تىنىق مۇحيتىندا بولاتىن ەرەكشە قۇبىلىس الەمنىڭ كەي بولىگىندە سۋ تاسقىنىن, باسقا جاعىندا قۇرعاقشىلىقتى تۋدىرۋى مۇمكىن. عالىمدار وسىلايشا جاھاندىق تەمپەراتۋرا رەكوردى جاڭارىپ, ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىنە تەرىس اسەر ەتىپ, ەكونوميكاعا تريلليونداعان شىعىن اكەلۋى ىقتيمال ەكەنىن العا تارتىپ وتىر.
ۇلتتىق مۇحيتتىق جانە اتموسفەرالىق قاۋىمداستىق (NOAA) قازىرگى تاڭدا ەل-نينو اعىسى باستالعانىن حابارلادى. سونداي-اق تىنىق مۇحيتىنىڭ شىعىسىنداعى ەكۆاتورعا جاقىن ايماقتاعى تەمپەراتۋرا شامامەن 0,5 گرادۋسقا جىلىنعانىن مالىمدەدى.
جالپى, ەل-نينو سالدارىنان الەم بۇعان دەيىن تالاي مارتە سۋ تاسقىنىنان, تسيكلونداردان, قۇرعاقشىلىقتان, ورمان ورتىنەن زارداپ شەككەن-ءدى. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, بيىل دا سول جاعداي قايتالانۋى ىقتيمال. سونىمەن قاتار جەر-جاھاننىڭ ىسىنۋى دا ارتۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى. دۇنيەجۇزىلىك مەتەورولوگيا ۇيىمى وتكەن اپتادا جىل سايىنعى ورتاشا جاھاندىق تەمپەراتۋرا 2023 جانە 2027 جىلدار ارالىعىندا كەمىندە ءبىر مارتە ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى دەڭگەيدەن 1,5 گرادۋس جوعارىلايتىنىن مالىمدەدى.
ەۋروپالىق وداقتاعى كوپەرنيك اتىنداعى كليماتتىڭ وزگەرۋى قىزمەتى باسشىسى كارلو بۋونتەمپو كەيىنگى جىلدارى لا-نينانىڭ سالقىنداتۋشى اسەرىنە قاراماستان, ەل-نينونىڭ قىزۋى ارتىپ كەتكەنىن ايتادى. وسىنىڭ سالدارىنان تىنىق مۇحيتىن جاعالاي قونىس تەپكەن بىرقاتار مەملەكەتكە قيىن تيمەك. ماسەلەن, امەريكا قۇرلىعىنداعى بىرنەشە ەل, جاپونيا, اۋستراليا مەن جاڭا زەلانديا ەل-نينونىڭ زاردابىن قاتتى تارتادى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
سوڭعى رەت ەل-نينو الەمگە كەلگەن 2014-2016 جىلدارى تىنىق مۇحيتىنىڭ سولتۇستىگىندە الاپات داۋىلدار تۇرىپ, كاريب تەڭىزى ماڭىنداعى ارالداردا سۋ تاپشىلىعى تۋىنداپ, ەفيوپيادا قۋاڭشىلىق بولعان ەدى. سوڭعى رەت اتالعان اعىس اۋسترالياعا جەتكەندە قۇرلىقتاعى 800 مىڭ گەكتار ورمان ورتەنىپ كەتكەن-تۇعىن. نەگىزى بۇل فەنومەندى ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن پەرۋدەگى بالىقشىلار بايقاعان ەكەن. ولار ەل-نينو كەلگەن كەزدە سۋ تاسقىنى كوبەيىپ, جاعالاۋلاردى شايىپ كەتەتىنىن بايقاعان. بىراق قىزىعى سول, ەل-نينو ادەتتە اتلانت مۇحيتىنداعى داۋىلدار سانىن ازايتادى. مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى روبەرت ليموننىڭ ايتۋىنشا, بۇل جولعى اعىننىڭ بۇعان اسەر ەتۋى ەكىتالاي. «بيىل اتلانت مۇحيتى ادەتتەگىدەن وتە جىلى. دەمەك, جىلى سۋ وتە قاتتى داۋىل تۋدىرادى», دەيدى ول.
باسقالارعا قاراعاندا ەۋروپا تىنىق مۇحيتىنان الىس ورنالاسقاندىقتان, ەل-نينونىڭ زاردابىن تارتۋى ەكىتالاي. الايدا ساراپشىلار كليماتتىڭ وزگەرۋى, اسىرەسە اعىستان كەلەتىن جىلىمىق قارت قۇرلىققا دا اسەرىن تيگىزبەي قويمايتىنىن العا تارتىپ وتىر. اسىرەسە ەگىن مەن مال شارۋاشىلىعى قاتتى زيان شەگۋى مۇمكىن. سونىڭ سالدارىنان جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى قاۋپى تەرەڭدەي تۇسەدى.
بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى افريكانىڭ وڭتۇستىگىندە, ورتالىق امەريكادا, كاريب تەڭىزىندە جانە ازيانىڭ كەيبىر بولىگىندە ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ قيىندايتىنىن ەسكەرتەدى. سونداي-اق ءداندى داقىلداردىڭ تۇسىمىنە دە اسەر ەتەتىنىن ايتىپ دابىل قاعادى. ويتكەنى نەگىزگى استىق ەكسپورتتايتىن ەلدەردە جاۋىن-شاشىن ازايادى.
وسى ورايدا, كليماتتىڭ وزگەرۋى قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەيتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. بۇل ماسەلەگە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءاردايىم كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. ماسەلەن, تاياۋدا ەلوردادا وتكەن استانا حالىقارالىق فورۋمىندا قازىرگى تاڭدا الەم بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان سىن-قاتەرلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قيىنى – كليماتتىڭ وزگەرۋى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ورتالىق ازيا بۇل قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن العى شەپتە بولادى. عالامدىق اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ 2050 جىلعا قاراي 1,5℃-قا كوتەرىلۋىن ءساتتى شەكتەۋ مۇمكىن بولعاننىڭ وزىندە, ورتالىق ازيا ەلدەرى كۇن رايىنىڭ 2-دەن 2,5 ℃-قا دەيىن كوتەرىلگەنىن بايقايدى. بۇل ءبىز ءومىر سۇرەتىن ورتانىڭ ترانسفورماتسياسىنا, ناقتىراق ايتقاندا شولگە اينالۋىنا, ودان كەيىن تىرشىلىكتىڭ جويىلۋىنا الىپ كەلەدى. سوندىقتان بارلىق سىن-قاتەرگە دايىن بولۋىمىز كەرەك. سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى شىن مانىندە الاڭداتادى. ورتالىق ازياداعى قۋاڭشىلىق پەن سۋ تاسقىنىنان كەلەتىن شىعىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 1,3 پايىزى دەڭگەيىندە دەپ باعالانادى. اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگى 30 پايىزعا دەيىن كەمىپ, 2050 جىلعا دەيىن 5 ميلليونعا جۋىق ىشكى كليماتتىق ميگرانتتىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ سوقتىرادى», دەدى ق.توقاەۆ.
ونىڭ ۇستىنە, وڭىردەگى مۇزدىقتاردىڭ كولەمى قازىر 30 پايىزعا قىسقاردى. ايماقتاعى ەكى ۇلكەن وزەن سىرداريا مەن امۋدارياداعى سۋ دەڭگەيى 2050 جىلعا قاراي 15 پايىزعا تۇسەدى. بۇل ونسىز دا سۋعا تاپشى ورتالىق ازياعا قيىن تيمەك.
