مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيى

وسىنداي ساتتە ءبىز ءۇشىن قوعامدى جۇمىلدىرىپ, ناقتى, كونسترۋكتيۆتى ءىس-ارەكەتكە جەتەلەيتىن مىقتى ساياسي قادام, ساليقالى توقتام اۋاداي قاجەت ەدى. پرەزيدەنت جولداۋى حالقىمىز كۇتكەن وسى شەتىن ساۋالدارعا تولىقتاي جاۋاپ بەرەدى.

ءبىزدىڭ قوعامعا قۇر ءسوز ەمەس, ناقتى ءىس-ارەكەتكە جۇمىلدىراتىن باتىل سايا­سي باستامالار قاجەت. سودان دا بولار, جۇرت جولداۋدان كوپ نارسە كۇتتى. بۇعان الەۋمەتتىك جەلىلەردە جەلدەي ەسكەن بيلىكتەگى اۋىس-ءتۇيىس تۋرالى اڭگىمە ەمەس, پرەزيدەنتتىڭ ىلگەرىرەكتە ايتقان «ەل دامۋىنىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ۇلگىسىن ۇسىنامىن» دەگەن ءسوزى اسەر ەتكەنى انىق.

ق.توقاەۆ پرەزيدەنت اكىمشىلى­گىنىڭ باسقارۋ قۇرىلىمىن وزگەرتتى. الەمدىك تاجىريبەدە ءارتۇرلى ءادىس-ءتاسىل بار. اسىرەسە «Welfare State», ياعني الەۋمەتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋدى ويلايتىن مەملەكەتكە باسىمدىق بەرىلەدى.

جالپىعا ورتاق ءال-اۋقاتتىڭ كلاسسي­­كا­لىق جۇيەسى جونىنەن سكاندي­ناۆيا ەلدەرى كوش باستاپ تۇر. بۇل ەلدەردە سالىق ءتۇسىمى جوعارى, الەۋمەتتىك سالاعا قارجى مولىنان قۇيىلادى. سكانديناۆ مودەلى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. مۇنى نورۆەگيادان بايقاۋعا بولادى. دەسەك تە, «Welfare State» تاقىرىبىنداعى تالقى ءالى دە جالعاسىپ جاتىر. حالقى باقۋاتتى مەملەكەتكە اينالۋ ءۇشىن ناقتى, جۇيەلى ارەكەت كەرەك.

ءبىز مۇنى ەۋروپالىق وداق پەن اقش-تان دا بايقايمىز. ولار قازىر كەدەيلىكپەن كۇرەسكە شىنداپ كىرىستى. سالىق, باسقا دا كەشەندى شارالار ارقىلى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. ماسەلەن, اقش-تا سالىق زاڭناماسىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى. كوپبالالى وتباسى­لارعا ءۇش جىلدىق سالىق كانيكۋلى بەرىلدى. اقش بالالار اراسىنداعى كەدەي­لىكتى ازايتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. بۇل ولارعا وڭايعا ءتيىپ جاتقان جوق. ويتكەنى بالانىڭ اتا-اناسىنىڭ اينالاسىن مۇقيات زەرتتەپ, الەۋمەتتىك ەسەپ جۇرگىزۋ قاجەت.

كليماتتىڭ وزگەرۋى – جەر-جاھاندى الاڭ­داتىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلە. بۇگىن­­دە كوپتەگەن مەملەكەت «جاسىل» ەكونو­مي­كاعا دەن قويا باستادى. ءتىپتى قازبا بايلىق­­تارىنىڭ قورى مول ەلدەردىڭ ءوزى. ونەر­كاسىپتەگى ەنەرگيا­نى ۇنەمدەۋ, ونى تۇتىنۋ كولەمىن ازايتۋ, كومىر قىشقىل گازى­نىڭ شىعا­رىندىلارىن قىسقارتۋ كۇن تار­تىبىندەگى ماسەلەگە اينالدى. باسقا جول دا جوق. ويتكەنى عالامشاردا دەموگرافيالىق ءوسىم جوعارى. الايدا بۇل جەردە ەكونوميكاسى ورنىقتى, وزىق ەلدەردە بار ەكى دۇنيەنى ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. بۇل – الەۋمەتتىك جانە كليماتتىق جاعداي.

«مەملەكەت وتاندىق ءونىم وندىرۋ­شى­لەردى قورعاۋعا مىندەتتى», دەدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ. بۇل – تەرەڭ ىشكى مادەنيەت پەن دەمو­كراتيالىق قۇندىلىقتى ساقتاۋدىڭ ايقىن ايعاعى. مۇنىڭ ارقايسىسى وزىندىك ءمان-ماڭىزعا يە. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ۇلتتىق دامۋ­عا باستايدى. تەرەڭ ىشكى مادەنيەت – ادامداردىڭ بەرەكە-بىرلىكتە ءومىر ءسۇرۋ قابىلەتى. ياعني جاۋاپكەرشىلىك, ەلگەزەكتىك, سىپايىلىق. قوعامدى العا باستايتىن, ادامداردى بىرىك­تىرەتىن تاعى دا باسقا وسىعان ۇقساس قاسيەتتەر.

باتىس ەلدەرىنىڭ سوڭعى 70-80 جىلداعى كاپيتاليزم ەۆوليۋتسيا­سىنىڭ نەگىزگى وزەگى – قوعامنىڭ تىلەگىنە, الەۋمەتتىڭ ۇنىنە قۇلاق اسقاندىعىندا. قازىرگى كاپيتاليستىك قوعام ەڭبەك ەتيكاسىمەن ەرەكشەلەنەدى. نەگىزگى كورپوراتيۆتىك ويىنشىلار, قارجى ينستيتۋتتارى, بانكتەر تەك قالتا قامپايتۋدى ويلامايدى, بەلگىلى ءبىر ماقساتتار جولىندا جۇمىس ىستەيدى. ولار تابىستان ابىرويدى بيىك قويادى.

پرەزيدەنت جولداۋى وسىنداي دامۋ باعدارلارىنا باستايدى. جولداۋدىڭ نەگىزگى وزەگى – قوعامعا وسىنداي وزگەرىس پەن بەلسەندىلىك اكەلۋ, حالقى باقۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ ءۇشىن وتاندىق ەكونوميكالىق جۇيەنى ترانسفورماتسيا­لاۋ. بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلتتىق قور – بالالارعا», ءىرى كومپا­نيالارداعى مەملەكەت اكتيۆتەرىن حالىقتىق ءىرو-عا بەرۋ باستامالارى دالەل. اەس قۇرىلىسىن سالۋ ماسەلەسى رەفەرەندۋمدا قارالاتىن بولدى.

پرەزيدەنت وتاندىق بانك­تەردىڭ الدىنا ماڭىزدى مىندەت قويدى. بانكتەر حالىقتى تابىس تابۋدىڭ كوزىنە اينالدىرماي, قوعامنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋدى باستى باعدار ەتۋ كەرەگىن شەگەلەپ ايتتى. ەندى ەلىمىزدەگى كورپوراتيۆتى نەسيە بەرۋ ىسىنە شەتەلدىك بانكتەر تارتىلاتىن بولدى. مەنىڭشە, بۇل وتاندىق بانك سەكتورىن ۇيقىدان وياتىپ, جۇمىسىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى. باتىس­تاعى بانكتەردىڭ ەلىمىزدەگى بانكتەردەن وزگەشەلىگى كوپ. ولار ەڭ اۋەلى تۇتىنۋ­شىلاردىڭ تىلەگىن, نارىقتىڭ سۇرانىسىن ەسكەرەدى.

وسى تۇستا پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەت­تىك قىزمەتتەگى كادرلارعا قاتىستى ايتقان پىكىرىن اينالىپ وتە المايمىز. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ كادرلاردىڭ ساپاسىنا عانا ەمەس, كۇللى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىنىن اڭعارتسا كەرەك. پاندەميادان كەيىن الەمدە, ەڭبەك نارىعىندا, رەكرۋتينگتە (قىزمەتكەرلەردى ىرىكتەۋدە), تەحنولوگيادا ەلەۋلى وزگەرىس بولدى. قازىر جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى قارقىندى ەنگىزىلىپ جاتىر. ارينە, بۇل مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قويى­لاتىن تالاپتى كۇشەيتەدى. بۇگىندە مەملەكەتتىك اپپاراتتا بۋىن الماسۋ ۇدەرىسى ءجۇرىپ جاتىر. مۇنداي جاعداي ۇلكەن سپورتتا دا بولادى. بۇكىل كوماندا, بارلىق سپورتشى اۋىسادى. وسىنداي ساتتە ۇلكەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ قيىن, بىراق شەگىنەرگە جول جوق. ويتكەنى كوماندا ءوزىن جار سالىپ جاريالاپ قويعان, جوعارى ليگادان ويىپ تۇرىپ ورىن العان. امالسىز سول ابىرويدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن ويىندى جالعاستىرادى. السىزدىك تانىتىپ, باس تارتساڭ, كەيىن ءبارىن قالپىنا كەلتىرۋ قيىنعا تۇسەدى.

كادر ساياساتى جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. تاربيەلىك جانە ينستيتۋتسيو­نالدىق تۇر­عىدان عانا ەمەس, ساياسي تۇرعىدان دا وزگە­رىس كەرەك. پرەزيدەنت «مەملەكەتتىك ساياسي قىز­مەتشىلەر ءۇشىن كادرلىق رەزەرۆ قۇرىلادى» دەگەندى بەكەر ايتقان جوق. ەندى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ساياسي دەڭگەيىنە كوڭىل بولىنەدى. باتىس ەلدەرىنە باجايلاپ قاراساق, ولاردىڭ سايا­سي قىزمەتشىلەرى – ناعىز ساياساتكەرلەر. ولار پارلامەنت دە­پۋتاتتارى, ۇلكەن مىن­بەرلەردە ۇل­كەن ماسەلە قوزعاپ جاتادى. دە­مەك ۇكى­مەت پەن پارلامەنتتە ەكى تىزگىندى تەڭ ۇس­­تايتىن ازاماتتاردىڭ وتىرعانى ابزال.

ساياساتكەرلەر سايلاۋالدى ناۋقان كەزىندە جىگەرلى بولۋى كەرەك. ولار ساياسي دودا بارىسىندا جان الىسىپ, جان بەرىسىپ, ايقىن باسىمدىقپەن جەڭۋگە ءتيىس. كەلەسى سايلاۋدا جەڭىلىپ قالماس ءۇشىن بەرگەن ۋادەسىن ورىنداپ, سايلاۋشىلارىنىڭ سەنىمىنەن شىعۋى ماڭىزدى. وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ ەلىمىزدەگى ساياسي پارتيا­لاردىڭ كادرلىق الەۋەتىن پايدالانۋ تۋرالى ايتۋى وتە ورىندى. بۇل – مەملەكەت باسشىسى ۇستانعان باعدار, ساياسي رەفورمالاردىڭ جالعاسى.

قازاقستان – ايماقتاعى دامۋدىڭ دەمو­كراتيالىق ۆەكتورىن ۇستانعان ساناۋلى ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل – باتىس ساراپشىلارى اتاپ كورسەتكەن الەمدەگى ءاۆتو­ريتاريزمنىڭ جاڭا تولقىنى جاع­دايىندا تاباندىلىقتى تالاپ ەتەتىن ەڭ كۇردەلى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك. ءتىپتى ەڭ جاقىن كورشىلەرىمىز دە بۇل ماسەلەدە باتىلدىق تانىتا ال­ماي وتىرعانى بەلگىلى. وسىن­داي جاعدايدا مەملەكەتىمىز باس­قارۋ جۇيەسىن ورتالىقسىزداندىرۋ, بيۋد­جەت­تى تەڭ ءبولۋ, سايلاۋ بويىنشا ما­ڭىز­دى رەفورمالاردى باتىل جۇرگىزىپ كەلەدى.

پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق پلاتفورماسى نەگىزىندە ەلدەگى احۋالدى جان-جاقتى سارالاپ, قوعامدا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا بارىنشا نازار اۋداراتىنىن بايقاتتى. مەملەكەت باسشىسى بيلىكتىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن ساياسي جۇيەنى ساپالىق جاعىنان وڭتايلاندىرۋدى كوزدەيدى. ەندى بىرتىندەپ ءبارىمىز بارشاعا مۇمكىندىك بەرەتىن, جايلى ساياسي جۇيەدە ءومىر سۇرۋگە ۇيرەنەتىن بولامىز. بيلىك تارماقتارى مەن شەنەۋنىكتەر ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە رەسۋرستارعا دا, جاۋاپكەرشىلىككە دە يە بولۋى كەرەك.

ءبىز ساياسي پوليۋستەر يەرارحياسىنىڭ ەكپىنى باسىلىپ, كوپتەگەن ماسەلەنىڭ كولدەنەڭ بايلانىستار, جەلىلەر ارقىلى شەشىلەتىن جاڭا كەزەڭدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. قازىر شىرەنگەن شەنەۋنىكتەر ەمەس, الدىنا بەلگىلى ماقسات قويعان, سوڭىنان ادامداردى ەرتە بىلەتىن جوبالاۋ توپتارىنا باسىمدىق بەرىلەدى.

پرەزيدەنت جاڭا جولداۋىندا ەكى ستراتەگيالىق ساياسي باعىتتى اي­قىندادى. بىرىنشىدەن, ول كونستي­تۋ­تسيالىق وكىلەتتىگى اياق­تالعان­شا ەلدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى, جاڭا قازاقستان قۇرۋدى كوزدەپ وتىر. نە­گىزگى جوس­پارلار مەن باعدارلامالار 2029 نە­مەسە 2030 جىلدارى تۇپكى ناتيجەسىن بەرۋ­گە ءتيىس. ياعني پرەزيدەنت سايا­سي جانە ەكو­نو­ميكالىق جۇيەسى جول­عا قويىلعان, حال­قى باقۋاتتى, بيلىگى ءادىل مەملەكەتتىڭ قايرات­كەرى بولۋعا نيەتتى. ەلەڭ ەتكىزگەن ەكىنشى باعىت – پرەزيدەنت قوعامدى جاڭا كەزەڭدە ۇيىستىرۋ مىندەتىن بەلگىلەدى. بۇرىن مۇنداي مىندەت قويىلمادى, ويتكەنى بيلىك جەكە تۇلعاعا تابىنۋعا نەگىزدەلگەن جۇيەنىڭ كەم-كەتىكتەرىن جويۋمەن اينالىستى. بۇرىنعى كەزدەگى كوپ ماسەلە بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, سوت ۇدەرىستەرى جۇرگىزىلدى. بۇل, شىن مانىندە, كۇردەلى كەزەڭ بولدى جانە كاپيتالدى قايتارۋعا قاتىستى ماسەلەلەر ونىڭ ءالى تولىق اياقتالماعانىن كورسەتەدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلى­عىمەن ۇكىمەتتە جاڭا مينيستر­لەر تاعا­يىن­دالدى. ەڭ باستىسى, پرە­زيدەنت ءوزى­نىڭ جاڭا باعدارىن اي­قىندادى. قازىر­گىدەي اۋمالى-توك­پەلى كەزەڭدە قوعام­دى بىرىكتىرۋ ميسسياسىن رەتتەپ الدى. دەگەنمەن پرەزيدەنتتىڭ وسىنداي ساياساتىنىڭ ارتىندا ورتا تاپتى نىعايتۋ ماقساتى بايقالادى. پرەزيدەنت جولداۋىنداعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, ورتا بيزنەستى قولداۋ, كورپوراتيۆتىك نەسيەلەۋدى كەڭەيتۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋ سياقتى ماسەلەلەر بۇعان ايقىن دالەل.

ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزى – يندۋستريا, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, اگرارلىق ءوندىرىس, عىلىم مەن يننوۆاتسيا. كرەاتيۆتى ءوندىرىستى دامىتۋ الەمدىك ادەبيەتتە «كرەا­تيۆتى كلاسس» دەپ ءجيى اتالاتىن ورتا تاپقا تىڭ سەرپىن بەرەدى. جاڭا ەكونوميكالىق مودەل ۇلتتىق كىرىستىڭ كوبىرەك بولۋىن, قارجىنىڭ ورتا تاپقا كوبىرەك ءبولىنۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان.

بۇرناعى جىلدارى بۇل الەۋمەتتىك قۇ­رىلىم مەملەكەتتىڭ نازارىنان تىس قال­دى. ۇنەمى توتەنشە جاعدايدا جۇمىس ىس­­تەۋ­گە ءماجبۇر بولدى. پاندەميا كەزىندە ادام­­د­اردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ, ولاردى قا­ۋىپ­سىز جەرگە كوشىرۋ, اپاتتار مەن قاق­تى­­­عىس­­تاردىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ سەكىلدى دۇ­نيە­­­لەردەن باس كوتەرمەدى. ورتا تاپتىڭ بار-جو­عى بىلىنبەي قالدى. قۇندىلىقتار وزگەردى.

ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, پوستكەڭەس­تىك اۆتوريتارلىق ەلدەردە ورتا تاپ كونسەر­ۆاتيۆتى يدەولوگيالىق قىسىمعا ۇشىراعان. ولاردىڭ بۇعان ەتى ۇيرەنىپ العان, كەي ادامدار ءتىپتى وسىنى وزدەرىنە قولاي كورگەن. الاي­­دا كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياق­تالىپ, ساي­لاۋ ءوتىپ, بيلىكتە اۋىس-ءتۇيىس بولعان سوڭ ەلىمىزدەگى ورتا تاپ­تىڭ جاعدايى وزگەر­­دى. ولار ليبەرال­دى-دەموكراتيالىق قۇندى­لىقتارعا بەت بۇردى. بۇل ەلىمىزدىڭ وزىنە ءتان دەمو­كراتيالىق دامۋ ۆەكتورىن جالعاس­تىرىپ كەلە جاتقانىن انىق اڭعارتادى.

دەموكراتيا مىندەتتى تۇردە ءمىنسىز دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل – بارشاعا وزدەرىنىڭ جان دۇنيەسى قالاعان الەمدى قۇرا الاتىن­داي مۇمكىندىك جاساۋ. جالپىعا ور­تاق ءال-اۋقاتتى مەملەكەتتى قۇرۋ تاڭ­داۋ ەركىندىگىمەن تىعىز بايلانىستى.

ءبىز پرەزيدەنتتىڭ ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەت­تىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەكونومي­كالىق, ساياسي, ەلەكتورالدى جۇيەنى قالاي جاڭعىرتىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. ارينە, بۇل – ناعىز, شىنايى باسەكە. ساياسي باسەكەلەستىكتىڭ نەگىزى – مىقتى ورتا تاپتىڭ دامۋى, دەمەك, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وركەن جايۋى. بۇل مونوپوليستەر­دىڭ جالعاندى جالپاعىنان باسپاي, قىزمەتىن باقىلاۋعا الىپ, ۇكىمەتتىڭ تاريفتىك ساياساتتى رەتتەپ وتىرۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

پرەزيدەنت ءادىل جانە جاۋاپتى قوعامنىڭ ولشەمدەرىن جۇيەلى تۇردە ەنگىزىپ جاتىر. جولداۋدىڭ تۇپكى ماعىناسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسى تۋرالى ايتقان كەزدە بەلگىلى بولدى. پرەزيدەنت وسىنداي تەرەڭ ءارى مازمۇندى تۇجىرىمدامالاردى العا تارتا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ساياساتتى ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىن بارىنشا كوتەرۋگە پەيىلدى ەكەنىن اڭعارتتى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن تۇبەگەيلى جاقسارتۋعا, قازىر قا­لىپتاسىپ جاتقان جاڭا گەوساياسي, گەوەكو­نوميكالىق جانە كولىك لوگيستيكالىق كەڭىستىكتە ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىنىمىزعا كەپىلدىك بەرەدى.

دارحان كالەتاەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۋكرايناداعى توتەنشە جانە

وكىلەتتى ەلشىسى