كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جەتىسۋدىڭ ماتاي ستانساسىنداعى №12 مەكتەپتى بىتىرگەن جاسبولاتتىڭ ءومىر جولى 1942 جىلى نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى قانقۇيلى سوعىستا وتانىن قورعاۋدان باستالادى. مايدان شەبىنە كىرگەن العاشقى كۇننەن كورسەتكەن ەرەن ەرلىگى ەسكەرىلىپ, ۆزۆود كومانديرى بولىپ تاعايىندالعان ول, وفيتسەرگە ءتان العىرلىعىمەن تانىلادى. جاسبولات قاراماعىنداعى جاۋىنگەرلەرىن ساپقا تۇرعىزىپ: «شابۋىلعا شىققاندا ولەمىن دەمەيدى, جەڭەمىن دەيدى. ءولۋ ماقسات ەمەس, جەڭۋ – ماقسات. ايتپەسە, كۇرەسىمىزدىڭ ءمانى قايسى!» دەپ جىگەرلەندىرىپ, ال جەڭىسكە جەتكەن ساتتە جاۋدىڭ بەتىن قايتاردىق, ساعىن سىندىردىق, ەندى بەلىن ءۇزىپ, جاعىن ايىرماي تىنبايمىز, دەگەن اۋاندا سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. جاسبولات باسقارعان ۆزۆود تالاي شايقاسقا ءتۇسىپ شىعىنسىز شىققانى دا, ۆزۆود كومانديرىنىڭ قابىلەتى دە ەسكەرۋسىز قالعان جوق. « ۇلى وتان سوعىسى» وردەنىمەن ماراپاتتالعان وفيتسەر 1943 جىلى اۋىر جاراقات الۋىنا بايلانىستى تۋعان اۋىلى سۇتتىگەنگە ورالىپ, ۇجىمشاردىڭ ەسەپشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى.
دەنساۋلىعى ءبىرشاما تۇزەلىسىمەن الماتى قالاسىنا كەلىپ وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىق بانكىنە ينسپەكتور بولادى. ءبىلىم-بىلىگى, ىسكەرلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن جاسبولاتتى قازاق كسر جەڭىل جانە تاماق ءمينيسترى وزىنە كومەكشىلىك قىزمەتكە شاقىرادى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن ماسكەۋ كووپەراتيۆتىك ينستيتۋتىنىڭ سىرتقى بولىمىنە ءتۇسىپ, كاسىبي ماماندىقتى يگەرەدى.
1949-1964 جىلدار ارالىعىندا تالدىقورعان وبلىسىنىڭ اقسۋ اۋدانىندا تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسىنىڭ توراعاسى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. تولاعاي تۇلعالى جاسبولاتتىڭ وسى قىزمەتتى اتقارۋ بارىسىندا ەكىنشى تىنىسى اشىلادى. ازاماتتاردىڭ ماتەريالدىق, باسقا دا قاجەتتىلىگىن قاناعاتتاندىرۋ ماقساتىندا ولاردىڭ م ۇلىكتىك ۇلەسپۇلدىق جارنالارىن بىرىكتىرۋ جولىمەن قۇرىلعان وسىناۋ مارتەبەلى ۇيىمنىڭ تاريحى مەن سان سالالى جۇمىسى ۇشان-تەڭىز. وزىندىك سايلانبالى باسقارۋشى ورگانى بار حالىققا قاجەتتى تۇرمىس بۇيىمدارىن وتەيتىن كوپسالالى ساۋدا جۇيەسىنىڭ ءمانى زور ەدى. ءوز ەركىمەن بىرىككەن كووپەراتسيا جوقتان بار جاسادى. بايلىق قورى تيىننان جيىلارى اقيقات. قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىن ساقتاپ, ادامدى تابيعي اپاتقا ۇرىندىرماۋدىڭ الدىن الۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋدى باستى ماقسات ساناعان كووپەراتسياعا قاراستى مەكەمەلەردىڭ سۇيەك-ساياق, ءجۇن-جۇرقا, تەرى-تەرسەكتى اياق استىندا قالدىرماي ساتىپ الىپ, ەلدى مەكەندەر مەن مال جايىلىمدارىن زالالسىزداندىردى. وسىنداي قىرۋار شارۋانىڭ ۇيلەسىمدىلىكپەن ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتكەن اقسۋ اۋدانى تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى جاسبولات نۇرمۇحامبەتوۆ قازاقستان تۇتىنۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشى لاۋازىمىنا بەكىتىلەدى.
البەتتە, بۇل جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن قىزمەت. ساۋدا سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە ساۋدا مينيسترلىگى جاۋاپتى بولسا, 250-دەن استام اۋدانداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ قام-قاراكەتىن ايقىنداپ, دامۋ جولىن جۇيەلەۋ ءارى سۇرانىسىن جوعارى دەڭگەيدە وتەۋ قازاقستان تۇتىنۋشىلار وداعىنا جۇكتەلدى. ساۋدا سالاسىنىڭ وسكەلەڭ زامان تالابىنا ساي دامۋىن قامتاماسىز ەتكەن تۇلعانىڭ ءبىرى اقسۋ اۋدانىنىڭ تۇلەگى جاسبولات نۇرمۇحامبەتوۆ ەدى.
ء«ىس تەتىگىن كادر شەشەدى» تۇجىرىم كەڭەستىك قوعامدا تەرەڭ تامىرلاندى. كەمەلدەنىپ, مول تاجىريبە جيناقتاعان جاسبولات رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ ۇيعارىمىمەن جامبىل وبلىستىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسىنىڭ باستىعى لاۋازىمىنا سايلاندى. ء«وزى جاقسى كىسىگە ءبىر كىسىلىك ورىن بار» دەگەندەي, نۇرمۇحامبەتوۆ سالعان جەردەن-اق وبلىس اكتيۆى قاتارىنداعى سىيلى ادامىنىڭ بىرەگەيى بولدى. وبلىستىڭ بارلىق ەلدى مەكەنىندە تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسى قاراجاتىنا دۇكەندەر, قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارى, ناۋبايحانا سالىندى. قۇمداعى, قىرداعى, ويداعى, جاز جايلاۋعا شىققان مالشىلارعا اۆتودۇكەندەردىڭ قىزمەت كورسەتۋى ۇزىلگەن ەمەس. وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعى تاراپىنان ەڭبەك ادامىنا كورسەتىلگەن قامقورلىق باسقالارعا ۇلگى بولدى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلارى بيمەندە سادۋاقاسوۆ, حاسان بەكتۇرعانوۆ, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەيىلحان اقكوزيەۆ سىندى پارتيا, مەملەكەت قايراتكەرلەرى وبلىستىڭ ساۋدا سالاسى باسشىسىنىڭ ىسكەرلىگىن ادىلدىك تۇرعىسىنان باعالاپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. باريان تۇرسىنوۆپەن ەكەۋىنىڭ دوستىعىنا جامبىلدىقتار سۇيسىنە ءارى قىزىعا قارادى. جاسبولات نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ ەڭبەكتەگى تاباندىلىعى, ەلگە ادالدىعى, قوعام الدىندا ارىنىڭ دا, قولىنىڭ دا تازالىعى ەسكەرىلىپ, كسرو جانە قازاق كسر «تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسىنىڭ ۇزدىگى» اتانىپ, ومىراۋىنا توسبەلگى قادالدى.
ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆتىڭ قىستاۋىنا, جاز جايلاۋىنا ەركەلەي بارىپ-قايتۋىنا كۇلاش اپامىزدىڭ ىقپالى از بولعان جوق. ءوز كەزەگىندە قارىنداسىنا اعالىق ىلتيپاتپەن قاراعان جازىلبەك قاريا باتىر تۇلعالى, ماڭدايى جارقىراعان كۇيەۋ بالاسىن قۇتتى شاڭىراعىنىڭ تورىنە شىعارۋدان جاڭىلماعان. مويىنقۇمدا قوناقتاپ جۇرگەنىندە جاراسىمدى قالجىڭىمەن جاز-اعاعا تۋعان جەرى جايىندا «وت ماتايا دو كيتايا» دەپ ازىلدەي, اقسۋ ءوڭىرىن ساعىنىپ جۇرگەنىن دە ادەمى جەتكىزىپتى.
تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسىنىڭ ۇزدىگى ساۋدا مينيسترلىگى سالاسىنا اۋىسىپ, تالدىقورعان قالاسىنىڭ ساۋدا مەكەمەسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالادى. وسىناۋ جىلدارى حالىقتىڭ تۇرمىسى ەداۋىر تۇزەلۋىمەن قاتار, جاڭا تاۋار مەن تۇرمىستىق تەحنيكاعا سۇرانىسى ارتقان كەز. ادامنىڭ جان دۇنيەسىن تامىرشىداي تاپ باساتىن جاسەكەڭ بۇقارانىڭ سۇرانىسى مەن ساۋدا مەكەمەسىنە دەگەن تالابىن زەردەلەۋ قاجەتتىلىگىن الدىڭعى شەپكە شىعاردى. وتىز جىلدا جيناقتاعان تاجىريبەسى مەن وزىق ءبىلىمىن اسقان شەبەرلىكپەن ۇيلەستىرە بىلگەن ول, وسى ارالىقتا ءار وڭىردەگى ارىپتەستەرىمەن, رەسپۋبليكالىق ساۋدا بازالارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتادى. وداق كولەمىندە ارىپتەستەرىن ارالاپ, الەمدىك ساۋدا سالاسىنداعى قونەدەن قالىپتاسقان ءداستۇردى جالعاستىرۋعا جاڭا تولقىن جاستاردى كوپتەپ تارتادى. ساۋدا سالاسىنىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن جاسبولاتتىڭ تۇسىندا پارسىنىڭ, بەلگيانىڭ قالى كىلەمى, رۋمىنيا مەن چەحوسلوۆاكيانىڭ اسەم جيھازى, فينليانديادا, گەرمانيادا, پولشادا تىگىلگەن كوستيۋم, جاپونيا, كورەيا ەلدەرىنىڭ تەلەۆيزورى, رەسەي مەن بەلارۋستە جاسالعان توڭازىتقىش, كىرجۋعىش ماشينالارى تاعى باسقا تاۋارلار قولجەتىمدى بولىپ شىعا كەلدى.
شاكىرتتەرى ءوز بەتىمەن تىرشىلىك ەتىپ, قىزمەت اتقارا الاتىنىنا سەنىمى بەكىگەن شاعىندا زەينەتكە شىعىپ, قازىنالى قاريالاردىڭ قاتارىنا قوسىلدى. زەينەتكەرمىن دەپ وتىرىپ قالعان جوق, قالالىق, وبلىستىق قوعامدىق-ساياسي, مادەني-كوپشىلىك جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاستى. مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ جونىندە, وبلىستىق ارداگەرلەر ۇيىمى جانىنان اشىلعان شەجىرە وتاۋىندا وي-تولعاۋلارىمەن ءبولىسىپ, ءبىراز ەڭبەگى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالاندى. ۇلكەنمەن ۇلكەنشە, جاستارمەن جاستارشا پىكىر الماسا وتىرىپ, تاعىلىمدى اڭگىمەسىن ادەمى قالجىڭمەن اياقتاۋشى ەدى. وبلىس اكىمى سەرىك شاياحمەت ۇلى احىمبەكوۆتى ەرەكشە ءىش تارتىپ قۇرمەتتەۋى, تۇرسىنعازى مەدەتبەكوۆپەن ەكەۋارا سۇحباتتاسۋى تارتىمدى وتەتىن. مەنى دە شەت قاقپاي اڭگىمەگە تارتىپ وتىرۋشى ەدى, جارىقتىق. باسىمىز قوسىلا قالسا, اپالارىڭنىڭ توبىعىن قيسايتپاي, قۇرمەتتەپ كەلەمىن دەپ جايناڭ قاعىپ, كۇلاش اپامىزبەن وتكىزگەن ءماندى دە, ءساندى, جاراسىمدى ءومىرىن ەكى اۋىز سوزبەن تۇيىندەيتىن.
ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرى ساياسات ىقپالىنان ارىلدى. يماندى ادامداردىڭ ساجدەگە باسى ءتيدى. ولاردىڭ قاتارى وسە باستاعاندا جاسبولات نۇرمۇحامبەتوۆ, ەگەۋبەك دالباعاەۆ, ادامباي قاجى ۇشەۋى تالدىقورعانداعى «ۆوستوك» كينوتەاترىن مەشىتكە اينالدىرۋعا اتسالىستى. ۇشەۋى جۇبىن جازباي مەكەمە ارالاپ, تۇيسىكتى باسشىلاردى وسىناۋ قايىرىمدىلىق شاراسىنا جۇمىلدىرا ءبىلۋى, ايتارى جوق, بيىك پاراساتتىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.
ءومىردىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭا ءجۇرىپ شىڭدالعان جانداردىڭ ازاماتتىعى بەرىك بولاتىنى دا اقيقات. وسىنداي ازاماتتار قاتارىنداعى اقسۋلىق بەيسەبەك قورعانباەۆ, اقىش سابىرباەۆ, جاسبولات نۇرمۇحامبەتوۆتىڭ مارقايعان شاقتاعى باس قوسۋلارىنىڭ ءوزى مەرەكەگە بەرگىسىز ەدى. ۇشەۋى دە ءبىر جىلدا تۋعان اقسۋدىڭ ارداقتى پەرزەنتتەرى. ۇشەۋى دە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى. ۇشەۋى دە جوعارى ءبىلىمدى, سەگىز قىرلى ءبىر سىرلى. بەيسەبەكتىڭ ماماندىعى مۇعالىم, ۇستازدىق قىزمەتتەن پارتيالىق قىزمەتكە اۋىسىپ, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىندە ۇگىت-ناسيحات, ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لاۋازىمىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقارسا, اقىش ماسكەۋدەگى ورتالىق تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسى ينستيتۋتىنىڭ الماتىداعى بولىمشەسىن بىتىرگەن. اقسۋ اۋداندىق تۇتىنۋشىلار وداعى, دايىنداۋ مەكەمەسىنىڭ توراعاسى. ۇشەۋى دە مەملەكەتتىك مارتەبەلى وردەن-مەدالمەن ماراپاتتالعان, قوعام قايراتكەرلەرى, ءسوز ۇستاپ, اقىل ايتار ەل اعالارى. اتقارعان قىزمەتىنىڭ سىرتىندا, ءوڭىر تاريحىن جەتە بىلەتىن شەجىرەلى شەشەن, اتا ءداستۇردى قاستەرلەگەن تۇلعالار, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتتارى.
ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشكەن العاشقى جىلدارى حالىقتىڭ جاعدايى ءماز بولماعانى ءمالىم. الايدا جەتىسۋلىقتاردىڭ بيلىكتى ايىپتاماي, كەرىسىنشە قيىندىقتى ەڭسەرۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا العانىن جاسبولات نۇرمۇحامبەتوۆ كوزىمەن كوردى. ەلدىڭ ەرتەڭى, تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرلى بولۋى ءۇشىن ول جەرلەستەرىن ىنتىماققا شاقىرىپ, بىرلىككە ۇيىتا ءبىلدى. عاسىرلار بويى ارمانداعان ازاتتىقتىڭ, ەلدى بەرەكەگە جەتكىزەتىن ەڭبەكتىڭ قادىر-قاسيەتىن باعالاي بىلۋگە ۇندەدى.
ناۋرىز قىلىشباەۆ,
الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
