جاڭا ەكونوميكالىق باعدار جولىندا

پرەزيدەنت «قازىرگى ەڭ باستى مىندەت – ەلىمىزدىڭ مىقتى ونەركاسىپتىك نەگىزىن قالىپتاستىرۋ جانە ەكونوميكامىز ءوزىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتە الاتىن جاعدايعا جەتۋ. سوندىقتان وڭدەۋ سالاسىن جەدەل دامىتۋعا باسا ءمان بەرۋىمىز قاجەت», دەگەن ەدى.

ەلىمىزدەگى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ جالپى ءونىم بويىنشا ۇلەسىنە كوز جۇگىرتسەك, مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى – 42,9%, تاماق ونىمدەرى – 14,8% جانە ماشي­نا جاساۋ 12,7%-دى كورسەتىپ, جەتەك­شى سالالاردىڭ باستاۋىندا تۇر. بۇل سالالاردىڭ جالپى ۇلەسى 70,4% قۇرايدى ەكەن. سونىمەن قاتار ساراپشىلار حالىق سۇرانىسىنىڭ ارتۋى­نا بايلانىستى سۋسىندار, قاعاز, بىلعارى جانە اعاشتان جاسالعان بۇيىمداردى وڭدەۋ ءوندىرىسىنىڭ دە ءوسىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. وڭدەۋ ونەر­كاسى­بىنىڭ الەۋەتى زور ەكەنىن ەسكەرسەك, ونىڭ ەكو­نو­ميكاعا جاڭا ونىم­دەر­دىڭ, جۇمىس ورىن­دارىنىڭ پايدا بو­­لۋىنا, سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ كوبەيۋى­نە, سونىڭ ىشىندە كولىك پەن قوي­ما­لاردىڭ, سەرۆيستىك كومپانيا­لار قىز­­مەتتەرىنىڭ جەتىلۋى جەڭىل ونەر­كاسىپ­­تىڭ دامۋىنا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. مامان­داردىڭ پىكىرىنشە, وڭدەۋ سەكتورى ەكو­نوميكالىق دامۋدى قامتا­ماسىز ەتۋشى كۇشكە اينالۋى ءۇشىن ءىجو-دەگى ۇلەسى 40-50%-دان اسۋى كەرەك. سون­دىق­تان شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتى ەڭسە­رىپ جانە وڭدەۋ ونەركاسىبى سەكىلدى جوعارى قوسىلعان قۇنى بار سالالارعا باسىم­دىق بەرىلۋى كەرەك. 

وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ شيكىزاتتى قولجەتىمدى باعامەن الۋىنىڭ ماڭىزى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ نازارىندا. ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى مىندەتكە اينالىپ, وسى رەتتە مەتالدى تەرەڭ وڭدەۋ, مۇناي-گاز جانە كومىر حيمياسى, اۋىر ماشينا جاساۋ, ۋراندى كونۆەرسيالاۋ جانە بايىتۋ, اۆتوبولشەكتەر جانە تىڭايتقىشتار شىعارۋ سياقتى باعىتتارعا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك. باسقاشا ايتساق, جوعارى دەڭگەيدە وڭدەلگەن ءونىم شىعاراتىن كلاستەر قۇرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنا اينالىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا ۇسىنىلعان جاڭا ەكونوميكالىق سايا­ساتتىڭ ساپالى ءارى تولىق جۇزەگە اسىرىلۋى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىنە, جاۋاپكەرشىلىگىنە جانە ساياسي ەرىك-جىگەرىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ءارى رەفورمالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا نەگىزىنەن اتقارۋشى بيلىك جاۋاپ بەرەتىنىن العا تارتتى.

وسى رەتتە ءوز پىكىرىن بىلدىرگەن ين­نوۆاتسيالىق ەكونوميكا ينستي­تۋتى­نىڭ ساراپشىسى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى ماعبات سپانوۆ: «پرەزيدەنتتىڭ حالىققا ارنالعان جاڭا جولداۋىندا ءتۇرلى اتقارۋشى ورگانداردىڭ الدىنا بىرقاتار مىندەت پەن ماقسات قويىلدى. نەگىزگى ەكى ماقساتى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاقسارۋىن سەزىنۋ ءۇشىن تاپسىرمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا وتە قىسقا مەرزىم بەرىلدى. بىراق, جالپى العاندا, كەز كەلگەن تاپسىرمانى جۇزەگە اسىرۋ ەكى فاكتورعا – كادرلىق قۇرامداس بولىككە جانە ۇسىنىلعان وزگەرىستەردى قارجىلىق قامتاماسىز ەتۋگە نەگىزدەلگەن. كادرلىق وزگەرىستەر مەن تاعايىنداۋلاردى وتە جىلدام جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. دەگەنمەن قار­جى­لىق ساياساتقا كەلەتىن بولساق, مۇندا ءبارى الدەقايدا كۇردەلى. 2007-2009 جىلدارداعى داعدارىستان باس­تاپ بىزدە ماكروەكونوميكالىق سايا­سات ارقاشان قارجىلىق ساياساتپەن الماستىرىلعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ۇكىمەت بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەردى شەشۋگە جەتكىلىكتى قارجى بولە وتىرىپ, بۇل ماسەلەلەردى قىسقا مەرزىمدە جەدەل شەشۋگە تىرىساتىن. كەيىننەن, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت وتكەننەن كەيىن بۇل ماسەلەلەر ودان دا ۇلكەن قيىندىقتارمەن قايتادان الدىدان شىعاتىن. سوندىقتان قازىرگى كەزدە ماكروەكونوميكالىق ساياساتقا ەنگىزىلگەن وتە ساۋاتتى قارجى ساياساتى قاجەت. بۇل ۆاليۋتالاردىڭ نەگىزگى قور­جىنىنا قاتىستى تەڭگەنىڭ تۇراقتى باعامىن, تومەن ينفلياتسيا, وتاندىق كاسىپ­ورىنداردىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا جاعداي جاساۋ, «ساۋات­تى» سالىق كودەكسى مەن بىرنەشە جىل بويى الەۋمەتتىك شىعىنداردى «قاتىرىپ تاستاۋدى» بىلدىرەدى دەر ەدىم», دەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەل دامۋىنىڭ ەكونوميكالىق مودەلى 180 گرادۋسقا وزگەرۋى كەرەك. ءبىر جاعىنان, الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋدىڭ باستى باعدارىنان اۋىتقىماي, ەكىنشى جاعىنان حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ۇدايى كوتەرىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز.

«ەلدەگى ينفلياتسيالىق ۇدەرىستەرگە تۇسىنىكتەمە بەرۋ وتە قيىن. ۇلتتىق بانك پەن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى مۇلدەم باسقاشا جۇمىس ىستەيدى. وعان دالەل ۇلتتىق بانكتە 2024 جىلعا ينفلياتسيانىڭ ءبىر بولجامدى كورسەتكىشى بار, بۇل 16,9% بولسا, ۇەم بولجامى بويىنشا 6-8%. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى بەس جىلداعى ينفلياتسياعا اسەر ەتەتىن جانە ۇلتتىق بانكتىڭ 2022 جىلعا ارنالعان جوسپارىنا سايكەس ينفلياتسيانىڭ 3-4%-عا تومەندەۋىنە اكەلەتىن ەكونوميكالىق ساياسات ءتيىمسىز بولىپ تۇر. ناقتىراق ايتساق, 2022 جىلى بۇل 21%-دان استى. ەگەر ال­داعى ۋاقىتتا بۇل ساياسات وزگەرىسسىز وسىلاي جالعاساتىن بولسا, ناقتى ينفلياتسيا 20% دەڭگەيىندە ساقتالادى.

سونىمەن قاتار ءوز ءوندىرىسىمىزدى دامىتپايىنشا, ەكونوميكانىڭ تۇراقتى وسۋىنە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ال بۇل جەردە تەك ءوزىمىزدىڭ شيكىزات پەن رەسۋرستارعا, كادرلارعا عانا سەنۋىمىز كەرەك. بۇل جاقىن ارادا تەڭگە باعامىن ءبىر دوللارعا 500 تەڭگەدەن اسپايتىن دەڭگەيدە ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

حالىقتىڭ پروبلەماسى كوبى­نە­سە قار­­جىلىق ساۋاتسىزدىقتان تۋىن­دايدى. جالپىعا بىردەي دەكلارا­تسيا حالىقتىڭ كوپشىلىگى ءۇشىن قار­جى­­لىق ماسەلەلەردى تۇسىنۋدە وڭ ءرول ات­قارا الۋى مۇمكىن. ەكونوميكانى تسيفر­­­لاندىرۋ قارقىنداپ كەلە جات­قا­­نىن ەسكەرسەك, تسيفرلىق تەڭگەنىڭ پاي­دا بولۋى جانە ونى قولدانۋ اياسىن كەڭەي­تۋ الداعى جىلدارى ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى م.سپانوۆ.