ازاتتىق ءۇشىن ايقاستا شاھيد كەتكەن شاندور شايىر جالعاننىڭ جارىعىندا نەبارى جيىرما التى جىل عانا ءومىر سۇرسە دە ارتىنا وشپەس مۇرا قالدىرىپ ۇلگەردى. تۇلپار ءمىنىپ, تۋ ۇستاپ, ۇلتىنىڭ ۇلىقتاۋعا لايىق ۇلىنا اينالدى. ەڭ باستىسى, ەت جۇرەگى ەلجىرەپ ەلىن ءسۇيدى.
ء«بىر ءسوز ايتسام وقتالىپ,
رەنجىمەس وزگەلەر.
جەر بەتىندە جوق حالىق,
ۆەنگرلەرگە تەڭ كەلەر».
وسى جولداردى وقىعاندا ءسىزدىڭ دە ءون بويىڭىزدى وزگەشە كۇيگە بولەر وتكىر سەزىمدەر بيلەيدى.
كەيدە كۇڭىرەنىپ, بوداندىق بۇعاۋىندا بۇلقىنعان اردا جۇرتىنىڭ ازىپ-توزىپ بارا جاتقانىنا جانى اشيدى.
«دانالىعى, قاراعىم,
ساناسىندا ساقتاۋلى.
ەندى قۇرىپ بارادى,
وسى حالىق ماقتاۋلى».
اساۋ سەزىمدەر ارىنداعان البىرت شاعىندا ول اسقاق رومانتيكانىڭ جالاۋىن جەلبىرەتتى. ماحابباتتى, سۇيىسپەنشىلىكتى, جاستىقتى جىرلادى.
«اق تاڭىمدى ىسىردى تۇندەر مەنىڭ,
وسى عانا ەدى عوي گۇل بەرگەنىم.
قوشتاسقالى وتىرمىن كەلە سالا,
ايمالاپ تا مەن سەنى ۇلگەرمەدىم.
ماحابباتقا تابىنار تابىنسا ادام,
جاراتقانىڭ جار بولسىن,
جارىم, ساعان».
الايدا ەل ءۇشىن ەڭىرەپ تۋعان ەسىل ەر ء«سۇيدىم, كۇيدىمنىڭ» ادەمى اسەرىمەن ەرتە قوشتاستى. جاتجەرلىكتەر جانشىپ, ەزگەن حالقىنىڭ ازاتتىعى جولىندا اتقا قوندى. وتانشىلدىق, ۇلتجاندىلىق ۇعىمدارى الدىڭعى كەزەككە شىقتى. ويتكەنى بايلاۋلى باسقا باق قونباسىن ءبىلدى. تاريحتىڭ تايعاق كەشۋىندە ەكىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا تۋرا كەلدى.
«ماحاببات جانە بوستاندىق,
بىلمەيمىن بۇدان باسقانى.
ماحاببات قونسا قولىما,
ءومىرىم بەرىپ, الامىن.
ەركىندىك ءۇشىن سونى دا,
قۇرباندىعىنا شالامىن».
ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا ازاتتىق اڭسارىنان ويانعان ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلى وتارشىلدىققا قارسى كوتەرىلىپ, قولدارىنا قارۋ الدى. سول تۇستا دۋناي بويىنداعى ماديارلار دا بۇلقان-تالقان ءب ۇلىندى. استامسىنعان اۋستريالىقتارعا باس ۇرىپ, باعىنعىلارى كەلمەدى. اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان ارىستاردىڭ ماڭداي الدىندا مارعاسقا شاندور پەتوفي جۇرگەنى امبەگە ايان. اشىنعان اقىننىڭ اۋزىنان وت-جالىن اتقىلادى.
«تاپپاي ماعان بالاما,
ىرزا بولار ەل-انام.
حالقىم ءۇشىن ءبىر كۇنى,
كەك الامىن ۆەنادان.
جۇرەكتەرگە تىلىمدەپ,
جازام انا تىلىمدە.
ء«ولىم!» – مىقتى ولەڭىم,
سول بولادى تۇبىندە».
ال ەندى مىنا ءبىر شۋماقتار ونىڭ ومىردەگى وزگەرمەس ۇستانىمى, شىعارماشىلىعىنىڭ ۇرانى سەكىلدى كورىنەدى.
«تۇر, ماديار! باسىڭ كوتەر! سىناتپا!
قاسىرەتتى قالىڭ ەلدى جىلاتپا!
نە ۇلى بول, نە ق ۇلى بول زاماننىڭ,
ەرمىن دەسەڭ, قارۋ ال دا, ءمىن اتقا!
اشۋ-كەكتىڭ الاۋ-وتى قوزداسىن!
بەس قارۋدى تات باسپاسىن, توزباسىن!
وڭبايدى ادام ەلى مەنەن جۇرتىنان
جوعارىراق قويار بولسا ءوز باسىن!»
قالام مەن قارۋدى قاتار ۇستاعان حۋنگاردىڭ قاھارمان پەرزەنتى پەشەنەسىنە جازىلعان قىسقا عۇمىرىندا ءسويتىپ تۋعان حالقىنىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەۋگە قىزمەت ەتتى. جورىق جىرلارىمەن سوڭىنان ەرگەن ساربازداردىڭ رۋحىن كوتەردى. ەرلىككە, ەلدىككە ۇندەدى. اقىرى اتتانداپ اتا جاۋعا قاسقايا شاپقان قاندى شايقاستاردىڭ بىرىندە قازا تاپتى. قاپيادا وپات بولعان باتىردىڭ سۇيەگى قايدا قالعانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەلگىسىز. ايتىلار اڭىز-ءاپسانا كوپ. بىراق بايلامى جوق. قايسىسىنا سەنەرىڭدى بىلمەيسىڭ. ءبىر بىلەتىنىمىز – ونىڭ جارقىن بەينەسى مەن جالىندى جىرلارى ەل-جۇرتىنىڭ ماڭگىلىك ەسىندە قالدى.
...ايتپاقشى, ءبىز كىتاپحاناداعى كەزدەسۋدە وتىر ەدىك قوي. اقىننىڭ اسقاق جىرلارى ءبىزدى ءبىر قيىردان ءبىر قيىرعا جەتەلەپ اكەتكەنىن قالاي بايقاماي قالعانبىز. وقاسى جوق, ول دا وسىناۋ تاقىرىپ اياسىنداعى تولقۋ-شالقۋ ەمەس پە؟..
ماڭعازدانا مىنبەگە كوتەرىلگەن ماجارستان ەلشىسى وتتو يۆان رونا اڭگىمەسىن ارىدەن باستاپ, شاندور پەتوفيدىڭ تۇلعالىق قاسيەتتەرىنە توقتالدى. تاڭدانىسىنا قاراي, مىنا كىتاپتىڭ ەش كەدەرگىسىز ءارى تەز ارادا جارياعا جەتكەنىن, ەندى ونىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا, مەكتەپتەرگە, كوپشىلىك كىتاپحانالارعا تەگىن تاراتىلاتىنىن, بۇل ەكى ەل اراسىنداعى مادەني-ادەبي بايلانىستاردىڭ نىعايۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىن ريزاشىلىقپەن ايتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ش.پەتوفيدىڭ ءبىر-ەكى ولەڭىن ماجار تىلىندە وقىپ بەردى.
تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى شاھين مۇستافاەۆ ماجارلاردىڭ ماقتانىشى شاندور پەتوفي تەك تاماشا اقىن عانا ەمەس, سارابدال ساياسي قايراتكەر ەكەنىن دە ايرىقشا اتاپ ءوتتى. دۇنيەجۇزىندەگى ۇلتتىق قوزعالىستار تاريحىمەن جاستايىنان تانىسقانىن العا تارتا وتىرىپ, ولاردىڭ كوبىنە ءوزىنىڭ ەلىكتەپ وسكەنىن ەسكە الدى. تۇركولوگيانى ناسيحاتتاۋعا كوپ كوڭىل بولەتىن ماجارستانمەن بىرلەسىپ وزدەرىنىڭ بىرقاتار جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتقاندارىن تىلگە تيەك ەتتى.
ءماندى ماجىلىستە بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, عالىم ءادىل احمەتوۆ, ۇلتتىق كىتاپحانا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان جولدىبالينوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جۇمامۇرات ءشامشى ءسوز سويلەپ, ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
باسقوسۋ بارىسىندا شاراعا قاتىسۋشى زيالى قاۋىم وكىلدەرى شاندور پەتوفيدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كورمەمەن تانىسىپ, وزدەرى بىلەتىن جانە بىلمەيتىن ءبىراز مالىمەتكە قانىقتى.
