جاقىپ حايرۋشەۆ: اەس سالۋ – ۋاقىت تالابى

– جاقىپ عالي ۇلى, ەلىمىزگە ار­قاي­سىسى 1,2 گۆت التى بلوكتان تۇ­را­تىن ءۇش اتوم ەلەكتر ستانساسى قا­جەت ەكەنىن ايتقان ەدىڭىز. اتوم ەنەرگەتي­كاسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنت­تىكتىڭ (اەحا) شكالاسىنا سايكەس, ەلىمىزدەگى اەس قۇرىلىسىنىڭ ورنى كۋرچاتوۆ, اقتاۋ جانە بالقاش قالالارىندا بەل­گىلەندى. اتالعان ستانسانى سالۋعا قا­تىستى حالىق اراسىنداعى ۇرەي مەن كۇدىكتى ەسكەرسەك, جالپى ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ باسقا جولى بار ما؟

– اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ سالىنۋى مۇمكىن قالالاردىڭ بارلىعىن سالا ماماندارى زەرتتەپ سارالادى. مەن سول ايماقتاردىڭ بارلىق ءتيىمدى جا­عىن كورسەتتىم. ءار ايماقتىڭ وزىن­دىك ارتىقشىلىعى بار. اەس سالۋ جاي ماقسات ەمەس, بۇل كومىرتەگى بەي­تا­راپتىعى بويىنشا ءوزىنىڭ حالىق­ارا­لىق مىندەتتەمەلەرىن ورىندايتىن, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسە­لە­لەرىن قامتيتىن ەلدىڭ پراگما­تي­كا­لىق شەشىمى ەكەنىن قايتالاپ ايتقىم كەلەدى. ەلىمىزدەگى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى (جەك) نىساندارىن سالۋدا بەكىتىلگەن جوسپارلار دايەكتى تۇردە ورىن­دالىپ كەلەدى. 2035 جىلعا دەيىنگى ەنەرگەتيكالىق قور مەن ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 2030 جىلعا قاراي جالپى گەنەراتسيادان 15%-عا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىراق جەك-ءتىڭ بارلىق نىسانى تۇراق­سىزدىق تانىتىپ, بەلگىلەنگەن قۋات­تى پايدالانۋ كوەففيتسيەنتىنىڭ تومەن كورسەتكىشىمەن سيپاتتالاتىنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا ەنەرگيا تەڭگەرىمىندەگى جەك ۇلەسى 4%-دان ءسال اسادى. الايدا ۇلتتىق جەلى وپەراتورى ەنەرگەتيكالىق جۇيەدەگى قۋاتتاردى تەڭەستىرۋ كەزىندە قيىندىقتارعا تاپ بولىپ تۇر. وسىدان كەيىن ەنەرگەتيكالىق جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن سەنىمدىلىگىنە قاۋىپ ارتا ءتۇستى. سوندىقتان جۇيەلىك وپەراتور جەك نىساندارىن ورناتۋ بارىسىندا ەنەرگيانى جيناقتاۋ مەن ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى ونەركاسىپتىك جۇيەلەرىن بىرلەسىپ جۇرگىزۋدى تالاپ ەتۋدە. الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا ەلىمىزدە ەنەرگيا جيناقتاۋ سالاسىنىڭ قۋاتى 2 گۆت-قا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. بۇل – ەلى­مىز­دىڭ بىرىڭعاي ەنەرگوجۇيەسى كورشى­لەس ەنەرگوجۇيەدەگى كوممەرتسيالىق تا­ريفتەر بويىنشا ساتىپ الاتىن, ەڭ ۇدە­مەلى ۋاقىتتارى كيلوۆاتى ساعاتىنا 40-45 تەڭگەگە دەيىن جەتەتىن كورسەتكىش. كومىرگە جانە باسقا كومىرسۋتەكتى ەنەرگيا كوزدەرىنە كەلەتىن بولساق, ارينە, تازا كومىردى گازداندىرۋ جانە جالپى كومىر حيمياسىنىڭ مۇمكىندىكتەرى تۇرعىسىنان دا قاراستىرۋ قاجەت. بىراق ازىرگە مۇنداي تەحنولوگيالار وتە از.

جوعارىدا ايتقان ءۇش اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك, وڭتۇستىك جانە باتىس ايماقتارىن ەنەرگيامەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ۇلكەن (بالقاش), كۋرچاتوۆ جانە اقتاۋ ءۇش ۋچاسكەسى قاراستىرىلدى. اتالعان ءار اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ وزىندىك مىندەتتەرى بار. ۇلكەن بۇل وڭتۇستىك ەنەرگەتيكالىق ايماقتاعى ەنەرگيا تاپشىلىعىن, اقتاۋ سۋدى تۇششىلاندىرۋدى جانە كۋرچاتوۆ تەڭگەرىمدىلىك ماسەلەلەرىن شەشەدى. شىن­دى­عىندا, اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ مىن­دەتتەرى جەتەرلىك.

– بيىل ەلەكتر ەنەرگياسىن دامى­تۋ­دىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىم­داماسى ازىرلەندى. بۇل ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعى اياسىندا سالاعا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمى ءۇشىن قاراجات كولەمىنە شەك قويادى. ءليميتتى 32 ملرد تەڭگەدەن 100 ملرد تەڭگەگە ارت­تىرۋ قاجەت. بۇل تۋرالى ويىڭىز قانداي؟

– مەنىڭ بىلۋىمشە, بۇل ليميت بەكىتىلگەن جانە وسى جونىندە جاڭا جوبالار قولعا الىنا باستادى. ءوسىم 32-دەن 428 ملرد تەڭگەگە دەيىن قالىپتاسقانى بار. بيىل 1 ماۋسىمنان باستاپ 47 ەپو توبىنىڭ 27-ءسى بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شەكتى تاريفتەرى تۇزەتىلدى, ورتاشا تاريف ءوسىمى 24%-دى قۇرايدى.

قۋات نارىعىندا شەكتى ءتاريفتى ايىنا 1 مۆت ءۇشىن 1,5 ملن تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ناتيجەسىندە, جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاۋىتتاردى جاڭارتۋ جانە جوندەۋ ءۇشىن گەنەراتسيالاۋ سەكتورىنا جىل سايىن 160 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا اعىنىن قامتاماسىز ەتۋ كۇتىلۋدە. توزۋ دەڭگەيى جوعارى جەو ءۇشىن 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان ۇشجىلدىق كە­زەڭگە نەگىزگى جانە قوسالقى جابدىقتارعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ارنالعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالار قابىلداندى.

ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەردى جاساۋ كەزىندە نىسانالى ينديكاتورلار بەل­گىلەنىپ, ونىڭ ىشىندە توزۋ دەڭگەيىن قولدانىستاعى دەڭگەيدەن 10-15% تومەن­دەتۋ, كاسىپورىننىڭ مەنشىكتى قاجەت­تىلىكتەرىن ازايتۋ, كونسترۋكتسياعا ەتا­لون­دىق وتىننىڭ ۇلەستىك شىعىنىن كەلتىرۋ جانە نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجاتتار ەنگىزۋ قاراستىرىلعان.

– بولاشاقتا ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىس ارتاتىن بولسا, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدى ەكونوميكالىق قا­جەت­تىلىك دەپ تۇسىنگەن دۇرىس سەكىلدى...

– 2035 جىلعا قاراي قازاقستان 150 ملرد كۆت/ساع ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنادى دەپ بولجانۋدا. ال وسى 12 جىل ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى ەنەرگيا تاپشىلىعىن سەزىنەدى. بۇل ءوز نىساندارىمىزدى سالمايىنشا, كورشى ەلدەرگە تاۋەلدى بولاتىنىمىزدى بىلدىرەدى. وتكەن جىلى ەلىمىزدە 112,86 ملرد كۆت/ساع ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىلدى, بىراق ەنەرگيا تۇتىنۋ وندىرگەننەن ارتىق, ياعني 113,89 ملرد كۆت/ساع كورسەتكىشتى بەردى.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, قۋاتى 1000 مۆت بولاتىن اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جۇمىسى جىل سايىن پارنيكتىك گاز شىعا­رىن­دىلارىن 4 ملن تونناعا ازايتادى. ال كومىرتەگى بەيتاراپتىعى مەن جوعارى توزۋى جاعدايىندا اتوم ەلەكتر ستانساسى – ەنەرگيا جابدىقتارىنىڭ ۇنەمى ءوسۋ ۇستىندەگى تۇتىنىلۋى مەن اپات­تى­لىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى. ارينە, كەز كەلگەن اتوم ەلەكتر ستانساسى ءجىتى نازار اۋدارۋدى جانە پايدالانۋ ەرەجەلەرىن مۇقيات ساقتاۋدى تالاپ ەتەدى. بار تاۋەكەلدەرگە قاراماستان, اەس قۇرىلىسى كەلەشەكتە ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىنىڭ ماسەلەسىن شەشە الادى.

بىلتىر ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستانعا «تازا» يادرولىق ەلەكتر ەنەرگياسى قاجەت, اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىنباي, ەلدىڭ بۇكىل ەكونوميكاسىن جوعالتۋ ىقتيمالدىعى جوعارى دەگەن ەدى. مۇنداي دالەلدەر نولدەن تۋىنداماعانىن ايتۋ كەرەك. قازاقستان 2060 جىلعا قاراي كومىرتەكتى بەيتاراپ ەلگە اينالۋعا مىندەتتەندى, ال اتوم ەنەرگياسى بۇكىل الەمدە بەيبىت جانە تازا ەنەرگيا كوزى رەتىندە تانىلدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور – ءبىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءحالى. ەلەكتر ستانساسىنداعى جابدىقتاردىڭ توزۋى­نان اپاتتىق جاعدايدىڭ ورىن الۋى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا سەنىمدىلىكتى تومەن­دە­تۋ­دە. سونىمەن قاتار ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىم­داردىڭ 60%-دان استامى كومىردى نە­گىزگى وتىن رەتىندە پايدالانىپ, ەلەكتر ستان­سالارى 50 جىلدان اسا جۇمىس ىستەپ كەلەدى.

جالپى, الەمدە بەيبىت اتومدى پايدالانۋ قارقىن الۋدا. بۇگىنگى تاڭدا اتوم ەنەرگەتيكاسى جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق يندۋستريانىڭ ەڭ ماڭىزدى قوسالقى سەكتورى بولىپ, جاھاندىق ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ءالى دە اتوم ەلەكتر ستان­ساسىن سالماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – يادرولىق سىناقتاردىڭ راديواكتيۆتى زارداپتارى ەلىمىزدىڭ تاجىريبەسىنىڭ دۇرىس ەمەستىگىندە. بۇل حالىق اراسىندا يادرولىق تەحنولوگيالارعا قاتىستى بەلگىلى ءبىر ۇرەي مەن ساقتىقتى تۋدىردى. يادرولىق سىناقتار ادام ساناسىندا تەرەڭ ءىز قالدىرىپ, اتوم ەنەرگياسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى قورقىنىش تۋدىراتىنى راس. كەيىننەن بۇل قورقىنىشقا چەرنوبىل اەس-ىندەگى اپات ىقپال ەتتى. سوندىقتان ادامدار ىقتيمال اپاتتاردان, قورشاعان ورتاعا جانە دەنساۋلىققا اسەرىنەن قورقادى.

– اەس قۇرىلىسىنىڭ ۇزاققا سوزىلاتىنىن ەسكەرسەك, جاقىن ارادا جاڭا كومىر وندىرەتىن زاۋىتتار سالۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەر بار. بۇعان قالاي قارايسىز؟

– كومىر زاۋىتتارى – ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمىندە. مۇنداعى قوندىرعىلار ەكولوگيالىق كودەكستىڭ بارلىق قاتاڭ نورماسىن ەسكەرە وتىرىپ سالىنادى. اتوم ستانساسى – كومىر زاۋىتىنا باسەكەلەس ەمەس. ونى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ جاڭا نىساندارىمەن جانە كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن زاۋىتتارمەن بىرگە سالۋ كەرەك, ويتكەنى ەسكى ەلەكتر ستانسالارى تەڭگەرىمنەن شىعادى.

– اتوم ەلەكتر ستانساسى وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ وزىندىك قۇنى باسقا ەلەكتر ستانسالارى وندىرەتىن ەنەرگياعا باسەكەلەس بولا الا ما؟

– قازىرگى ۋاقىتتا 19 ەلدە بەلگىلەنگەن ەلەكتر قۋاتى 55 ۆت بولاتىن 52 رەاكتوردىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار بەلارۋس, مىسىر, ءباا, بانگلادەش جانە تۇركيا سياقتى ەلدەر وزدەرىنىڭ العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىن باستادى. سونداي-اق وزبەكستان, پولشا مەن ساۋد ارابياسى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋدا.

بولاشاقتا ميانما, رەسەي مەن قىر­عىز­ستان جانە باسقا دا ەلدەر مۇنداي قون­دىرعىلاردىڭ تۇتىنۋشىلارىنا اينالۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار بۇل ورتا­لىق­تاندىرىلعان ەنەرگيامەن جاب­دىق­تاۋدان الىس ورنالاسقان اۋماق­تار, ارالدا ورنالاسقان مەملەكەتتەر, ەلەكتر ەنەرگياسىن از تۇتىناتىن ەلدەر نەمەسە ءىرى ونەركاسىپتىك نىساندار بولۋى ىقتيمال. ەسەپتەۋلەرگە سايكەس, شاعىن اتوم ەلەكتر ستانسالارى كيلوۆاتت قۇنىندا وتىننىڭ قۇرامى 3-5%-دان اسپايدى, سوندىقتان باعالار ونداعان جىلدار بۇرىن بولجانادى.

– اتوم ەنەرگەتيكاسىن پايدالانۋ­دىڭ شەتەلدىك تاجىريبەسىنە جانە بولا­شاق­تاعى دامۋى تۋرالى بولجامدارعا توقتالساڭىز؟

– اەحا-نىڭ وپتيميستىك ستسەناريى بويىنشا, 2050 جىلعا قاراي الەمدە اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ ورناتىلعان قۋاتى 792 گۆت-قا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. الدىڭعى بولجام 715 گۆت پەسسيميستىك باعالاۋعا نەگىزدەلگەن. الايدا ونىڭ باسقا كوزدەردەگى ءوسۋ فونى ەنەرگەتيكالىق بالانستاعى ۇلەسى 10% دەڭگەيىندە قالادى. ەڭ پەسسيميستىك ستسەناريلەر بويىنشا, الەمدەگى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۋاتى قازىرگى 394,5 گۆت دەڭگەيىندە قالادى نەمەسە ءتىپتى 360 گۆت-قا دەيىن تومەندەيدى. الداعى 30 جىلدا ساراپشىلار الەمدە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ەكى ەسەگە ارتادى دەگەن پىكىردە. وسىلايشا, ولاردىڭ قۇرىلىمداعى قازىرگى ۇلەسىن ساقتاۋ ءۇشىن اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ سانىن ايتار­لىق­تاي جوعارىلاتۋ قاجەت.

اەحا-نىڭ وپتيميستىك ستسەناريى بويىنشا, 2040 جىلعا قاراي اتوم ەنەرگياسى بۇرىن كۇتىلگەندەي 11% ەمەس, الەم بويىنشا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شا­مامەن 12%-ىن قامتاماسىز ەتە الادى. يادرولىق ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىنىڭ (NEI) مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, اتوم ەلەكتر ستان­ساسى اقش-قا 2019 جىلى 496 ملن توننا كومىرقىشقىل گازىن شىعارۋعا جول بەرمەۋدە سەپتىگى تيگەن. بۇل 100 ملن اۆتوموبيلگە تەڭ بولعان.

اتوم ەلەكتر ستانسالارىندا وندىرى­لە­تىن ەنەرگيا سالىستىرمالى تۇردە ارزان. ونى سالۋعا كەتەتىن شىعىن كوپ, بىراق پايدالانۋ شىعىنى از. باعاسى بولجامدى, ال ۋران باعاسى مۇناي, گاز نەمەسە كومىر باعاسى سياقتى وزگەرمەيدى. بىراق اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ارتىق­شىلىعى – ەلەكتر ەنەرگياسىن ءون­دىرۋ­دىڭ سەنىمدىلىگىندە. بۇل جەلگە, كۇنگە نەمەسە سىرتتاعى تەمپەراتۋراعا قا­را­ماس­تان تاۋلىگىنە 24 ساعات, اپتاسىنا جەتى كۇن ۇزدىكسىز ەلەكتر قۋاتىن وندىرەدى. كو­مىر­قىشقىل گازىنىڭ نولدىك شىعا­رىن­دىلارىنا قاراماستان, اتوم ەنەرگياسى نەگىزىنەن تاۋ-كەن جانە سۋ توگۋ ارقىلى قورشاعان ورتاعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. اتوم ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن ۋراندى ءوندىرۋ كەزىندە مىشياك پەن رادون بولىنەدى. اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ قىمباتقا تۇسەدى, ال ۋران كەن ورىندارى شەكتەۋلى. ۋران كەنى بىرقاتار ەلدە بار, ال ستانسالاردىڭ قۇرىلىسى بىرنەشە حالىقارالىق ۇيىم­نىڭ ماقۇلداۋىنداعى كۇردەلى ۇدەرىستى تالاپ ەتەدى. ۋران – ەنەرگيانىڭ سارقىل­ماي­تىن كوزى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, الەمدەگى ۋراندى تۇتىنۋ شامامەن 200 جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن, بىراق اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ سانى ارتسا, بۇل قورلار تەزىرەك تاۋسىلۋى ىقتيمال.

دەگەنمەن بۇگىندە ۋراننىڭ ورنىنا توري سياقتى باسقا كەڭ تارالعان ەلەمەنت­تەر­دى قولدانۋ تۋرالى ازىرلەمەلەر دە بار. سونىمەن قاتار گەرمانيا, شۆەيتساريا مەن بەلگيا سياقتى كوپتەگەن ەل 2030 جىلعا قاراي ماڭىزدى اتوم ەلەكتر ستانسالارىن پايدالانۋدان شىعارۋدى كوزدەپ وتىرعان ەۋروپاداعى اتوم ەنەرگياسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن توقتاتۋ جوسپارلارىن دا ۇمىتپاعان ءجون. قالاي دەسەك تە, اتوم ەنەرگياسى كومىرتەكتى از بولەتىن, جەل مەن كۇن ەنەرگياسىنا قاراعاندا سەنىمدىرەك بولىپ تۇر. بىرقاتار عالىم مەن ساراپشى اتوم ەلەكتر ستانسالارى كومىر مەن گاز ەنەرگياسىن الماستىرىپ, بۇل جا­ڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن تولىق­تىرۋشى ءارى كۇشەيتۋشى قىزمەتىن اتقا­راتىن ەدى دەگەن پىكىردە.

ەلىمىزدىڭ يادرولىق ەنەرگيانى قولدانۋ­دىڭ جوعارىدا اتالعان بارلىق ءتاسىلىن زەردەلەپ, ەنگىزۋگە مۇمكىندىك جەتەرلىك. بۇل ءۇشىن بىزدە عىلىمي بازا, ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق جانە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى, ۋران وندىرۋدە تاجىريبەسى زور «قازاتومونەركاسىپ» ۇلتتىق كومپانياسى, الماتىداعى ەكسپەريمەنتتىك رەاكتور بار. ال قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە بالقاش كولى اۋدانىندا سالىناتىن جاڭا اتوم ستانساسىنىڭ بازاسىندا بۇل نەعۇرلىم ىسكە اسىرىلاتىن جانە قول­جە­تىمدى جوبا بولار ەدى. ەلىمىزدە اەس سالۋ ءۇشىن ءوز تەحنولوگيالارىن ۇسىنعان بارلىق ءونىم بەرۋشىلەر اتوم ەنەرگياسىن مەديتسينالىق ماقساتتارعا جانە باسقا دا قولدانىستارعا ءوز قوسىمشالارىن تولىقتىرا الادى.

اڭگىمەلەسكەن –

گۇلميرا باعىتقىزى,

«Egemen Qazaqstan»