– ورازالى اعا, ەلىمىزدىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋ بارىسىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ءبىرىسىز, ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ بۇدان وتىز جىلداي بۇرىن اينالىمعا ەنگىزىلۋىن ەل ەگەمەندىگىنىڭ بەلگىسى ءارى ەكونوميكامىزدىڭ تىرەگى دەپ بىلدىك. ەگەمەندىككە ەندى عانا قول جەتكىزگەن ەلىمىزدەگى سول كەزدەردى ەسكە تۇسىرسەك....
– تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى العاشقى جىلدارى ءبىز كەڭەس ءرۋبلىن قولداندىق. ول كەزدە بارلىق سالاعا رەفورما كەرەك ەدى. 1993 جىلعى شىلدەدە رەسەي ورتالىق بانكى كسرو ءرۋبلىن اينالىمنان كەتكەننەن كەيىن عانا ءوزىمىزدىڭ تەڭگەمىز سول 15 قاراشادان باستاپ اينالىمعا ەنگەنى بار. ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرامىندا پرەمەر-مينيستر س.تەرەششەنكو, قازاقستاننىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ە.اسانباەۆ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى د.سەمباەۆ, ۇلتتىق بانك توراعاسى ع.باينازاروۆ, قارجى ءمينيسترى ە.دەربىسوۆ پەن ەكونوميكا ءمينيسترى ب.ىزتىلەۋوۆ بولدى. قازاقستان جوعارى كەڭەسى ەكونوميكا كوميتەتىنىڭ توراعاسى س.تاكەجانوۆ تەڭگەنىڭ العاشقى تۇساۋىن كەسكەن ەدى. ۇلتتىق تەڭگەمىزدىڭ تاريحى مەن ونىڭ جارىققا شىعۋى تۋرالى كوپتەگەن مالىمەتتەر بار. وعان توقتالماي-اق قويايىن. ەڭ العاش شىققان بانكنوتتاردا حالقىمىزدىڭ بەلگىلى ساياسي جانە مادەني قايراتكەرلەرى قۇرمانعازى, ءسۇيىنباي, شوقان ءۋاليحانوۆ, اباي, ءابىلحايىر مەن ابىلاي حانداردىڭ كەسكىندەرى بەينەلەنگەن بولاتىن. بەرتىن كەلە ولاردى دا الىپ تاستادى. بۇل ارينە دۇرىس ەمەس, اسىرەسە جاستارىمىز تەڭگە ارقىلى تەرەڭ تاريحتاعى تۇلعالاردى بىلگەنى دۇرىس. قاجەت بولسا, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى القالارىنىڭ ءبىرى بولىپ قۇرعان, پرەزيدەنتى, الەمگە ايگىلى عالىم اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ, الكەي مارعۇلان مەن مۇرات اۋەزوۆ سىندى عالىمداردىڭ بەينەسىن قولدانسا بولار ەدى.
العاشقى تەڭگە جارىققا شىققاندا ەڭ ۇلكەن نومينالى 100 تەڭگە بولاتىن. قازىر 20 مىڭ تەڭگەلىككە دەيىن بار. وسى 30 جىلدىڭ ىشىندە تەڭگە دوللارعا شاققاندا 100 ەسەگە جۋىق قۇنسىزداندى. ۇلتتىق تەڭگەمىزدىڭ تۇراقتى بولۋى تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى ەدى. ونىڭ دوللارعا شاققانداعى قۇنى 4,75 تەڭگە بولدى. دەگەنمەن وسى 1993 جىل ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن ەڭ اۋىر جىلدى باستان وتكەردى. سەبەبى گيپەرينفلياتسيا باستالىپ, ينفلياتسيا دەڭگەيى شارىقتاپ, وسىنداي قيىن ەكونوميكالىق كەزەڭدە تەڭگە اينالىمعا شىقتى.
– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العانمەن, ەكونوميكالىق تۇرعىدان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزە الدىق پا, قالاي ويلايسىز؟
– ءيا, شەكارامىزدى بەكىتتىك, ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ ساياسي تاۋەلسىز ەل بولدىق, بىراق ەكونوميكالىق تۇرعىدان تاۋەلسىز ەل بولدىق دەپ ايتا المايمىز. ەڭ وكىنىشتىسى, 30 جىل وتسە دە دەموكراتيالىق ەمەس, بيۋروكراتيالىق, وليگارحيالىق, اۆتوكراتيالىق شيكىزات ەلى بولىپ كەلدىك. شيكىزات ەلى – ءار ۋاقىتتا قاۋقارسىز, تاۋەلدى, كەزەكتى الەمدىك كريزيستە ەكونوميكاسى كۇرت قۇلايتىن ەل. ايتا بەرسە اڭگىمە كوپ, قاراپايىم حالىققا ءسىزدىڭ ساياساتىڭىز بەن جالپى ەكونوميكاڭىز, تەڭگە دە ەمەس, قاجەتتىسى – 30 جىلداعى ءار ادامنىڭ كۇنكورىسى, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ جاقسارعانى. قازىر حالقىمىزدىڭ 1/3 بولىگى كەدەيشىلىكتىڭ كۇنىن كەشىپ وتىر. بۇل, اسىرەسە اۋىلدا بايقالادى. ءبارىمىز دە اۋىلدان شىقتىق, اۋىلعا بارساق جۇرەگىڭ اۋىرادى, كەدەيشىلىك پەن دارمەنسىزدىك بايقالادى. قازىر باي مەن كەدەيدىڭ اراسىنىڭ 30 ەسەگە دەيىن وسكەنى تۋرالى دەرەك بار. زاڭسىز جەكەشەلەندىرۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ 90% مەنشىگى مەن بايلىعى 1% بايلاردىڭ قولىندا. سىرتقى قارىزىمىزدى قاراساق 157,3 ملرد دوللارعا جەتىپتى, بۇل ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) 90 پايىزىنان اسىپ, وتە قاۋىپتى جاعدايدا تۇر. سەبەبى مەملەكەتتىڭ قارىزى ءىجو 60%-نان اسپاسا ول ەل ەكونوميكالىق تاۋەلسىز ەل دەپ اتالادى.
– جەرىمىزدىڭ استى-ءۇستى تۇنىپ تۇرعان بايلىق دەسەك تە, ءوز بايلىعىمىز وزىمىزگە بۇيىراتىن ەمەس, سەبەبى نەدە؟
– قازبا بايلىعىنان الەمدەگى ەڭ باي ەل بولسا دا 30 جىلدا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگە ءوزىن- ءوزى قامتاماسىز ەتە المادى, شيكىزات ەكونوميكاسى بولىپ قالىپ قويدى, ءتيىمدى ەكونوميكالىق جۇيە قۇرا المادى, باسقارا المادى؟ ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى, ۇكىمەت شەتەلدىك اقىلشىسىماقتاردى تىڭدادى, بيلىك باسىنداعىلاردان باستاپ كوررۋپتسيالىق, بيۋروكراتيالىق, اۆتوكراتيالىق جۇيە قۇردى, مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسى ەكونوميكا جاعىنان ساۋاتسىز دا بولعانى بار. ءبارىن نارىق, بازار شەشەدى, «مەملەكەت نارىق ەكونوميكاسىنا قاتىناسپاسىن» دەگەن باسشىلاردىڭ ايتقان جاڭساق پىكىرى ءبارىن ءبۇلدىردى. تەڭگەنىڭ تەك نوميانالدى قۇنى ءوسىپ, ءونىم وندىرىسىمەن بايلانىسى بولماي, بۇل جىل سايىنعى ينفلياتسياعا الىپ كەلدى. بىزدە بيلىك يدەولوگيانى وزدەرىنىڭ قاجەتىنە قاراي جۇزەگە اسىردى, ال جالپىحالىقتىق يدەولوگيا بولمادى. قوعامدىق سانانىڭ دامۋ دەڭگەيى تومەن, ءبىلىمسىز قوعامعا اينالدىق. بيلىك باسىنا كەلگەندەر حالىقشىل, مەملەكەتشىل بولۋدىڭ ورنىنا ولاردى سوردى, ءوز قامىن ويلاپ تەك بايۋدى كوزدەدى. پرەمەر-مينيستردەن باستاپ مينيسترلەر, اكىم, دەپۋتات, بانك, ءتىپتى بيلىك جۇيەسىندە ۇستالماعان زاڭمەن قۋدالانباعان سالا جوق.
– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇدان شىعار جول قايدا؟
– وسى جەردە ايتا كەتەتىن جايت, ءبىز 30 جىل بويى مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي, ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن جاساپ كەلەمىز. اشىعىن ايتۋ كەرەك, كەڭەس وداعى قۇلاعان سوڭ, قازاقستان ەڭ سوڭعى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ ەگەمەندىگىن الدى. سول كەزدەگى جوعارى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەلەرى س.تاكەجانوۆ ەكەۋمىزدىڭ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆقا ايتقانىمىزعا قاراماستان, ۇلتتىق تەڭگەمىزدى دە ەڭ سوڭىندا قابىلدادىق. پرەزيدەنتىمىز دە, ۇكىمەت پەن پارلامەنت تە, پارتيالىق سايلاۋ جۇيەسى دە بار, قازىر سىرتتان قاراساق ءبارى دۇرىس سياقتى.
حالىق اراسىندا جالپى پسيحولوگيالىق كليمات ناشار, ادامي قاسيەت, پاتريوتتىق سەزىم, رۋحاني-مادەني, ار-نامىس, ادامگەرشىلىك, جاناشىرلىق, ت.ب. قۇندىلىقتان گورى اباي ايتپاقشى, «قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم, ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى مۇرتىڭ...», ەل اراسىندا نەمقۇرايدىلىق, نارازىلىق, كورە الماۋشىلىق, اگرەسسيالىق كۇش العان. بۇل, ارينە, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ ناشارلىعىنان, قىمباتشىلىقتان تۋادى. ءىرى كاسىپورىندار بولسا, بانكروتقا ءتۇستى دەگەن سەبەپپەن جەكەشەلەندىرىلىپ, كوررۋپتسيالىق جولمەن, ەلدىڭ ىرىسى مەن بايلىعى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى.
قازىرگى الەمدىك قۇبىلمالى كەزەڭدە ەرتەڭ نە بولارىن ءبىلىپ-بولجاۋدىڭ ءوزى قيىن. ەڭ باستىسى, حالىقتىڭ كۇنكورىس جاعدايىن, تىنىس-تىرشىلىگىن قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن تەڭگەنىڭ تۇراقتى بولۋى قاجەت. تەڭگەنىڭ تۇراقتى بولۋىنا تىكەلەي جاۋاپ بەرەتىن – ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك. وسىلار تەڭگەنى ناقتى وندىرىسپەن بايلانىستىرىپ, ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بۇلار ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى الدىندا تەڭگە ساياساتى تۋرالى ەسەپ بەرىپ وتىرۋعا ءتيىس.
جالپى ءبىزدىڭ ۇلتتىق تەڭگەمىز – تمد ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا تۇراقتى ۆاليۋتالاردىڭ ءبىرى. ول ءارى قاراي التىن-ۆاليۋتالىق رەزەرۆتەردىڭ وسۋىمەن, ەكونوميكالىق نىعايۋىمەن ۇلتتىق الەمدىك اۋقىمدا دا بۇدان دا بەتەر ورنىقتى بولادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلميرا باعىتقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
