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ, ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن سالاماتتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىندا 53 شارا قاراستىرىلعان. بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تاۋەكەلدەردىڭ ينتەراكتيۆتى كارتاسى جاسالماق. وسى كارتادان بالالارعا شۇعىل كومەك كورسەتۋ كەرەك نۇكتەلەر كورىنىپ تۇرادى. ءارى, حالىقارالىق تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن, بالالار اراسىنداعى جابىرلەۋگە قارسى كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتكەن باعدارلاما ەنگىزىلدى. ونىڭ ىشىندە مەكتەپىشىلىك ەسەپ جۇرگىزۋ شەڭبەرىندەگى كەيس-مەنەدجمەنت تەحنولوگياسى بار. بالالار قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ساتتەن باستاپ, تولىق شەشىلگەنگە دەيىن جان-جاقتى كومەك كورسەتىلەدى. سونداي-اق مەكتەپتەرگە, بالالارعا ارنالعان «جەكە قاۋىپسىزدىك» ساباقتارى كىرەدى. بالالار ءارتۇرلى قاۋىپتى جاعدايلاردى شەشۋگە كومەكتەسەتىن ءبىلىم مەن داعدىلاردى ۇيرەنەدى.
– قازىر ءبىزدىڭ قوعام بالالار ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلدە بالالارعا ءجابىر كورسەتۋشىلىك بولماۋ كەرەك. جوسپاردى ازىرلەۋ كەزىندە بالالار ورتاسىنداعى جاعدايعا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جاسالدى. ءبىز ستاتيستيكانى زەرتتەدىك, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى دەرەكتەردى جينادىق, قاۋىپ فاكتورلارىن انىقتادىق جانە زورلىق-زومبىلىق جاعدايىندا بالالارعا قانداي رەسۋرستار بار ەكەنىن بىلدىك. بۇل تالداۋ بىزگە باسىم باعىتتاردى ناقتىراق انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى, – دەدى وقۋ-اعارتۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ەدىل وسپان.
بالالىق شاقتا كورگەن ءجابىر ۇزاق ۋاقىت ۇمىتىلمايتىنىن ەسكەرسەك, باقىتسىز بالالىق شاق باقىتسىز ەلدى قۇرايدى. 2023 جىلعا ارنالعان Wisevoter ەسەبىنىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قازاقستان بالالاردى قورعاۋ بويىنشا 180-نەن 50-ءشى ورىندى يەلەنگەن. ماماندار ەلىمىزدە جابىرلەۋدىڭ نەگىزگى ءۇش ءتۇرى كەڭىنەن تارالعانىن ايتادى. ولار – فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق, سەكسۋالدىق. ۇرىپ-سوعۋ, شاپالاقپەن ۇرۋ, شىمشۋ, تۇرتپەكتەۋ فيزيكالىق جابىرگە, ال وزگە ادامداردىڭ نەمەسە اتا-انانىڭ قورقىتىپ-ۇركىتۋى, كەمسىتۋى, جاقتىرمايتىنىن ءبىلدىرۋى پسيحولوگيالىق جابىرگە جاتادى. وسىلاردىڭ كەسىرىنەن بالا دەنساۋلىعىنا زيان كەلىپ, دامۋى تەجەلەدى. ءتىپتى قانشاما بالا سۋيتسيد تۋرالى ويعا باتىپ, ومىردەن ءوتىپ جاتىر. 11 قىركۇيەكتە الماتى وبلىسىنداعى مەكتەپتە ءوز-وزىنە قول جۇمساماق بولعان وقۋشى – وسىنىڭ دالەلى. ايتا كەتەيىك, الماتى وبلىسىنىڭ تالعار اۋدانى بەساعاش اۋىلىندا وقۋشى بالا ءاسپيريننىڭ كوپ ءتۇيىرىن ءىشىپ, ءوز-وزىنە قول جۇمساماق بولعان. ارتىنا حات جازىپ قالدىرىپ, توسەككە جاتىپ قالعان ەدى. بالانىڭ جاعدايىن كورگەن اناسى دەرەۋ جەدەل جاردەم شاقىرعان. قازىر بالا باقىلاۋدا. وسى سىندى جاعا ۇستاتار جۇزدەگەن جاعداي ءار-ءار جەردەن قىلاڭ ەتىپ تۇرادى.
مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – بالالار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, الاڭسىز بالالىق شاق سىيلاۋ. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بالالار اراسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋدى ۇنەمى ايتىپ وتىرادى.
– تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن ماسەلە – جاس ۇرپاقتىڭ قاۋىپسىزدىگى. بالالارعا قاتىستى جانتۇرشىگەرلىك قىلمىس جيىلەپ كەتتى. مۇنداي وقيعالار مەكتەپتە, كوشەدە, ءتىپتى, ۇيدە بولىپ جاتىر. سوراقى جاعدايلار وقۋشىلاردىڭ وزىنە قول جۇمساۋىنا سەبەپكەر بولىپ وتىر. ءتىپتى اتا-انالاردىڭ وزدەرى بالاسىنا قورلىق كورسەتىپ, ونىڭ ارتى قايعىلى جاعدايعا ۇلاسىپ جاتادى. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىسى ءالسىز. جاۋاپتى مەكەمەلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ويداعىداي ناتيجە بەرگەن جوق. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ساياساتىن قايتا قاراۋىمىز كەرەك. ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ شارالارىن زاڭمەن كۇشەيتۋ كەرەك. وتباسى قۇندىلىقتارىن دارىپتەۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل بولگەن ءجون. تاعى دا ەسكەرتەمىن, ءبىز قوعامداعى, كوشەدەگى, ءتىپتى ءار ۇيدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتپەسەك, دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز قيىن بولادى. ازاماتتارىمىز ەركىن ءجۇرىپ-تۇراتىن قاۋىپسىز قوعام قۇرۋىمىز قاجەت, – دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
قاۋىپسىز قوعام قۇرىلۋى ءۇشىن ءاربىر تۇرعىن ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ءجىتى سەزىنۋى كەرەك. كۇردەلى قوعامدا كوپ دۇنيە ەلەۋسىز قالىپ جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز. ال وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ناسىمجان وسپانوۆا بالالار قاۋىپسىزدىگىنە كەلگەندە ەڭ ۇساق ماسەلەگە دە كوز جۇمىپ قاراۋعا بولمايدى دەيدى. ء«بىزدىڭ ماسەلەنى حابارلاۋعا, شەشۋگە كەلگەندەگى بەلسەندىلىگىمىز ماڭىزدى. ەگەر بالانىڭ جىلاعان داۋىسىن ەستىسەڭىز, ۇندەمەي قالماڭىز. بالا قۇقىعىن قورعاۋعا كەلگەندە ەشقانداي ۇكىمەتتىك ورگان ارەكەتسىز قالمايدى. ءبىزدىڭ ەلدە بالالاردى قورعاۋعا قاتىستى قاتاڭ زاڭ تالاپتارى بار», دەدى ول. وسى تۇيىتكىلدى ماسەلەگە قاتىستى «111» بايلانىس ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇر. نومىرگە حابارلاسىپ, جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, كومەك سۇراۋعا بولادى. بالالار زاڭ تۇرعىسىنان جانە پسيحولوگيالىق, پەداگوگيكالىق, مەديتسينالىق كومەك سۇراي الادى.
كەشەندى جوسپار ءبىراز ماسەلەنى شەشەدى دەگەن ءۇمىت بار. جوسپار بويىنشا كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار, بالالار ءسۋيتسيدىنىڭ سانى جىل سايىن كەم دەگەندە 5 پايىزعا تومەندەيدى. پەداگوگ-پسيحولوگتەردىڭ, الەۋمەتتىك پەداگوگتەردىڭ سانى وسەدى. بالالاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋ دەڭگەيى ارتادى.
بالالار قاۋىپسىزدىگى – ءسوز جوق, ۇلكەن ماسەلە. بالانى ىزگىلىككە, سۇيە بىلۋگە ۇيرەتۋ – ىزگى قوعام قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. ال بالانىڭ بالاڭ كوڭىلىنە قاياۋ سالىپ, ءجابىر كورسەتۋ, جاماندىق ۇيرەتۋ – قوعامبۇزار, قاتىگەزدىك جولى. ءبارىمىزدىڭ قۇلاعىمىزعا ءسىڭىپ قالعان «تاربيە – تال بەسىكتەن» دەگەن سوزگە امال جاساۋ دا كەرەك. وسى ماقساتتا 1 قىركۇيەكتەن باستاپ ء«بىرتۇتاس ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى» دا ىسكە قوسىلدى. ار-ۇيات, تالاپ, ۇلتتىق مۇددەدەن تۇراتىن باعدارلاما ىزگى قوعام قالىپتاستىرادى دەپ سەنەمىز.
