ايتا كەتەرلىك جايت, 2007 جىلى ەلىمىزدىڭ ەڭ ءىرى «قازكوممەرتسبانك», «تۇران الەم» جانە «اليانس» بانكتەرى بارلىق اكتيۆتىڭ 57,6%-ىن قۇراعان. كەيىن وسى ءۇش بانكتىڭ ەكەۋى مەملەكەت مەنشىگىنە ءوتىپ, جەكە ينۆەستورلارعا ساتىلعان بولاتىن. قازىرگى تاڭدا ءبىراز بانك بىرىكتىرىلىپ اتاۋى وزگەرگەن, ال كەيبىرىنىڭ نارىقتان شىعىپ كەتكەندەرى دە بار.
بۇگىنگى بانك سەكتورىنىڭ جۇمىس بارىسىندا تولەم كارتالارى مەن قولما- قول اقشاسىز ەسەپ ايىرىسۋ كولەمى بۇرىنعىعا قاراعاندا, قارقىندى دامىپ, تۇرعىنداردىڭ بانكتەگى دەپوزيتى بىرنەشە تريلليون تەڭگەنى قۇراعان. بۇل وسىدان ون جىل بۇرىنعى سومامەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى ەكەنىن كورسەتىپ, بانك تۇتىنۋشىلارىنىڭ تەڭگەگە دەگەن سەنىمىنىڭ نىعايعانىن بىلدىرەدى. ال جەكە تۇلعالاردىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەرى پايىزدىق كورسەتكىشتە ماردىمسىز كۇيدە تۇر.
سونىمەن قاتار «Jusan Analytics» ساراپشىلارى كەيىنگى 10 جىلداعى ديناميكانى شارتتى تۇردە 3 كەزەڭگە بولگەن.
ءبىرىنشى كەزەڭ, 2012-2015 جىلدار ارالىعىندا الەمدىك قارجى داعدارىسىنان كەيىن تەز قالپىنا كەلتىرىپ, بانكتەر اكتيۆتەردى جەدەل جيناقتاعان.
ەكىنشى كەزەڭ, 2016-2019 جىلدار ارالىعى. بۇل كەزەڭدە كوپتەگەن كاسىپورىننىڭ تولەم قابىلەتى ناشارلاپ, بىرقاتار بانكتە ەكونوميكالىق كەلەڭسىز جاعدايدىڭ ورىن الۋى تاۋەكەلدىلىكتى توقتاتۋ مۇمكىندىگىن ازايتۋعا اكەلگەن.
ءۇشىنشى كەزەڭ, 2019 جىلدان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن بانكتەر ءۇشىن جەرگىلىكتى داعدارىستان شىعۋ جولىندا بيزنەستى بولشەك سەگمەنتكە قايتا باعدارلادى. 2018-2019 جىلداردان باستاپ بانكتەر جاڭا تەحنولوگيالاردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋگە جانە ەكوجۇيەلەردى قۇرۋعا كىرىسىپ, COVID-19 پاندەمياسى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتتى. نارىقتىڭ شوعىرلانۋىن سيپاتتايتىن حەرفيندال-حيرشمان يندەكسى 2018 جىلدان بەرى 1400-1500 تارماق ارالىعىندا بولعان. بۇل نارىق كوشباسشىلارى اراسىندا جوعارى باسەكەلەستىككە اكەلىپ, ال كەي بانكتەر امبەباپ دەڭگەيدە قالۋعا تىرىسىپ باعۋدا. جاڭا بيزنەس-ورتادا بانك سەكتورى ترانسفورماتسيالاۋعا ماجبۇرلەنۋى مەن مۇنداعى جۇمىس ىستەۋ ۇدەرىستەرىنە ەنگەن وزگەرىستەر اكتيۆتەر قۇرىلىمىنا بايلانىستى بولىپ تۇرسا كەرەك. سونىمەن بانك سەكتورىنىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرى 2012 جىلدان بەرى ءۇش ەسەگە ءوسىپ, 2022 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 45 تريلليون تەڭگەگە جۋىقتادى. 2016 جىلى بانك سەكتورىنداعى بەلسەندى ءوسۋ كەزەڭىنەن كەيىن ناقتى توقىراۋدىڭ بەس جىلدىق كەزەڭى باستالىپ, 2016-2020 جىلدار ارالىعىندا بانك سەكتورىنىڭ اكتيۆتەرى 70-75 ملرد دوللار دەڭگەيىندە بولعان. ونىڭ باستى سەبەبى, 2013 جىلمەن سالىستىرعاندا نەسيە پورتفەلىنىڭ 60 پايىزعا دەرلىك تومەندەۋىنەن تۋىنداعان. 2020 جىلدان باستاپ كولەم بىرتە-بىرتە قالپىنا كەلىپ, 2022 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ولار شامامەن 100 ملرد دوللارعا جەتكەن. بۇل 2012-2013 جىلدارداعى كورسەتكىشتەرمەن سالىستىرمالى تۇردەگى جايت. دەگەنمەن نەسيە پورتفەلى 2013 جىلعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەن ءالى 40%-عا از كورىنەدى.
دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق وسىمىنە بانكتەردىڭ قاتىسۋى تومەن بولعانىن, 2017 جىلدان باستاپ ء«ىجو-گە نەسيەلەر» كورسەتكىشى, ءتىپتى 25%-دان اسپاعان (بۇرىن ول 30-35% شەگىندە بولاتىن). بۇل الەمدەگى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى جانە پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ىشىندە تاجىكستان, مولدوۆا مەن ۋكراينا تۇر.
دۇنيەجۇزى بويىنشا ورتا ەسەپپەن العاندا بۇل كورسەتكىش شامامەن 58%-دى, ال ەكونوميكالىق جاعدايى بىزبەن سالىستىرىلاتىن ەلدەردە 43%-دى قۇرايدى. ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى نەسيەلەندىرۋدىڭ مۇنداي تومەن كورسەتكىشى ەكونوميكانىڭ ەكسپورتقا باعىتتالعان قۇرىلىمى مەن شيكىزات سەكتورىنىڭ جوعارى ۇلەس سالماعى ناتيجەسىندە قالىپتاسىپ وتىر. ءىرى كاسىپورىنداردى ءىس جۇزىندە وتاندىق بانكتەر قارجىلاندىرمايدى, ال ەگەر ولار قارجىلاندىرىلاتىن بولسا, تەك قىسقامەرزىمدى وپەراتسيالىق قاجەتتىلىكتەردى جابادى. سونىمەن قاتار بانكتىك نەسيەلەۋ تەتىكتەرىن بۇرمالايتىن مەملەكەتتىك قولداۋ جانە قارجىلاندىرۋ باعدارلامالارىنىڭ بولۋى دا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. وسىنداي جاعدايدا بانكتەر الەۋەتى جوعارى قارىز الۋشىلاردىڭ ازدىعىنان, سوڭعى 10 جىلدا بوس وتىمدىلىكتى كليەنتتەرگە جاڭا نەسيە بەرۋگە ەمەس, باعالى قاعازدارمەن قازىناشىلىق وپەراتسيالارعا كوبىرەك كوڭىل بولە باستاعان. بۇل ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اكتيۆتەرىنىڭ جالپى كولەمدەگى باعالى قاعازداردىڭ 2012 جىلى 7%-دان 2022 جىلى 17%-عا دەيىن, 2019 جىلى 22%-دى قۇرايتىن ەڭ جوعارى دەڭگەيىمەن ايتارلىقتاي وسكەنىن كورسەتەدى.
نەسيە پورتفەلىنىڭ ديناميكاسىندا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر 2012 جىلى زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلگەن نەسيەلەر پورتفەلدىڭ 70%-دان استامىن قۇراسا, 2022 جىلعا قاراي ولاردىڭ ۇلەسى 37%-عا دەيىن تومەندەگەن.
2016-2017 جىلدارى جەكە تۇلعالارعا بەرىلەتىن نەسيەلەردىڭ كولەمى زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلگەن نەسيەلەرگە قاراعاندا جىلدام وسكەن.
بولشەك نەسيەلەندىرۋ ءوسىمىنىڭ نەگىزگى درايۆەرى – تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر, ونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلاردىڭ ەداۋىر بولىگى ەلىمىزگە شەتەلدەن جەتكىزىلگەندىكتەن ء(ارتۇرلى سالادا ول 70-80%-دان اسۋى مۇمكىن), مۇنداي تاۋارلاردىڭ باعاسى (الەمدىك ينفلياتسيا, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى جانە ت.ب.) ارينە, جوعارى بولاتىنى راس.
سونىمەن قاتار تسيفرلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا تۇرعىندارعا نەسيە ونىمدەرىن ء(بولىپ تولەۋ) پايدالانۋ وڭايىراق ءارى قولجەتىمدى بولعان. تۇتىنۋشىلىق شىعىنداردىڭ شامامەن 80%-ى نەسيە رەسۋرستارى ارقىلى يگەرىلسە, 2022 جىلدىڭ سوڭىندا بۇل كورسەتكىش شامامەن 55%-دى قۇرادى. «بانكتەگى ءوتىمدى اكتيۆتەردىڭ دەڭگەيى وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا شامامەن 41% بولدى. ءارتۇرلى كورسەتكىش بويىنشا 25% تاۋەكەل بالانسى تۇرعىسىنان ورىن السا, ەكىنشى جاعىنان بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەڭگە نەسيەلەردىڭ دەپوزيتتەرگە قاتىناسى 105%-دى قۇرادى. بۇل بانكتەردىڭ تەڭگەلىك دەپوزيتتەردىڭ بارلىق اعىنىن نەسيەلەۋگە جۇمسايتىنىن, ال ءوتىمدى اكتيۆتەردىڭ جوعارى ۇلەسى نەگىزىنەن شەتەل ۆاليۋتاسىندا كورسەتىلگەنىن بىلدىرەدى, بۇل قازىرگى رەتتەۋشى ورتادا نەسيەلەۋ ءۇشىن پايدالانۋ قيىن», دەيدى ماماندار.
وسىنداي وتىمدىلىك كولەمى 2013 جىلى 2,8 ملرد دوللاردان 2022 جىلدىڭ سوڭىندا 15,4 ملرد دوللارعا دەيىن وسكەن. بانكتەردى قورلاندىرۋ قۇرىلىمىنداعى نەگىزگى بولىگىن كليەنتتەردىڭ دەپوزيتتەرى الادى. ولار شامامەن 71%-دى قۇرايدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دەپوزيتتىك پورتفەلدىڭ كولەمى 31,6 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, بۇل 2012 جىلمەن سالىستىرعاندا (8,5 ترلن) 3,5 ەسەگە ارتىق بولعان.
«مەرزىمدى دەپوزيتتەردە يكەمدى شارتتارى بار دەپوزيتتەر باسىم, بۇل قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ قۇبىلمالىلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى. دەپوزيتتەردى دوللارسىزداندىرۋ تۇراقتى وسۋدە, بىراق ونىڭ قارقىنى ەكونوميكا قۇرىلىمىمەن شەكتەلسە, شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەردىڭ نارىقتىق وزگەرىستەرگە يكەمدىلىگى تومەن بولۋى, ولاردىڭ ۇزاقمەرزىمدى سيپاتىن كورسەتەدى», دەپ پىكىر بىلدىرەدى «Jusan Analytics» ماماندارى.
نەسيەلەۋدى بەلسەندى تۇردە ارتتىرۋ ءۇشىن كليەنتتىك بازا ايتارلىقتاي شەكتەۋلى. دەمەك ەكونوميكامىزدا تۇراقتى قارىز الۋشى بولا الاتىن سەنىمدى كومپانيالار از. سونداي-اق كومپانيالاردىڭ كوپشىلىگى قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا شوعىرلانعان, مۇندا سەنىمدى كەپىلدىكتەر جوق. نەگىزگى ماسەلە, كورپوراتيۆتىك سەكتوردا بولىپ تۇر. زاڭدى تۇلعالار نەسيە الۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى, بىراق بۇل اينالىمداعى اقشا قاراجاتىنىڭ ولقىلىقتارىن جابۋى ءۇشىن قاجەت.
تاياۋدا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بانك سەكتورى اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىنا العاشقى تۇراقتى باعالاۋ (AQR) ناتيجەسىن ۇسىندى. QR 10 بانككە, ونىڭ ىشىندە Halyk Bank, Kaspi Bank, Jusan Bank, ForteBank, «بانك تسەنتركرەديت», RBK Bank, Home Credit Bank, «ەۋرازيالىق بانك», Nurbank جانە Altyn Bank بار. اتالعان قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ اكتيۆى بانك سەكتورىنا تيەسىلى بۇكىل اكتيۆتىڭ 71%-ىن قۇراعان.
«پروبلەمالىق كرەديت ۇلەسى 11,5%-دان 14,8%-عا نەمەسە 509,1 ملرد تەڭگەگە ءوستى. ستاندارتتى زايم كولەمى 1,3 ترلن تەڭگەگە, 85,7%-دان 77,1%-عا ازايدى. الايدا نەسيە تاۋەكەلىن ارتتىرۋ بەلگىسى بار قارىز 805,3 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 2,8%-دان 8,1%-عا ارتىپ تۇر. 10 بانك بويىنشا جەتكىلىكتىلىك كاپيتالىنىڭ جالپى دەڭگەيى 1,7 پايىزدىق تارماققا, 17,6%-دان 15,9%-عا تومەندەتىلدى. بۇل ءنورماتيۆتى بەكىتىلگەن مينيمالدى دەڭگەيدەن 7,5%-عا جوعارى», دەگەن ەدى اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولجاس قيزاتوۆ.
