الەمدەگى جەتەكشى اقىل-وي ورتالىعى جەر شارى حالقىنىڭ 99,7 پايىزىن قامتيتىن 163 مەملەكەتتى زەرتتەي وتىرىپ, بەيبىتشىلىك كورسەتكىشىنە ءۇش باعىت بويىنشا تالداۋ جۇرگىزەدى. ولارعا قوعام قاۋىپسىزدىگى مەن قورعانىسى, ىشكى-سىرتقى قاقتىعىستىڭ اۋقىمى جانە قارۋلانۋ دەڭگەيى كىرەدى.
(جاھاندىق بەيبىتشىلىك يندەكسى 2023)
2023 جىلى الەمدەگى بەيبىتشىلىكتىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 0,42 پايىزعا السىرەگەن. ايتا كەتۋ كەرەك, اتالعان كورسەتكىش سوڭعى 15 جىلدا ۇزدىكسىز تومەندەپ كەلەدى. زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, الەمنىڭ 84 مەملەكەتىندە احۋال جاقسارىپ, 79 ەلدە كورسەتكىش ناشارلاعان. يسلانديا 2008 جىلدان بەرى ەڭ بەيبىت ەل مارتەبەسىندە, سونداي-اق دانيا, يرلانديا مەملەكەتى دە رەيتينگتىڭ باسىندا تۇر. يندەكس كورسەتكىش بويىنشا سوڭعى ورىندى 8 جىل قاتارىنان اۋعانستان العان. بۇل قاتارعا كەيىنگى 10 جىلدا يەمەن, سيريا, رەسەي, وڭتۇستىك سۋدان جانە كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى قوسىلدى.
IEP-ءتىڭ بولجامىنا سايكەس, قىتايدىڭ تايۆانعا بلوكادا جاساۋى ەكى الەمدىك قارجىلىق داعدارىسقا تاتيتىن سالدارعا اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. الەمدىك ىشكى جالپى ءونىم ءبىر جىل ىشىندە 2,8 پايىزعا, قىتاي ەكونوميكاسى شامامەن 7 پايىزعا, تايۆان ەكونوميكاسى 40 پايىزعا قىسقارادى دەگەن بولجام جاسالعان.
يندەكسكە سايكەس, ەۋروپا ەڭ بەيبىت ايماق كورسەتكىشىنە يە. الەمنىڭ بەيبىتشىل ون ەلىنىڭ جەتەۋى وسى قۇرلىقتا جانە قالعان ۇشەۋى ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىندا ورنالاسقان مەملەكەتتەر. زەرتتەۋ دەرەكتەرىندە تاياۋ شىعىس جانە سولتۇستىك افريكا الەمدە تەكەتىرەستەر مەن قاقتىعىستار ءجيى بولاتىن ايماق رەتىندە كورسەتىلەدى.
دۇنيەنىڭ ءار تۇكپىرىندە ورىن العان قاقتىعىستار 2022 جىلى الەم ەكونوميكاسىنا 17,5 ترلن دوللار شىعىن اكەلدى. بۇل سوما الەمدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 12,9 پايىزى نەمەسە ءار ادامعا شاققاندا 2 200 دوللارعا تەڭ. اتالعان كورسەتكىش الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 6,6 پايىزعا ارتقان. وعان باستى سەبەپ اسكەرگە بولىنەتىن قارجىنىڭ 16,8 پايىزعا ءوسۋى بولىپ وتىر. ۋكرايناداعى قاقتىعىستىڭ جويقىن ەكونوميكالىق سالدارى 479 پايىزعا ارتتى نەمەسە 449 ملرد دوللاردى قۇرادى.
2022 جىلى رەسەي جانە ەۋرازيا كەڭىستىگى قاقتىعىستاردىڭ ەڭ ءىرى وشاعىنا اينالدى. ايماقتاعى 12 ەلدىڭ ىشىندە 7 مەملەكەتتە بەيبىتشىلىك كورسەتكىشى ەداۋىر السىرەدى. يندەكس دەرەكتەرىنە سايكەس, ايماقتاعى جانە الەمدەگى بەيبىتشىلىك كورسەتكىشى تومەن ەلدەردىڭ ءبىرى (158-ورىن) – رەسەي. 2022 جىلدىڭ اقپانىندا باستالعان قاقتىعىس سالدارىنان ۋكرايناداعى جاپپاي ميگراتسيا ارتتى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا حالىقتىڭ 30 پايىزى بوسقىندار ەسەبىندە.
قازاقستان بەيبىتشىلىك كورسەتكىشى بويىنشا ايماقتاعى ەڭ ۇلكەن وڭ وزگەرىس جاساعان مەملەكەت: ەلىمىزدىڭ پوزيتسياسى 4,2 پايىزعا نىعايىپ, جالپى رەيتينگتە 21 ساتىعا كوتەرىلىپ, 76-ورىندى يەلەندى.
زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سايكەس, مولدوۆا ەلى رەسەي جانە ەۋرازيا ايماعى بويىنشا 16 جىل قاتارىنان ەڭ بەيبىت مەملەكەت مارتەبەسىن ساقتاپ وتىر. دەگەنمەن ۋكراينادان اعىلعان بوسقىندار لەگى ەل ىشىندەگى ساياسي تۇراقتىلىققا كەرى اسەرىن تيگىزگەن. 2022 جىلى اتالعان كورسەتكىش مولدوۆادا 4,2 پايىزعا تومەندەدى.
بۇگىندە بۇكىل الەم بويىنشا بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋعا دەگەن قاجەتتىلىك كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەگە اينالدى. قاقتىعىس بىرنەشە ايماقتاردا ۋشىعا ءتۇسىپ, تۇراقسىزدىققا اكەلەتىن جانجالدار كەڭىنەن بەلەڭ العان. ەڭ بەيبىتشىل جانە بەيبىتشىل ەمەس مەملەكەتتەر اراسىنداعى الشاقتىق ودان ءارى ۇلعايا ءتۇستى. كەيىنگى 15 جىلدا بىرقاتار مەملەكەتتىڭ اسكەري سالاداعى دامۋ ۇردىسىنە قاراماستان, قولجەتىمدى زاماناۋي اسكەري تەحنولوگيالاردىڭ جاپپاي تارالۋى, گەوساياسي باسەكەلەستىكتىڭ تەرەڭدەۋى, كوپتەگەن ەلدەردەگى ساياسي تۇراقسىزدىق جاھانداعى بەيبىتشىلىكتى ودان ءارى شايقالتادى دەگەن بولجام بار.
جاھاندىق بەيبىتشىلىك يندەكسى – زەرتتەۋشى عالىمدار, تاقىرىپقا قىزىعۋشى ماماندار مەن جالپى وقىرمان قاۋىمعا ارنالعان الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىتشىلىكتىڭ وڭىرلەر مەن مەملەكەتتەر دەڭگەيىندەگى وزگەرىس ديناميكاسىن انىقتايتىن, عىلىمي تالداۋ جاسايتىن زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى. جىل سايىن شىعاتىن يندەكس عالىمدارعا, ساراپشىلار مەن ماماندارعا الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك ۇردىستەرىن باقىلاپ, تالداۋ جاساۋدا قاجەتتى كومەكشى قۇرال بولادى.
اينۇر ابايقىزى,
ساياسي عىلىمدار كانديداتى, قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
