استىق كەلىسىمى – رەسەي, ۋكراينا, تۇركيا مەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ بىرلەسكەن جوباسى. بىلتىر ۋكراينا مەن رەسەي اراسىنداعى قاقتىعىسقا بايلانىستى كەلىسىم اياسىنداعى جۇمىس شاتقاياقتاپ, قارا تەڭىزدەگى ۋكراينالىق ءۇش پورت بىرنەشە ايعا جابىلعان-دى. بىراق بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى مەن تۇركيانىڭ اراعايىندىعىمەن ۋكراينا مەن رەسەي اراسىندا جاسالعان استىق كەلىسىمى قايتا جانداندى. ۋاعدالاستىق شەڭبەرىندە ۋكراينا پورتتارىنا كىرەتىن جانە ولاردان شىعاتىن كەمەلەرگە شابۋىل جاسالمايتىنىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. بۇل كەمەلەردى رەسەي, ۋكراينا, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جانە تۇركيا ينسپەكتورلارى تەكسەرىپ ولارعا قارۋ-جاراق ەمەس, ازىق-ت ۇلىك تيەلگەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرۋعا ءتيىس. ال رەسەي اۋىلشارۋاشىلىعى بانكىنە سالىنعان سانكتسيالاردىڭ توقتاتىلۋىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ەكسپورتىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان تاسىمالداۋعا جانە ساقتاندىرۋعا قاتىستى شەكتەۋلەردىڭ دوعارىلۋىن تالاپ ەتكەن-ءدى. ويتكەنى كەيبىر كومپانيالار سانكتسيالارعا بايلانىستى رەسەيمەن بيزنەس جاساۋدان قاۋىپتەنەدى. بىراق باتىس ازىق-ت ۇلىك پەن تىڭايتقىشتاردىڭ شەكتەۋلەردەن بوساتىلاتىنىنا ۋادە بەرگەن.
ناتيجەسىندە, ميلليونداعان ادامى اشتىققا ۇشىراعان ەلدەرگە ازىق-ت ۇلىك پەن تىڭايتقىش جەتكىزۋگە جول اشىلىپ, جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى الاڭداۋشىلىق ازايعان. وسىلايشا, 800 مىڭ توننا گۋمانيتارلىق ازىق-ت ۇلىكتى ۋكراينادان شىعارىپ, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى سەزىلە باستاعان ەلدەرگە, سونىڭ ىشىندە ەفيوپياعا, اۋعانستانعا جانە يەمەنگە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. سەبەبى ەكى ەل دە بيداي, ارپا, كۇنباعىس مايى جانە افريكا, تاياۋ شىعىس, ازيانىڭ كەيبىر بولىكتەرى تاۋەلدى وزگە دە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى جاھاندىق جەتكىزۋشىلەرى سانالادى.
ءار ءتورت اي سايىن ۇزارتىلاتىن كەلىسىم وسى ۋاقىتقا دەيىن ءۇش رەت جاڭارتىلدى. سوڭعى ەكەۋى ەكى ايعا عانا سوزىلعان. سەبەبى رەسەي ءوز ەكسپورتى تەجەلدى دەپ بۇل قۇجاتتىڭ مەرزىمىن 60 كۇننەن اسىرۋعا كەلىسپەي وتىر. مامىلە جالعاسپاسا, ليۆاننان مىسىرعا دەيىنگى ارالىقتاعى يمپورتتىق ازىق-ت ۇلىككە تاۋەلدى ەلدەر قارا تەڭىز ايماعىنان تىس مەملەكەتتەردەن جەتكىزۋشىلەردى تابۋى كەرەك. ال مۇنداي ەلدەر الىستا, دەمەك جول شىعىنى ارتىپ, استىق قۇنى قىمباتتايدى.
بۇعان دەيىن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين باتىس «بەرگەن ۋادەلەرىن» ورىنداماسا, ماسكەۋدىڭ كەلىسىمشارتتى ۇزارتۋىنا نەگىز جوعىن ايتقان. 17 شىلدەدە ۋكرايناعا قارا تەڭىز ارقىلى بيداي ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كەلىسىمنىڭ مەرزىمى اياقتالدى. رەسەي بۇل ۋاعدالاستىقتان شىعىپ, ۋكراينانىڭ ساۋدا كەمەلەرىنىڭ جۇرۋىنە تىيىم سالدى. ويتكەنى ماسكەۋدىڭ مالىمدەمەسىنە سايكەس, رەسەيدىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى مەن تىڭايتقىش ەكسپورتىنا كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋ تۋرالى مىندەتتەمەلەر ورىندالماعان.
دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنىڭ باس ەكونوميسى اريف حۋسەيننىڭ ويىنشا, قارا تەڭىز استىق كەلىسىمى جاڭارتىلماسا, تابىسى تومەن ەلدەر مەن ادامدار ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك «قولجەتىمسىز تاۋارعا اينالادى». قازىر الەمدەگى استىق باعاسى 15%-كە قىمباتتاعان. 3-ءشى تامىزدا وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا كوپتەگەن ەلدىڭ وكىلدەرى رەسەيدىڭ مامىلەدەن شىعۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىرىپ, ەلدى ءوز شەشىمىن قايتا قاراۋعا شاقىرعان-دى. سەبەبى ولار مۇنىڭ سوڭى ميلليونداعان ادامنىڭ اش قالۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى دەپ الاڭداپ وتىر.
– استىق كەلىسىمى جاندانعان جاعدايدا ءاربىر ەل ءوز ازىق-ت ۇلىگىن ەمىن-ەركىن جانە قاۋىپسىز تۇردە ەكسپورتتاي الۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايمىز. رەسەيدىڭ دە تاعام ونىمدەرىنىڭ الەمدىك نارىققا شىققانىن قالايمىز. باعا ارزان بولسا, بارلىق ەل پايدا كورەدى, – دەدى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن.
بۇل رەتتە ماسكەۋ قارا تەڭىز كەلىسىمدەرىنىڭ رەسەيگە قاتىستى بولىگى ورىندالعان بويدا, مامىلەگە قايتا ورالۋعا دايىن ەكەندەرىن بىرنەشە رەت باسا ايتتى. كەزدەسۋ بارىسىندا رەسەيدىڭ بۇۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلىنىڭ ورىنباسارى دميتري پوليانسكي دە بۇل تۋرالى مالىمدەدى. ءسوز اراسىندا ول باتىس ەلدەرى كەلىسىمنىڭ رەسەيگە قاتىستى تۇسىن «مەنمەندىكپەن» ورىنداۋعا دايىن ەمەس دەپ ايىپتادى.
«باتىس ەلدەرى رەسەيلىك استىق پەن تىڭايتقىشتاردىڭ مۇقتاج ەلدەرگە كەدەرگىسىز جەتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە نازار اۋدارۋى كەرەك», دەدى پوليانسكي, رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قاراعاندا الەمدىك بيداي نارىعىنىڭ ۇلكەن ۇلەسىن الىپ جاتقانىن جانە تىڭايتقىشتاردى نەگىزگى ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن ەسكە سالدى. ءوز كەزەگىندە ەنتوني بلينكەن جۋرناليستەرگە رەسەيدەن ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتى رەسەيدىڭ ۋكرايناداعى ارنايى وپەراتسياسى باستالعانعا دەيىنگى دەڭگەيدەن اسىپ كەتكەنىن ايتتى. «سونىمەن قاتار ەگەر تاسىمالداۋ جانە ساقتاندىرۋ بويىنشا قانداي دا ءبىر پروبلەمالار بولسا, وندا قارا تەڭىز استىق باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ءبىز ولاردى شەشۋ جانە جويۋ شارالارىن قابىلدادىق», دەدى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى.
ەنتوني بلينكەننىڭ ايتۋىنشا, ۆاشينگتون بانكتەرگە «بۇل وپەراتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بولادى جانە ولار سانكتسيالاردى بۇزبايدى» دەپ سەندىردى. اقش-تىڭ JPMorgan بانكى ۆاشينگتوننان وسىنداي كەپىلدىك العاننان كەيىن, رەسەيلىك استىق ەكسپورتى بويىنشا كەيبىر تولەمدەردى وڭدەگەن.
ايتا كەتەيىك, كەيبىر ساراپشىلار ۋكراينادان جەتپەي قالعان اگرارلىق ونىمدەردىڭ ورنىن تولىقتىرۋ ءۇشىن باسقا ەلدەردە استىق جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جينالىپ جاتىر دەپ سانايدى. رەسەي ەكسپورتىنان كەيىن ەۋروپا مەن ارگەنتينا دا بيداي جونەلتۋدى كۇشەيتىپ, برازيليا بيىل جۇگەرى جيناۋدان رەكورد جاساعان.
«قازىرگى جاعدايعا نارىقتار دا, وندىرۋشىلەر دە ۇيرەنىسىپ جاتىر. ال بيداي مەن جۇگەرى نارىقتارى وعان وتە تەز بەيىمدەلدى» دەيدى S&P Global Commodity Insights كومپانياسىنىڭ استىق نارىعىن تالداۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى پيتەر مەيەر ار اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
