– مۇرات جامبىل ۇلى, ايبارلى اتا زاڭ كۇنىن اتاپ ءوتىپ جاتىرمىز. وتكەن جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمادان كەيىن «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭ قايتا قابىلدانعانى بەلگىلى. وسىدان كەيىن نە وزگەردى؟ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتى ارتتى ما؟
– كونستيتۋتسيا – ادام مەن ازاماتتىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرەتىن قۇجات. مىسالى, ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعى, جەكە باس بوستاندىعى, جەكە ومىرگە قول سۇعىلماۋشىلىق, سونداي-اق ولاردىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن قورعاۋ جانە ت. ب. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ساقتاۋ جانە قورعاۋ بويىنشا ۇلكەن مىندەت جۇكتەلگەن. اتا زاڭىمىزدىڭ 83-بابىنا سايكەس, پروكۋراتۋرا مەملەكەت اتىنان رەسپۋبليكا اۋماعىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا زاڭدا بەلگىلەنگەن شەكتە جانە نىسانداردا جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى, سوتتا مەملەكەتتىڭ مۇددەسiن بiلدiرەدi جانە مەملەكەت اتىنان قىلمىستىق قۋدالاۋدى جۇزەگە اسىرادى.
وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما پروكۋراتۋرا مارتەبەسىن كۇشەيتتى. ەندى كونستيتۋتسيانىڭ جەتىنشى ءبولىمى «سوتتار جانە سوت تورەلىگى. پروكۋراتۋرا. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل» دەپ اتالدى. ەگەر بۇرىن كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە پرەزيدەنت, سەنات, ءماجىلىس توراعالارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگى, پرەمەر-مينيستر جانە سوت قانا جۇگىنە الاتىن بولسا, قازىر مۇنداي قۇقىق باس پروكۋرورعا دا بەرىلدى. سوندىقتان ەگەر نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر نەمەسە زاڭدار كونستيتۋتسياعا قايشى كەلسە, باس پروكۋرور ولاردى كونستيتۋتسيا نورمالارىنا سايكەستىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق سوتقا جىبەرۋگە قۇقىلى.
سونداي-اق, باس پروكۋروردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوت حالىقارالىق شارتتاردى راتيفيكاتسيالاۋعا دەيىن ولاردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قارايدى جانە كونستيتۋتسيا نورمالارىنا رەسمي تۇسىنىكتەمە بەرەدى. بۇل ماڭىزدى ماسەلە, ويتكەنى پروكۋراتۋرانىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتى – ەلدەگى زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ. سوندىقتان زاڭدىلىقتى ساقتاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە جوعارى قاداعالاۋ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى بار زاڭمەن قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك.
وسىعان بايلانىستى 2022 جىلعى 5 قاراشادا قابىلدانعان «پروكۋراتۋرا تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قۇقىق قورعاۋ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتتى. زاڭنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, بيزنەستىڭ, قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدى جانە قالپىنا كەلتىرۋدى ءتيىمدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن پارمەندى قۇرالدار مەن تەتىكتەردى بەكىتتى.
– ءوزىڭىز باسقاراتىن باس پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ جۇمىسى تۋرالى تولىعىراق ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ءبىزدىڭ قىزمەت قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى جانە ولاردىڭ ورىندالۋىن قاداعالايدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ءبىز قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتتارعا قاتىساتىن مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىلاردىڭ جۇمىسىن, سونداي-اق قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندە زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىن پروكۋرورلاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەمىز جانە ۇيىمداستىرامىز.
بۇدان وزگە, قىزمەت ازاماتتاردىڭ كاسساتسيالىق شاعىمدارىن قاراۋمەن اينالىسادى, زاڭدى كۇشىنە ەنگەن ۇكىمدەردىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرەدى, كاسساتسيالىق نارازىلىقتار دايىندايدى, سوت پراكتيكاسىن تالدايدى جانە قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەنگىزەدى. ماسەلەن, وسى جىلدىڭ وزىندە پروكۋرورلار 16 مىڭنان استام قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوتتارعا قاتىستى. ولاردىڭ سوت ىسىندەگى باستى مىندەتى – قىلمىستىق ءىس بويىنشا زاڭدى جانە ءادىل ءىس جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ. ءبىز بىرتە-بىرتە ايىپتاۋدان ارىلامىز. مەملەكەتتىك ايىپتاۋشىلاردىڭ الدىنا قويعان باستى ماقسات – سوتتالۋشىنىڭ كىنالى نەمەسە كىنالى ەمەستىگىن انىقتاۋ. ەگەر پروكۋرورلار دالەلدەمەلەردىڭ جوقتىعىن نەمەسە ايىپتالۋشىنىڭ قۇقىقتارىن بۇزا وتىرىپ الىنعانىن كورسە, وندا سوت ايىپتاۋدان باس تارتادى.
بيىل پروكۋرورلار 9 ادامعا قاتىستى ايىپتاۋدان باس تارتتى, وسىلايشا ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى قورعالدى. ءبىزدىڭ نارازىلىقتارىمىز بويىنشا 9 ادامنىڭ اقتالعانى, تاعى 189 سوتتالۋشىنىڭ قاجەتتەن تىس قاتاڭ جازالارى جەڭىلدەتىلگەنى سوت پروتسەسىندە پروكۋروردىڭ ادام قۇقىعىن قورعاۋداعى ءرولىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە, جاسالعان قىلمىس ءۇشىن جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى قاعيداتىن ساقتاي وتىرىپ, پروكۋرورلار بۇرىن سوتتار اقتاعان 61 قىلمىسكەرگە قاتىستى سوت اكتىلەرىنىڭ كۇشىن جويىپ, قايتا سوتتاۋعا تۇبەگەيلى قول جەتكىزدى. جالپى, پروكۋراتۋرانىڭ اپەللياتسيالىق ءوتىنىش حاتتارى مەن كاسساتسيالىق نارازىلىقتارى ارقىلى 736 ادامعا قاتىستى ۇكىمى زاڭعا سايكەستەندىرىلدى.
ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرىمەن جۇمىس ىستەۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. تەك وسى جىلى سوتتاردىڭ ۇكىمدەرىنە قاتىستى 5,5 مىڭعا جۋىق شاعىم قارالدى, 3 مىڭعا جۋىق ازاماتقا زاڭ نورمالارى ءتۇسىندىرىلىپ, 152 ءوتىنىش قاناعاتتاندىرىلدى, ونىڭ ىشىندە 63-ءى بويىنشا ولاردى اقتاۋعا نەمەسە جاعدايلارىن جاقسارتۋ باعىتىندا نارازىلىقتار ەنگىزىلدى.
باس پروكۋرور, ونىڭ ورىنباسارلارى جانە قىزمەت باسشىلىعى قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوت اكتىلەرىمەن كەلىسپەيتىن ازاماتتاردى تۇراقتى نەگىزدە قابىلدايدى. ونىڭ جۇمىسى اياسىندا 280-نەن استام ازامات قابىلداندى. ءبىزدىڭ قىزمەت 307 سوتتالۋشىعا قاتىستى جوعارعى سوتقا نارازىلىق ەنگىزدى.
– كەيىنگى ۋاقىتتا كوپتىڭ نازارى بىلتىرعى قاڭتار وقيعالارىنا بايلانىستى ىستەرگە اۋىپ كەلەدى. وسى ساناتتاعى ىستەر بويىنشا بىزگە نە ايتا الاسىز؟
– ءسىز دۇرىس ايتاسىز, ءبىز وسى ساناتتاعى ىستەرگە كوپ كوڭىل بولدىك. بۇگىندە سوتتار قاڭتار وقيعالارى بارىسىندا قىلمىس جاساعان 1373 ادامعا قاتىستى ۇكىم شىعاردى. ولاردىڭ تەك 19 پايىزى (266) تۇرمەگە جابىلدى. بۇلار قوعام ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى قىلمىس جاساعان ادامدار.
وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قاڭتار وقيعالارىنا قاتىسۋشىلار ءۇشىن راقىمشىلىق جاريالانعانى بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا ول 1194 سوتتالۋشىنىڭ مۇددەلەرىن قوزعادى. ونىڭ ىشىندە 100 ادام قىلمىستىق جاۋاپتىلىقتان جانە جازادان تولىق بوساتىلسا, 1094 ادامنىڭ جازا مەرزىمدەرى قىسقارتىلدى, 85 ادام قاماۋدان جانە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلدى.
راقىمشىلىق قاڭتار وقيعالارى بارىسىندا ازاپتاۋلار مەن باسقا دا لاۋازىمدىق قىلمىستار جاساعان ادامدارعا قولدانىلمادى. ازاپتاۋ ءۇشىن قىلمىستىق پروتسەستى جۇرگىزەتىن ورگانداردىڭ 21 قىزمەتكەرى سوتتالدى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ناقتى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى. تاعى 12 قىزمەتكەرگە قاتىستى ىستەر سوتتا قارالىپ جاتىر.
سونىمەن قاتار, بيلىكتى اسىرا پايدالانعانى جانە باسقا دا قىلمىستار جاساعانى ءۇشىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ, قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ جانە پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ بىرقاتار جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالارى سوتتالدى.
– ءسىز ءوزىڭىز باسقاراتىن قىزمەتتىڭ فۋنكتسياسىنا جازانىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋدى قامتاماسىز ەتۋ دە كىرەدى دەدىڭىز. پروكۋروردىڭ بۇل سالاداعى جۇمىسى قانداي؟
– ەلىمىزدە قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنىڭ 79 مەكەمەسى جۇمىس ىستەيدى, ول جەردە 34 مىڭ ادام قاماۋدا وتىر. باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا بايلانىستى ەمەس جازالاردى 29 مىڭنان استام ازامات وتەپ جاتىر. پروكۋرورلار كۇن سايىن كۇزەتپەن ۇستاۋ ءتارتىبى مەن شارتتارىن, سونداي-اق قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى قابىلداعان اكتىلەردىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرەدى. زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالعان كەزدە پروكۋرورلار تۇتقىنداردى تەرگەۋ يزولياتورلارى مەن كولونيالاردان بوساتا الادى, مەكەمەلەر اكىمشىلىگىنىڭ جازا قولدانۋ جانە كوتەرمەلەۋ تۋرالى زاڭسىز شەشىمدەرىنىڭ كۇشىن جويادى. مىسالى, بيىل 33 زاڭسىز جازالاۋ شاراسىنىڭ كۇشى جويىلىپ, تارتىپتىك ءۇي-جايلاردان 9 ادام بوساتىلدى.
– قاڭتار وقيعاسىنان بەرى قاماۋداعىلاردى ازاپتاۋ پروبلەماسى ءجيى كوتەرىلىپ ءجۇر. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن پروكۋراتۋرا تاراپىنان قانداي دا قاداعالاۋ بولا ما؟
– ءيا, بۇل ماسەلە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا. ازاپتاۋدى جويۋ بويىنشا جان-جاقتى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. وسى ماقساتتا پروكۋرورلار كۇن سايىن مەكەمەلەرگە بارادى, توسىن تەكسەرۋلەر جۇرگىزەدى, سونىڭ ىشىندە تۇنگى ۋاقىتتا دا ەسكەرتۋسىز بارادى. سوتتالعانداردىڭ دەنە جاراقاتتارى تۋرالى اقپارات الۋ جانە ولاردى دەرەۋ تەكسەرۋ ماقساتىندا مەديتسينالىق مەكەمەلەرمەن بايلانىس ورناتىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جابىق مەكەمەلەردە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلعان. بۇگىنگى تاڭدا قاج-دىڭ 52 مەكەمەسى وعان قوسىلعان جانە پروكۋرورلار جاعدايدى باقىلاۋ ءۇشىن كولونيالاردا بەينەباقىلاۋعا قاشىقتان قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى.
سونىمەن قاتار, جۇمىس اياقتالعاننان كەيىن پروكۋرورلار مەكەمەلەردە «كورىنبەيتىن ورىنداردىڭ» بار-جوعىن تەكسەرەدى. بۇل سوتتالعانداردىڭ قۇقىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, قىزمەتكەرلەردى تارتىپكە كەلتىرۋگە, ازاپتاۋعا جانە باسقا دا قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا توسقاۋىل بولۋعا ءتيىس. ايتا كەتەيىك, بۇل تمد كەڭىستىگىندە بالاماسى جوق تاجىريبە.
قاج مەكەمەلەرىندە سوتتالعانداردىڭ ەلەكتروندىق وتىنىشتەرىن بەرۋ ءۇشىن 455 تەرمينال جۇمىس ىستەيدى, ولار سوتتالعاندار ءۇشىن جالپىعا قولجەتىمدى ورىندارعا قويىلعان. پروكۋرورلاردىڭ ۇزدىكسىز بەينەباقىلاۋ جۇرگىزۋى, تەرمينالدار ورناتۋى جانە مەكەمەلەرگە كۇندەلىكتى كەلىپ كەتىپ ءجۇرۋى ازاپتاۋ وقيعالارىنىڭ الدىن الۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. اتاپ ايتقاندا, تۇتقىنداردىڭ ازاپتاۋ بويىنشا شاعىمدارىنىڭ سانى 6 ەسەگە, ياعني 74-تەن 12-گە دەيىن قىسقاردى.
– بيىل 20 مامىردا «قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ, جازانى ورىنداۋ, ازاپتاۋدىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارى ماسەلەلەرى جونىندەگى اكتىلەرگە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى. ول سوتتالعانداردىڭ جاعدايىن قانشالىقتى جاقسارتادى؟
– زاڭدا سوتتالعانداردى جازاسىن وتەۋ ورىندارىنا ءبولۋدىڭ جاڭا كريتەريلەرى بار. العاش رەت سوتتالعاندار جازاسىن ورتاشا قاۋىپسىزدىك مەكەمەلەرىندە وتەيدى. ەڭ جوعارى قاۋىپسىزدىك مەكەمەلەرىندە مەرزىمى وتەلگەنىنە قاراماستان, بۇرىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلگەن, ياعني قايتا سوتتالعاندار جازاسىن وتەيدى. ال توتەنشە قاۋىپسىزدىكتەگى مەكەمەلەردە ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار وتىرادى. بىزدە مۇنداي ءبىر مەكەمە بار, ول – جىتىقارا قالاسىندا ورنالاسقان مەكەمە.
وسىعان وراي, قازىرگى ۋاقىتتا سوتتار ۇكىمدەردى قايتا قاراپ جاتىر. سوتتاردىڭ شەشىمدەرىمەن ورتاشا قاۋىپسىزدىك مەكەمەسىنە اۋىستىرىلاتىن سوتتالعاندار ءۇشىن ءاربىر كۇنى ءبىر جارىم كۇن دەپ ەسەپتەلىپ, ولار ەرتەرەك بوستاندىققا شىعادى. بۇل وزگەرىستەر 7 مىڭنان استام سوتتالعاننىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن جاقسارتپاق. ويتكەنى ولار كولونيالاردىڭ تۇرلەرىن وزگەرتەدى جانە كوپشىلىگى تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا جازاسىن وتەيدى.
– «پروكۋراتۋرا تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس, پروكۋراتۋراعا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ جۇكتەلگەن. بۇل نەنى بىلدىرەدى, تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ءيا, شىنىندا دا, اتالعان زاڭعا سايكەس پروكۋراتۋرا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ قىزمەتىنە ادام مەن ازاماتتىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا جاردەم كورسەتەدى. وسىعان بايلانىستى, بيىل 13 ساۋىردە باس پروكۋراتۋرا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلمەن قاج مەكەمەلەرىنە بارۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-شارالار بويىنشا ادام قۇقىقتارى مەن ۇستاۋ جاعدايلارىنىڭ بۇزىلۋىن انىقتاۋ جونىندەگى مەموراندۋم جاساستى. ءوزارا ءىس-قيمىل شەڭبەرىندە 2 ۆەدومستۆوارالىق كەڭەس ءوتىپ, 150-دەن استام سوتتالعان ازامات جەكە قابىلداندى.
2023 جىلدىڭ باسىنان بەرى پروكۋرورلار وڭىرلىك ۇيلەستىرۋ كەڭەسى وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ قاج مەكەمەلەرىنە 73 رەت باردى. نەگىزىنەن, سوتتالعاندار ءتيىستى مەديتسينالىق كومەككە, تاماقتانۋ ساپاسىنا جانە ت.ب. شاعىمداندى. كوپ ماسەلە دەرەۋ ارادا شەشىمىن تاپتى.
– باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان بوساتىلعان ادامدارعا جانە قوعامنان وقشاۋلاۋسىز جازا تۇرلەرىنە سوتتالعان ادامدارعا مەملەكەت قانداي الەۋمەتتىك كومەك كورسەتەدى؟
– پروباتسيا تۋرالى زاڭعا سايكەس جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاندارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, ءبىلىم الۋعا جاردەمدەسۋ, كاسىپتى مەڭگەرۋ, جۇمىسقا ورنالاسۋعا جاردەمدەسۋ, پسيحولوگيالىق دەمەۋدى قامتاماسىز ەتۋ, الەۋمەتتىك تولەمدەردى الۋ بويىنشا مىندەتتەر جۇكتەلگەن. بيىلعى 7 ايدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار 4198 سوتتالعان ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىردى. جۇمىسقا ورنالاسقان سوتتالعانداردىڭ جالپى سانى 1145 ادامدى قۇرايدى, ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار – 12 251.
اكىمدىكتەر ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز بويىنشا قۇقىقتىق, پسيحولوگيالىق, ماتەريالدىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى كوبىرەك تارتا باستادى. ەل بويىنشا ولاردىڭ قىزمەتتەرىنە 160 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات بولىنگەن. پروباتسيا ورگاندارى ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتەن كومەك الۋ ءتارتىبىن تۇسىندىرەدى. الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق قولداۋدى ساپالى جانە ۋاقىتىلى الۋ قامتاماسىز ەتىلەدى. بىرقاتار وڭىردە «پروباتسيا ۇيلەرى» جۇمىس ىستەپ تۇر, وندا سوتتالعاندار ءبىر جەردە بارلىق قاجەتتى اقپارات پەن كومەك الا الادى.
– قىزمەتتەرىڭىزگە ساتتىلىك تىلەيمىز!
اڭگىمەلەسكەن ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
