ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىقتاردى جىلۋ, ەلەكتر ەنەرگياسى, سۋ جانە باسقا دا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن ۇزدىكسىز قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكانىڭ تكش ينفراقۇرىلىمى جاڭارتۋدى قاجەت ەتەدى. سونداي-اق بۇل سالادان جىلدار بويى جالاقىسى وسپەگەن بىلىكتى ماماندار كەتىپ جاتىر.
وسى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ء«تاريفتى ينۆەستيتسيالارعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر, وعان سايكەس 2023-2029 جىلدارعا 62 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلىلەردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن شامامەن 3 ترلن تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ كوزدەلىپ وتىر. ەسەپتەۋلەرگە سايكەس, بۇل 2029 جىلعا قاراي جەلىلەردىڭ توزۋىن 20%-عا تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, جاڭا تاريفتىك ساياساتتا تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرى – ءادىل باعاعا ساپالى قىزمەت كورسەتۋ باستى نازاردا.
ماسەلەن, 2023 جىلى 5,8 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلىلەردى جوندەۋ ءۇشىن شامامەن 250 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. ەكىنشى توقساندا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى تكش كاسىپورىندارىنىڭ تاريفتەر مەن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى وزگەرتۋگە (جوندەۋ جۇمىستارىن, قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسىن كوبەيتۋ, قاراۋسىز قالعان جەلىلەردى قاراۋ) 212 ءوتىنىمىن بەكىتتى. ناتيجەسىندە كوممۋنالدىق قىزمەتتەر تاريفتەرىنىڭ وزگەرۋى ۇستامدى بولىپ وتىر, تۇتىنۋشىلار مەن كاسىپورىندار مۇددەلەرىنىڭ بالانسى قامتاماسىز ەتىلىپ, ورتاشا ەسەپپەن 10-نان 30%-عا دەيىن وسەدى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ KPMG حالىقارالىق اۋديتورلىق كومپانياسى قازاقستاننىڭ 57 ەلەكتر ستانتسياسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە 37 جىلۋ ەنەرگەتيكالىق تورابىنىڭ تەحنيكالىق ءاۋديتىن اياقتاعانىن حابارلادى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بارلىق ستانتسيا جابدىقتىڭ تەحنيكالىق جاعدايىنا, پايدالانۋ مەرزىمىنە جانە ت. ب. بايلانىستى ارنايى ساناتتارعا ءبولىندى.
جۇرگىزىلگەن باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ەنەرگەتيكالىق قازاندىقتاردىڭ 62%-ى جانە تۋربينالاردىڭ 58%-ى ەسكىرگەن, سوندىقتان ولاردى اۋىستىرۋ قاجەت. اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەتىن قۋات كولەمى 2,5 مىڭ مۆت-تى قۇرايدى. 1 ماۋسىمنان باستاپ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بەرىلگەن وتىنىمدەرگە سايكەس 47 ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمنىڭ 27-ءسى ءۇشىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا شەكتى تاريفتەردى بەلگىلەدى, ولاردىڭ تاريفتەرىنىڭ ورتاشا ءوسۋى شامامەن 24%-دى قۇرايدى.
جالپى ەلەكتر قۋاتى نارىعىندا شەكتى ءتاريفتى ايىنا 1 مۆت ءۇشىن 1,5 ملن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل شارا قولدانىستاعى ستانتسيالاردى جاڭارتۋ جانە جوندەۋ ءۇشىن گەنەراتسيا سەكتورىنا جىل سايىن 160 ملرد تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيالاردى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكادا 128 مىڭ كم-گە جۋىق جىلۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تارتۋ جەلىلەرى بار ەكەنىن باياندادى. ولاردىڭ جالپى توزۋى 51%-دى قۇرايدى, ال الداعى جىلدارى بۇل كورسەتكىشتى 40%-عا دەيىن تومەندەتۋ مىندەتى تۇر. كوممۋنالدىق جەلىلەردىڭ ەڭ قاتتى توزۋى پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى جانە ۇلىتاۋ وبلىستارىندا ساقتالىپ وتىر.
بيىل 126 كم جىلۋ جەلىلەرىن جاڭعىرتۋعا 86 ملرد 300 ملن تەڭگە ءبولىندى. 3 ايدا 23 كم – جالپى جوسپاردىڭ 18%-ى سالىندى. جالپى الداعى جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىندىق اياسىندا 57 جوبا ىسكە اسىرۋ ساتىسىندا تۇر.
سۋمەن جابدىقتاۋ جانە سۋ تارتۋ جۇيەلەرىن سالۋعا جانە رەكونسترۋكتسيالاۋعا بيىل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 280 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بۇگىندە 402 جوبا ىسكە اسىرۋ ساتىسىندا تۇر. وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن تاعى 120 اۋىلدىق ەلدى مەكەن جانە 4 قالا قامتاماسىز ەتىلەدى (قولجەتىمدىلىك 100%-عا دەيىن كوتەرىلمەك).
پرەمەر-مينيستر بۇگىنگى تاڭدا تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ جاعدايى وتە كۇردەلى ەكەنىن ايتتى. ونى جاقىندا عانا ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتىندا ورىن العان اپاتتان دا انىق بايقۋعا بولادى, اپاتتىڭ سالدارىنان ماڭعىستاۋ جانە اتىراۋ وبلىستارى جارىقسىز قالدى. وتكەن جىلىتۋ ماۋسىمى دا پروبلەمالاردىڭ كوپ ەكەنىن كورسەتتى.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بارلىق ينفراقۇرىلىم وبەكتىسىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋقىمدى ينۆەستيتسيا قاجەت, سەبەبى ولاردىڭ كوپشىلىگى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
«تىرشىلىككە قاجەتتى جۇيەلەردى ءتيىمدى جاڭعىرتۋ جانە كۇردەلى جوندەۋ ءۇشىن ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى ۇسىنىلدى. بۇل ءتاسىل ەنەرگيا ۇيىمدارىنىڭ قولدانىستاعى اكتيۆتەرىن قايتا جاڭعىرتۋعا جانە كەڭەيتۋگە, ەنەرگيا جۇيەسى جۇمىسىنىڭ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە جابدىقتاردىڭ توزۋىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيىل تۇرعىندار ءۇشىن تاريفتەر 10%-دان 30%-عا دەيىن وسەدى. بۇل – بارىنشا ۇستامدى تاريف, ونسىز كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ساپالى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.
«تاريف ماسەلەسىندە ءبىز بارلىق جاقتىڭ دا مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن تەڭ ورتانى تابا ءبىلۋىمىز كەرەك. ياعني, سالانى دامىتۋ قاجەتتىلىگىن دە, حالىقتىڭ مۇمكىندىگىن دە ەسكەرۋگە ءتيىسپىز», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ۇكىمەت باسشىسى ستانتسيالار, كوممۋنالدىق كاسىپورىندار ءىس جۇزىندە 3 جىلدان استام ۋاقىت بويى تابىسسىز جۇمىس ىستەپ كەلەتىنىن, سوندىقتان جوندەۋ جۇمىستارىنا قاراجات سالىنباعانىنا توقتالدى. قاراجات سالىنسا دا, ول قارىز الۋ ارقىلى نەمەسە مەملەكەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلدى.
ال ەنەرگيا وبەكتىلەرىن جوندەۋ قۇنى ونداعان ەسەگە قىمباتتاپ كەتتى. مەتالل مەن قۇبىرلاردىڭ, ارماتۋرا مەن ەلەكتروتەحنيكالىق بۇيىمداردىڭ جانە باسقا دا جابدىقتاردىڭ باعاسى ايتارلىقتاي ءوستى. جالاقىنىڭ تومەن بولۋىنا بايلانىستى ەنەرگەتيكا سالاسىنان بىلىكتى ماماندار جاپپاي كەتە باستادى. بۇل رەتتە كاسىپورىندار ولارعا ءتيىمدى جۇمىس جاعدايىن ۇسىنا المادى.
بۇعان قوسا 2021 جىلدان باستاپ قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى پايدا بولدى, وسىعان بايلانىستى ەلەكتر قۋاتىن ۇلعايتۋ كەرەك.
«سوندىقتان, تاريفتەردى ءوسىرۋ – قاجەتتىلىك. ال ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» قاعيداتىن ەنگىزەتىن بولساق, ءتاريفتى وسىرۋدەن تۇسەتىن پايدا بىرەۋدىڭ قالتاسىنا كەتپەي, تىكەلەي ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا جۇمسالاتىنىنا سەنىمدى بولامىز. جاڭا تاريفتىك ساياسات اشىقتىق, ەسەپتىلىك جانە جاريالىلىق پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلەتىن بولادى. ءتيىستى زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر, نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلداندى», دەدى ءاليحان سمايىلوۆ.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن مەملەكەت ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى جانە تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىنىڭ تاريفتەرىن تۇزەتە المايتىن ەدى. ەندى وعان مۇمكىندىك بار.
وعان قوسا ۇكىمەت باسشىسى تاريفتەردىڭ ءوسۋى از قامتىلعان وتباسىلاردىڭ تابىسىنا اسەر ەتپەيتىنىن ايتتى.
«جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن از قامتىلعان وتباسىلارعا كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى تولەۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي كومەگى بەرىلۋدە. ول كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە جۇمسالاتىن شىعىستار وتباسىنىڭ اي سايىنعى ورتاشا جيىنتىق تابىسىنىڭ 10%-نان اسىپ كەتكەن جاعدايدا تولەنەدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
جالپى, ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار كوممۋنالدىق سەكتوردا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزۋدە. سول سەبەپتى بىردە-ءبىر ءوڭىر جىلىتۋ ماۋسىمىندا اپاتتارعا جول بەرمەۋى ءتيىس. اسىرەسە, بۇل قۇرىلىس ماۋسىمى قىسقا جانە جىلىتۋ ماۋسىمى ەرتە باستالاتىن سولتۇستىك وبلىستار ءۇشىن وزەكتى.
«جوندەۋ جۇمىستارى ناقتى بەكىتىلگەن كەستەلەرگە سايكەس جۇرگىزىلۋى ءتيىس. بيىل شامامەن 6 مىڭ كم ينجەنەرلىك جەلىلەر جوندەلەتىن بولادى. بۇل – ءبىرىنشى كەزەكتە جاڭارتۋدى قاجەت ەتەتىن, ابدەن توزىعى جەتكەن ينفراقۇرىلىم وبەكتىلەرى. 25 مىڭ كم-دەن استام قاراۋسىز جاتقان كوممۋنالدىق جەلىلەر مونوپوليستەرگە بەرىلەتىن بولادى. ولار وسى جەلىلەردى رەتكە كەلتىرۋى كەرەك. اتالعان وزگەرىستەردىڭ ءبارىن ازاماتتار سەزىنۋى ءتيىس», دەدى پرەمەر-مينيستر.
ءسوز سوڭىندا ۇكىمەت باسشىسى قم-گە قما-مەن بىرلەسىپ, كوممۋنالدىق كاسىپورىندار مەن ستانتسيالاردىڭ ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى ءتيىستى تۇردە ورىنداۋىن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى, ۇلتتىق ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىكتەرىنە تاريفتەردىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەي, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.
