جاڭا عاسىر قالاسى

دەگەنمەن 1992-1993 جىل­دارى بۇل پىكىر پرەزيدەنت اكىمشىلىگى­نىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدارى مەن كەيبىر مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تاراپى­نان تەرەڭ زەردەلە­نىپ, استانانى اقمولاعا كوشىرۋدىڭ مۇم­كىن­دىكتەرى تالقىلانىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت استاناسىنىڭ جاڭا قىر­لارى ناقتىلانا ءتۇستى. وسى جۇمىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە اتالعان جوس­پار ءبىرىنشى رەت پرەزيدەنت جا­نىنداعى ۇلتتىق كەڭەستىڭ 1993 جىل­عى 15 ماۋسىمىنداعى وتىرىسىن­دا جاريا ەتىلدى. ارتىنشا, 1994 جىل­دىڭ شىلدە ايىندا قازاقستان رەس­پۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى 13-شا­قى­رىلىمىنىڭ ءى سەسسياسىندا ەل استاناسىن كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە رەسمي تۇردە كۇن تارتىبىنە شى­عارىلدى.

جاڭا استاناعا ەرەكشە تالاپتار قو­يىلعاندىعى دا انىق. الدىمەن رەس­پۋبليكانىڭ استاناسىن ورنالاستىرار ەڭ وڭتايلى جەرىن انىقتاۋ مىندەتى تۇردى. وسى تۇرعىدا ەلىمىزدىڭ كۇللى اۋماعى ەگجەي-تەگجەي تەكسەرىلگەنى دە بەلگىلى. اقى­رىندا تاڭداۋ اقمولاعا ءتۇستى. ەن­دە­شە, بۇل شەشىمدى اياق استىنان اسى­عىس جاسالعان قادام دەۋگە بولا قوي­ماس. ارينە, سول كەزدىڭ وزىندە ايماقتىق قالادان استانا جاساپ, ەسكىرگەن, تۇرۋعا ىڭعايسىزداۋ ۇي­لەر, دامىماعان ينفراقۇرىلىم مەن تەح­نولوگيالىق جاعىنان زامان تا­لا­بىنان قالىپ قويعان ونەر­كاسىپتى ءبىر ساتتە قايتا قۇرۋ وڭايعا سوقپايتىنى تۇسىنىكتى ەدى.

استانانى اقمولاعا كوشىرۋ ەلدە پاتريوتتىق رۋحتى كوتەرىپ, حا­لىقتى تاۋەل­سىزدىكتى قورعاپ, ونى نى­عايتۋعا با­عىتتالعان جاسامپازدىق جولىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن قاجىرلى ەڭبەك ەتۋگە شاقىرۋ بولدى. 1994 جىل­عى 6 شىلدەسىندە جوعارعى كەڭەستىڭ ارنايى قاۋلىسى قابىلدا­نىپ, مەم­­لەكەتتىڭ استاناسىن اقمولا قا­لا­سىنا كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە قول­­داۋ تاپ­تى. ال 1995 جىلعى 15 قىر­­كۇيەكتە جو­عارعى كەڭەستىڭ وسى قاۋلىسىنا سايكەس «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ استاناسى تۋرالى» زاڭدىق كۇشكە يە پرەزيدەنتتىڭ جار­لىعى شىقتى. اقمولا قالاسى­نا جوعارعى جانە ورتالىق مەملەكەت­تىك ورگانداردى قايتا ورنالاستىرۋ جۇمى­سىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلىپ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءتىزىمى جاساقتالدى. 1996 جىلدىڭ قاراشاسىنان باستاپ اقمولاعا مينيسترلىكتەر قونىس اۋدارا باستادى. 1997 جىلدىڭ قاراشا-جەل­توقسان ايلارىندا قونىس اۋدارۋشى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ الدىڭعى توبى جانە ءبىرىنشى لەگى اقمولاعا كەلىپ جەتتى. مەم­لەكەتتىك ورگانداردى كوشىرۋ كەزىندە بىلىك­تى, رەفورمالاۋعا بەيىمى بار جاس ما­ماندارعا, اسىرەسە قازاق كادر­لارى­نىڭ قاجەت­تىلىگىنە كوڭىل ءبو­لىندى. جاڭا استانا­عا مەم­لەكەتتىك بي­لىك نىشاندارىنىڭ ەتا­لوندا­رى جەت­كىزىلىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ىسكە كىرىسۋىنىڭ ءوزى كەشەگى وبلىس ورتالىعىنىڭ تۇر­عىن­دارىنا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇك­تەدى. ءسويتىپ, 1997 جىل­دىڭ 10 جەلتوقسانىنان اقمولا قالاسى قازاق ەلىنىڭ جاڭا استاناسىنا اينالدى. وسى كۇننەن باستاپ حالىقتىڭ تاعدىرى ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار شە­شىمدەر قابىلدانا باستادى.

استانانىڭ گەوگرافيالىق ورتا­لىقتا ىڭعايلى ورنالاسۋى مەم­لە­كەتتىك باسقا­رۋ جۇيەسىن وڭتاي­لاندىرۋعا مۇمكىن­دىك تۋعىزىپ, ور­­تالىق بيلىكتىڭ ايماقتىق پروب­­لەمالارعا جاقىنداي ءتۇسۋى ەلدىڭ ىشكى پروبلەمالارىن مەملەكەتتىڭ گەوساياسي مۇددەسى تۇرعىسىنان شەشۋگە مۇمكىندىك اشىپ بەردى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن جىلدار ىشىندە ەلدىڭ ءال-اۋقاتى ءوسىپ, حالىقتىڭ رۋحاني-مادەني تۇرعىدا دامۋىمەن قاتار استانا قازاقتىڭ ماقتانىشى بولىپ, ايماقتارداعى باسقا قالالارىمىز بوي تۇزەيتىن جاسامپازدىقتىڭ ۇلگىسىنە اينال­دى. سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ استاناسىن كوشىرۋدى ەشكىم ءبىر كۇندىك ءىس دەپ قاراعان ەمەس. ويتكەنى ول جوس­پار­لى تۇردە جۇرگىزىلەتىن كۇردەلى جانە جاۋاپتى ۇدەرىس ەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, سول كەزدەگى وبلىستىڭ ور­تا­لىعى بولعان ايماقتىق قالانىڭ استانالىق مارتەبەسىن قىسقا مەرزىمدە قالىپتاستىرىپ, كەلبەتىن وزگەرتۋدىڭ ءوزى وڭاي شارۋا بولمادى. الدا استانالىق ينفراقۇرىلىم­دى جاساقتاۋ جانە ونى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ مىندەتى تۇردى. الماتى­دان قونىس اۋدارىپ كەلگەن مەملەكەت­تىك ورگاندارعا لايىقتاپ جاڭا عي­ماراتتار سالۋ, تۇرعىن ءۇي قورىن كوبەيتۋ قاجەت ەدى. سوندىقتان سالىنىپ جاتقان وبەكتىلەردەگى جۇمىستىڭ بارىسى, اقمولانى سۋمەن, ەلەكتر قۋا­تىمەن جانە تا­عى باسقا قاجەتتى نارسە­لەرمەن قام­­تاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ۇنەمى با­قى­لاۋدا بولدى. وسىدان بولار از ۋاقىتتا كوپ جۇمىس اتقارىلدى, جالپى قۇرى­لىستىڭ بارلىعى قىس­قا مەرزىمدە ءبىتتى. قۇرىلىستىڭ قار­قىندى دامۋى بۇكىل ەل ەكونو­ميكاسىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, جاڭا ەلوردا ءىرى ترانزيت تۇيىنىنە اينالا باستادى.

وسى ۇلكەن ىستە ارنايى قۇرىلعان كوميسسيانىڭ اتقارعان جۇمىسى جەمىستى بولعاندىعىن اتاپ وتكەن دە ءجون. ول قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسىنىڭ قالىپ­تاسۋىنا زور ۇلەس قوستى. جونى­مەن ۇيىم­داستىرىلعان جۇمىستىڭ ناتيجە­سىندە ول ءتۇرلى قۇرىلىم, مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆولاردىڭ جۇمىستارىن جەدەل تۇردە ۇيلەستىرە ءبىلدى, تەز ارادا شەشۋدى تالاپ ەتەتىن مىندەتتەردى دەر كەزىندە ىسكە اسىرىپ وتىردى. ءتىپتى الماتى قالاسىن­دا ور­نا­لاسقان شەتەلدەردىڭ ديپلو­ماتيا­لىق وكىلدىكتەرىن كوشىرۋ دە ەسكەرۋسىز قالمادى. ولاي بولسا, قازاقستاننىڭ جاڭا ەلوردا­سىنىڭ – قازىرگى استانانىڭ نەگىزى ءدال سول كەزدەرى قالاندى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. جۇيەلى جۇمىس ارىلى استانانى كوشىرۋ بارىسىندا تۋىنداعان كوپ پروبلەما ەڭسەرىلدى. قىسقا مەرزىمدە, باس-اياعى 4-5 جىلدىڭ ىشىندە, ەل استاناسىن الماتىدان اقمولاعا كوشىرۋ يدەياسى ىسكە اسىرىلىپ, استانا قازاقستان­نىڭ ەركىندىگى مەن ەگەمەندىگىنىڭ, ونىڭ جاڭ­عىرۋىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. ميل­ليوننان استام تۇرعىنى بار باس قالا بۇكىل ەلدىڭ قاتىسۋىمەن سالىندى, ونىڭ ءىرى يننوۆاتسيالىق جوبا رەتىندە ىسكە اسىرىلىپ, وركەندەۋىنە رەس­پۋبليكانىڭ ءاربىر ازاماتى اتسالىسىپ, ءوز ۇلەسىن قوستى.

سونىمەن بىرگە استانا ءىرى وڭىر­لىك ورتالىققا, وتاندىق قۇرىلىس يندۋس­ترياسىنىڭ دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەردى. اۆتوجولدار, تۇتاس العاندا كولىك سالاسى دامىتۋشى الەۋەتكە يە بولدى, استانانى كوشىرۋ وندىرگىش كۇشتەردىڭ سىڭار­جاق ورنالاستىرىلۋىن جويىپ, وبلىستار اراسىنداعى بايلانىستار كۇشەي­دى. يننوۆاتسيا, عىلىم, تەحنولوگيالار, وڭدەۋشى اۋىل يندۋسترياسىنىڭ جۇيەسى ودان ءارى كەڭەيىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ەڭبەك رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, بۇكىل ەلدىڭ ەكو­نوميكالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. استانا ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرى ءۇشىن ونەگەگە بولىپ, ولار جاڭا استاناعا قاراپ وزدەرىن جاڭعىرتۋعا كىرىستى. ەلوردا ەل­دىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا دا مۋل­تيپليكاتسيالىق اسەر ەتىپ, جاڭعىرتۋ وبلىس ورتالىقتارىن عانا ەمەس, قالالار مەن اۋدانداردى دا قامتىدى.

بۇل جاڭا استانانىڭ رەس­پۋب­ليكا­­مىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومى­­رى­نىڭ ناق­تى فاكتورىنا اينا­لۋىنا با­عىت­­تال­عان شارالار ەدى. وسىلايشا, استا­نا­نى سالۋ ءىس جۇ­زىندە جاڭا مەملەكەت قۇرۋ­مەن قاتار ءجۇردى. ول مەملەكەتتىلىكتى ورناتۋ ۇدە­رى­سىن تەرەڭ­دەتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قۋات­­تى فاك­تورىنا اينالدى. ونىڭ ازامات­تارى­مىزدىڭ وتانشىلدىق رۋحىن اسقاق­تاتۋ­داعى ماڭىزى دا وراسان. جاڭا استانا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ۇرپاعىن الماستىرىپ, ونىڭ جاڭا تول­قىنىن وڭىرلەردەن تارتۋعا مۇمكىندىك بەر­دى. ۇزاق­مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوس­پارلار دا وسىندا ىسكە اسىرىلا باستادى. وزگەرىسكە دايىن تۇراتىن, ءوز ءومىرىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرۋدەن قورىقپايتىن وسىنداي ادامدار ءوز بولاشاقتارىن وزدەرى جاساي باستادى. استانانى اۋىستىرۋ بيزنەسكە مول مۇمكىندىك اشتى, ادام رەسۋرس­تارىن دامىتۋعا وڭدى جاعداي تۋدىردى.

استانا ءومىر سۇرۋگە, جۇمىس ىستەۋگە بارعان سايىن قولايلى قالاعا اينالىپ كەلەدى: دامىعان ينفراقۇرىلىمى بار, قىزمەت ورىندارىنىڭ كوپتىگى جاعىنان عانا ەمەس, مادەني دەمالىس تۇرعىسىنان دا ءارتۇرلى مۇمكىندىككە يە قالاعا اينالدى. استانالىق تەاترلار, كينو­تەاترلار, كونتسەرت زالدارى, مەيرامحا­نالار, ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق ورتا­لىقتارى, سپورت الاڭدارى سان الۋان تا­لاپ-تىلەكتەردى قاناعاتتاندىرا الادى. باس قالادا مادەنيەت پەن ونەردى, عى­لىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋعا جاعداي جا­سالعان. وسى تۇستا ەلوردانى ما­دەني-رۋحاني, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ورتا­لىعىنا اينالدىرۋ ماسەلەسى ءاۋ باستان-اق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ قاتارىندا بولعاندىعىن ايتا كەتكەن ابزال. استانانى كوشىرمەس بۇرىن-اق تەاتر مەن فيلارمونيالاردى ينستي­تۋت پەن كونسەرۆاتوريالاردىڭ تالانت­تى تۇلەكتەرىمەن تولىقتىرۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. استانانىڭ مەديتسينالىق كلاستەرى مەن سپورت كەشەندەرىنىڭ مازمۇنى مەن كەسكىن-كەلبەتى دە ەرەكشە.

استانا ارحيتەكتۋرالىق قالا قۇرى­لىسىنىڭ دامۋىنا دا ەلەۋلى ىقپال جاسادى. ول جاڭاشىل ساۋلەتتىك جانە لاند­شافتىق ەستەتيكانىڭ ونەگەسىنە اينالدى. بوي كوتەرىپ جاتقان ءار عيما­رات, مونۋمەنت پەن ەسكەرتكىشتەردىڭ, مادە­نيەت, ءدىن, سپورت, مەديتسينا جانە ءبىلىم بەرۋ, ساۋدا, ويىن-ساۋىق كەشەن­دەرىنىڭ ارقايسىسى­نىڭ وزىندىك ورنى بار. استانادا زاماناۋي قالالىق ساۋلەتشىلىك-تۇرمىستىق مادەنيەتتىڭ نەگىزى قالىپتاستى. باس قالانى سالۋ بارىسىندا ەكولوگيالىق ماسە­لەلەردى شەشۋدە وسى زامانعى كوز­قاراس ۇلگىسى قالىپتاسقانى دا شىندىق. استانانىڭ اسەم ساياباقتارى – قالانىڭ ءارى كوركى, ءارى تىنىسى. قالانى جالپى اۋماعى 60 مىڭ گەكتار بولاتىن قالىڭ «جاسىل بەلدەۋ» قورشاپ-قورعاپ تۇر. قازىر قالا توڭىرەگىندەگى اگرو شەڭبەردى دامىتۋعا تولىق مۇمكىندىك بار.

وسىنىڭ بارلىعى استانانىڭ حا­لىق­ارالىق ماڭىزىن ءوسىرىپ, ەلىمىز تۋرالى تۇسىنىكتى وزگەرتتى. سوندىقتان استانا­نىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بارىسىندا ونىڭ وتانداستارىمىزدىڭ, اسىرەسە جاستار­دىڭ ساناسىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اكىمشىلىك, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, سايا­سي جانە جاڭا مادە­ني-تۋريستىك ورتالىعى رەتىندەگى اس­تاناسىنىڭ جاسامپازدىق ءرولى تۋرالى تۇسىنىكتى بەكىتۋدىڭ ماڭىزى ارتۋدا. ەلوردا قازاقستاننىڭ وركەندەپ دا­مۋىنىڭ ايعاعى رەتىندە سىرتقى ساياسي سالادا دا جاھاندىق باستامالاردىڭ ورتالىعىنا اينالىپ, ءارتۇرلى بەدەلدى حالىق­ارالىق جيىنداردى وتكىزۋدىڭ الاڭىنا اينالدى. وسى كۇندەرى استانا – شىن مانىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ تۇيتكىلدەرى شەشىلەتىن الەمدەگى اسا ءىرى ساياسي, مادەني, رۋحاني ورتالىقتىڭ ءبىرى. مۇندا بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم توعىسىپ, بەيبىت كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە. ەلوردا كوپتەگەن جاڭا يدەيا, كوزقاراس پەن ناق­تى باعدارلامالاردىڭ گەنەراتورى بولا ءبىلدى. وسىنىڭ ايقىن دالەلى رەتىندە ەلدىڭ باس قالاسىن مادەنيەتتەر مەن الەمدىك دىندەر ديالوگىنىڭ استاناسى دەڭگەيىنە كوتەرگەندىگىن ايتسا دا جەتكىلىكتى شىعار.

جاپسارباي قۋانىشەۆ,

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ
باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى