نىعمەت مىڭجاني - قىتايدا تۋعان قازاقتىڭ بەلگىلى تاريحشى عالىمى, قوعام قايراتكەرى. ول 1922 جىلى 22 ناۋرىزدا تارباعاتايدىڭ تولى اۋدانىنداعى كۇپ دەگەن اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ شىعارماشىلىق ءارى عىلىمي جولى 1943 جىلى «شىڭجاڭ گازەتىندە» جاريالانعان «قازاق تاريحىنىڭ دەرەگى» ماقالاسىنان باستاۋ الادى.
وسى تۇستا نىعمەت مىڭجانيدىڭ «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» كىتابىنداعى «قازاق حالقىنىڭ اسپان الەمى تۋرالى تۇسىنىكتەرى جانە بايىرعى قازاق كۇنتىزبەسى» تاراۋىنا كوز جۇگىرتۋدى ءجون كوردىك.
بۇل بولىمدە اۆتور ءوز سالاسىنداعى مول ماعلۇماتتاردى زەرتتەپ, ىزدەگەن ماتەريالداردى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ استرونوميالىق تۇسىنىكتەرى جايلى قۇندى اقپارات ۇسىندى. نىعمەت مىڭجاني ءوزى ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا تۋىپ-وسكەننەن بولار, حالىقتىڭ شارۋاشىلىق تۇرمىسىمەن بالا كۇنىنەن تانىس. اۆتوردىڭ اسپان دەنەلەرىنە بايلانىستى تۇسىنىكتەر قالاي پايدا بولعانى تۋرالى تولعانىسى ءبىز ايتىپ جۇرگەن اڭىزدار مەن ميفتەردەن گورى كوكەيگە قونىمدى تۇرمىستىق سەبەپتىڭ باسىم بولعانىن تۇسىنۋگە بولادى. ۇلان-بايتاق كەڭ دالادا مال باعىپ, كۇندەرىن كەڭ تابيعات قۇشاعىنداعى وتكىزىپ, تۇندەرىن جۇلدىزدى اسپان استىنداعى مال كۇزەتىندە وتكىزگەن قالىڭ قازاق كوپجىلدىق تاجىريبەسىن قورىتىپ, جۇلدىزدى اسپان تۋرالى استرونوميالىق تۇسىنىكتەر جيناعان. ءومىر سالتى قازاقتىڭ استرونوميالىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى. تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ اينالىپ كەلىپ وتىرۋىن – كۇن مەن ءتۇننىڭ, جىل مەن مەزگىلدەردىڭ, اي جاڭالانۋىنىڭ اينالىپ كەلىپ وتىرۋىن مۇقيات باقىلاپ, ەسەپتەپ ۇعىنۋدىڭ قازاق حالقىنىڭ شارۋاشىلىق ءومىرى ءۇشىن وراسان زور تۇرمىستىق ماڭىزى بولدى. قازاقتار وسى ەسەپ ارقىلى جايلاۋعا قاي ۋاقىتتا كوشۋ, كۇزەۋ جانە قىستاۋعا قاي ۋاقىتتا كەلۋ, قوي مەن قوزىنى قاي ۋاقىتتا قىرقۋ, قاشان كۇيەككە الۋ, قاي مەزگىلدە كوكتەۋگە بارىپ مال تولدەتۋ, سوعىمدى قاشان سويۋ, ەگىندى قاي مەزگىلدەن باستاپ سالۋ, ءشوپتى قاشان شابۋ سياقتى شارۋاشىلىق مەزگىلدەرىن بەلگىلەپ, وسى ارقىلى ارەكەت ەتىپ وتىرعان.
مىڭجاني وسى جەردە قازاقتاردىڭ اسپان الەمىن باقىلاۋ ارقىلى قول جەتكىزگەن ەكى ءتۇرلى پايدالى باعىتىن اتاپ وتكەن. ء بىرىنشىسى - ۋاقىتتى ءدال تانۋ, ەكىنشى باعىت - باعداردى تۋرا ايىرۋ, ياعني ءبىرىنشىسى كالەندارلىق ەسەپ ماقساتىندا بولسا, ەكىنشىسى گەوگرافيالىق كارتا رولىندە قولدانىلعان. بۇل ەكەۋىنىڭ دە ماڭىزى اسا جوعارى بولدى.
«بۇل ەسەپتەن جاڭىلعاندار اۋىر شىعىنعا ۇشىراعان. مىسالى, كۇيەك ءدال ۋاعىندا الىنباسا – ەرتە الىنسا, سۋىقتا تۋىپ, ءتول شىعىندايدى, كەش الىنسا, قوي قىسىراپ قالادى. ياكي ءتول كەنجە قالىپ, جەتىلە المايدى. مىنە, بۇل ۋاقىت ەسەبىن مۇقيات ءبىلۋدى, تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ اينالىسىن باقىلاپ وتىرۋدى قاجەت ەتتى. تابيعات قۇبىلىستارىن, اتاپ ايتقاندا اينالانى, جۇلدىزدى, اسپاندى باقىلاۋدان تۋعان, حالىقتىڭ كوپ جىلدىق تاجىريبەسىندە جيناقتالعان استرونوميالىق تۇسىنىكتەر مەن بىلىمدەر نەگىزىندە بايىرعى قازاق كۇنتىزبەسى جارىققا شىقتى. شەتسىز-شەكسىز كەڭ دالادا مال باعۋ, ۇدەرە كوشۋ, جولاۋشى ءجۇرۋ, تۇنقاتۋ, جوق قاراۋ جانە اڭ اۋلاۋ ءتورت جاعىن انىق ايىرۋدى, قاراڭعى تۇندەردە جۇلدىزدى اسپانعا قاراپ, باعىت-باعداردى بەلگىلەپ, وتكەل, سۋات, قونىس, قۇدىقتاردى ءدال تابۋدى ۇيرەتتى», دەپ جازدى عالىم.
اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, بۇل قاتەلىكتەردى جىبەرمەۋ ءۇشىن, ءتولدى ۋاقىتىندا تولدەتىپ, قىستاۋعا ۋاقىتىندا جەتىپ الۋ ءۇشىن, كوشكەندە, اڭعا, جورىققا شىققاندا اداسپاس ءۇشىن وسى ەكى باعىتتاعى استرونوميالىق باقىلاۋمەن اينالىسقان ەسەپشىلەر بولعان.
«قازاق اراسىندا تاجىريبە مەتەورولوگياسىمەن جانە ۋاقىت ەسەبىمەن شۇعىلداناتىن ارناۋلى ەسەپشىلەر بولدى. ولاردىڭ ءبىلىم تاجىريبەلەرى اتادان بالاعا مۇرا رەتىندە قالىپ وتىردى. ەسەپشىلەر كوپتەگەن ۇرپاقتاردىڭ ءبىلىم تاجىريبەسىن جيناقتاپ, جىلما-جىل بايقاۋ جۇرگىزىپ, كۇن رايىن بولجاعان», دەيدى اۆتور.
ولار قازاق حالىق كۇنتىزبەسىنىڭ تولىق جىلىن بەلگىلەدى, ياعني ماۋسىمدى جۇمىس كەزدەرىن, جايلاۋعا كوشەتىن, قىستاۋعا قوناتىن, كۇيەك الاتىن, ءجۇن قىرقاتىن, ءشوپ شاباتىن ۋاقىتتى انىقتاپ, قىستىڭ قانداي بولاتىنى تۋرالى بولجام جاساعان.
ن.مىڭجانيدىڭ پىكىرىنشە, قازاق قاۋىمى نەگىزگى پلانەتالاردىڭ ءبارىن جاقسى بىلگەن. بۇنى سوناۋ عاسىرلاردا جازىلعان ولەڭ-جىر, سان الۋان اڭىزداردان دا بىلۋگە بولادى. قازاقتاردىڭ جۇلدىزدارعا قويعان اتتارى دا وزدەرىنىڭ مالشىلىق ومىرىنەن الىندى. قازاق حالقى جۇلدىزدى اسپان كارتاسىن «تەمىرقازىقتان» باستاعان.
تەمىرقازىق – قازاقتاردىڭ تۇندە جول جۇرگەندە باعىت بەتالىسىن باعدارلايتىن استرونوميالىق كومپاسى. ونىڭ ماڭىنداعى ەكى جۇلدىز «اق بوزات», «كوك بوزات» دەپ اتالدى. ال «جەتى قاراقشى» (جەتىگەن جەتى قارت) قازاقتىڭ مال كۇزەتكەن كۇزەتشىلەرىنىڭ استرونوميالىق ساعاتى ەدى. كۇزدىڭ ۇزاق تاڭىندا كۇزەتشىلەر جەتى قاراقشىعا قاراپ الماستى. قىستا كەشكى «شولپان» (سارى جۇلدىز) تۋعان كەزدە قويدى قوراعا اكەلدى. مەركۋريدى قازاقتار «تاڭ شولپانى» دەپ اتاپ, كەيدە «كىشى شولپان» دەپ تە اتادى. يۋپيتەردى «ەسەك قىرعان», مارستى «قىزىل جۇلدىز», ەگىزدى «قول جۇلدىز», سيريۋستى «سۇمبىلە» دەپ اتادى. بۇلاردىڭ جاي-كۇيىن, قوزعالىسىن ءتىپتى ورنىن دا جاقسى بىلگەن.
دەسە دە اۆتور «ۇركەر» جۇلدىزىنا كەڭىرەك توقتالىپ وتكەن. ونىڭ ايتۋىنشا, «ۇركەر» جۇلدىزىنىڭ قازاقتار ءۇشىن ءارى استرونوميالىق ءارى مەتەورولوگيالىق ءمانى زور بولعان. جىل مەن كۇنتىزبە وسى جۇلدىزعا قاراپ زەرتتەلدى. قازاقتار «ۇركەردىڭ» اۋىنان كۇن رايى وزگەرەدى دەپ ءبىلدى. ءار ايداعى «ۇركەر» مەن ايدىڭ توعاۋىندا, ءار ايدىڭ ءولاراسىڭدا اۋا رايى وزگەرىپ, جاۋىن-شاشىن بولادى: ەگەر بۇل ەكەۋى اشىق وتسە, جالپى العاندا, ول ايدا جاۋىن-شاشىن از بولادى. جازعىتۇرىم «ۇركەر» ىرگەگە جاقىنداسا, كوكتەم شىعۋىنىڭ بەلگىسى, «ۇركەر» جەرگە تۇسپەي جەر قىزبايدى دەستى. مامىردىڭ اياعى مەن ماۋسىمنىڭ باسىندا كۇن كوكەك زودياگىنىڭ بەلگىسىنە ەنىپ, «ۇركەر» كورىنبەي كەتكەن كەزدە قازاقتار «ۇركەر» جەرگە ءتۇستى دەيتىن. قازاق ەسەپشىلەرى «ۇركەر» وسى بەتىمەن جەردە قىرىق كۇن جاتادى, مۇنى جىلدىڭ وتە ىستىق كەزى – «قىرىق كۇن شىلدە» دەپ اتايدى. وسى قىرىق كۇن – جىلدىڭ اۋا رايىنىڭ شەشۋشى كەزەڭى, ەگەر «ۇركەر» سۋعا تۇسسە, جاڭبىر كوپ بولادى. قۇرعاققا تۇسسە, اڭىزاق جەل كوپ بولىپ, قاعىر-قۋاڭشىلىق بالادى; «ۇركەر» تاسقا تۇسسە, شىلىڭگىر قاتتى ىستىق بولادى دەپ ۇيعارادى. وسى قىرىق كۇن ءوتىپ, «ۇركەر» قايتا كوتەرىلگەن سوڭ, وسىمدىكتىڭ تامىرى تەرەڭگە بويلامايدى, ءدان الا باستايدى دەسەدى.
قازاق حالقى وريون شوعىر جۇلدىزدارىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ونى ءار الۋان اتتارمەن: «ارقار جۇلدىز», ء«ۇش ارقار», «تارازى», «شىدەر جۇلدىز» دەپ اتادى. شىلدەنىڭ اياعىندا «تارازى جۇلدىزدىڭ» تۋى جازدىڭ ءوتىپ, قاتتى ىستىقتىڭ قايتقاندىعىن اڭعارتادى. قازاق ەسەپشىلەرى: بۇل جۇلدىزدىڭ شىعۋىنا قاراپ: «تارازى تۋسا تاڭ سالقىن, بيداي, تارى پىسەدى» دەپ تۇجىرىمداعان. قازاق ەلى سيريۋس شوعىر جۇلدىزدارىن «سۇمبىلە» دەپ اتايدى. «سۇمبىلە» تۋعان سوڭ جاز اياقتالىپ, مال تىنىشىن الاتىن شىبىن-شىركەي كەشىكپەي جوعالادى. «سۇمبىلە تۋسا سۋ سۋىر» دەگەن ءسوز ەگىن ورىپ, وتىن-سۋ جيناپ, جىلى ءۇي دايىنداپ, قىستىڭ قامىن ويلاۋدى بىلدىرەدى. قازاق حالقى اسپان الەمىن باقىلاۋ ارقىلى «قۇس جولى», «قۇيرىقتى جۇلدىز», «اقپا جۇلدىز» جانە «كەمپىرقوساق» جايىندا جاقسى بىلگەن.
اۆتور قازاق حالقىنىڭ اي ەسەبى بويىنشا قىسقاشا مالىمەت بەرگەن. قازاق ەسەپشىلەرى جىل ايلارىن دۇرىس ەسەپتەۋ ءۇشىن ايدىڭ قوزعالىسىن ۇنەمى باقىلاپ وتىرعان. ولار ءبىر جىلدى ون ەكى ايعا, ايدىڭ تۋىنا, تولىسۋىنا, سولۋىنا قاراي ءبىر ايدى ءۇش وندىققا ءبولدى. قازاقتار جىل مەزگىلدەرىن كۇننىڭ «ۇركەرگە» قاراعانداعى جايىنا قاراي بەلگىلەيدى. كۇن كوزىنە نەگىزدەلگەن جىلدىڭ استرونوميالىق ايلارىن قازاقتار «جۇلدىز» دەپ اتادى. بۇل جەردىڭ, ايدىڭ ون ەكى فازاسىنا سايكەس ون ەكى زودياكتىق شوعىر جۇلدىزداردىڭ سانىن ەسكە سالادى. قازاق حالقى دۇنيەنىڭ ءتورت جاعىن كۇن كوزىنىڭ كۇندىزگى جايىنا قاراي «كۇن شىعىس», «كۇن باتىس», «وڭتۇستىك», «سولتۇستىك» دەپ اتادى. ەرتە زاماننان كەلە جاتقان مۇشەل جىلى ەسەبىنىڭ قازاق ومىرىندە ۇلكەن ءمانى بولدى. قازاقتار ۋاقىت ەسەبىن وسى مۇشەل جىلى بويىنشا جۇرگىزدى. ءاربىر جىل حايۋان اتىمەن: تىشقان, سيىر, بارىس, قويان, ۇلۋ, جىلان, جىلقى, قوي, مەشىن, تاۋىق, يت, دوڭىز دەپ اتالدى. مۇشەل جىلى جيىرما ەكىنشى ناۋرىزداعى «ناۋرىز» مەيرامىندا اۋىسادى.
بۇل قازاق كۇنتىزبەسىنىڭ مۇسىلمان كۇنتىزبەسىنەن بولەك ەكەنىن بىلدىرەدى.
قازاقتىڭ بايىرعى كۇنتىزبوسىندە ون ەكى اي - ءبىر جىلعا, ءۇش اي - ءبىر توقسانعا, جەتى كۇن - ءبىر اپتاعا, ءبىر كۇن مەن ءبىر ءتۇن - ءبىر تاۋلىككە ەسەپتەلگەن.
ال كۇننىڭ ۇزارۋ-قىسقارۋى تۋرالى كەلتىرگەن مالىمەتتەرى ءتىپتى قىزىق. قازاق ەسەپشىلەرى كۇننىڭ ۇزارۋ, قىسقارۋ قۇبىلىستارىن دا مۇقيات باقىلاعان: كۇن توقساندا تورعاي ادىم, قاڭتاردا قارعا ادىم, اقپاندا ات ادىم ۇزارادى, شىلدەدە ءشىل ادىم قىسقارادى دەسەدى. قازاق حالقى ۋاقىت ەسەبىنىڭ «ۇركەرى» بويىنشا جۇرگىزىلەتىن جۇيەسىن «توعىز ەسەبى» دەپ اتايدى. ايدىڭ «ۇركەردى» باسىپ ءوتۋى «توعىز» (توعاۋ) دەلىنەدى. اي توعاعاندا «ۇركەر» ايدىڭ ار جاعىندا تاسادا قالادى دا كورىنبەيدى. اي توعاۋى ءۇش كۇنگە سوزىلادى: ءبىرىنشى كۇنى توعايدى, ەكىنشى كۇنى اۋىل ءۇي قونادى, ءۇشىنشى كۇنى ءورىپ شىعادى, اي اقىرىن جىلجىپ «ۇركەردەن» وتكەننەن كەيىن توعىز اياقتايدى. تەتەلەس كەلەتىن ەكى توعىز ارالىعىنداعى ۋاقىتتى قازاق حالقى «توعىس ايى» دەيدى. «توعىس ايى» جيىرما سەگىز كۇن (ياعني جيىرما جەتى كۇن, جەتى ساعات, قىرىق ءۇش مينۋت) بولادى. ءبىر جىلدا ون ءۇش توعىس ايى كەلەدى, بىراق جازدا «ۇركەر» كوكجيەكتەن تومەن ءتۇسىپ كەتەتىن قىرىق كۇندەگى ەكى توعىس كورىنبەيدى. تەك ون ءبىر توعىس قانا بىزگە كورىنۋى مۇمكىن.
توعىس ايلارىنىڭ اتتارى بىلاي اتالادى: جەتى توعىس – ناۋرىز, بەس توعىس – كوكەك, ءۇش توعىس – مامىر, ءبىر توعىس – ماۋسىم, جيىرما ءۇش توعىس – شىلدە, جيىرما ءبىر توعىس – تامىز, ون توعىز توعىس – قىركۇيەك, ون جەتى توعىس – قازان, ون بەس توعىس – قاراشا, ون ءۇش توعىس – جەلتوقسان, ون ءبىر توعىس – قاڭتار, توعىز توعىس – اقپان. بايىرعى قازاق كۇنتىزبەسى – ءداستۇرلى كۇن تىزبەسىن قولداندى. كۇن جىلىنىڭ ايلارى, كۇنى سول كەزدە قايسى شوق جۇلدىزداردىڭ تۇسىندا بولسا, سول شوق جۇلدىزداردىڭ اتىمەن اتالدى. سوندىقتان, بۇل «جۇلدىز ەسەبى» دەپ تە اتالدى. جىلدىڭ باسى كوكتەمدەگى كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋى (جيىرما ەكىنشى ناۋرىز) بولدى. بۇل كۇنى جاڭا جىل – ناۋرىز مەيرامى تويلانادى.
