قويما تاپشىلىعى قىمباتشىلىققا ۇرىندىرادى

ەلىمىز كوكونىستەردىڭ نەگىز­گى­ تۇرلەرى بويىنشا ىشكى نارىق­تىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قام­تا­ما­سىز­ ەتەدى. بىلتىر 4,1 ملن تون­نا­ كارتوپ, 621 مىڭ توننا­ ءسابىز, 1,1 ملن توننا پياز جانە 551 مىڭ توننا قىرىققابات ءوندى­رىل­دى.­ الايدا جەمىس-كوكونىس ونىم­دە­رىن ءوندىرۋدىڭ ەداۋىر كولە­مى­نە قا­راماستان, قىس-كوكتەم كەزە­ڭىن­دە ساقتاۋ قۋاتىنىڭ تومەن­دى­گىنە بايلانىستى نارىقتا وتان­دىق كوكونىستەر ۇسىنىسىنىڭ تو­مەندەۋى بايقالدى. بۇل نارىق­تا­ يمپورتتىق ءونىمنىڭ كوبەيۋىن جانە ماۋسىمارالىق كەزەڭدە با­عا­نىڭ كوتەرىلۋىن تۋدىرادى. سوندىقتان بۇل ءتۇيىننىڭ شە­شىمى ‒ كوكونىستەردى ساقتاۋ قۋا­تىن ارتتىرۋ. اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءمينيسترى ەربول قارا­شو­كەەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىردە رەس­پۋبليكا بويىنشا جالپى ساقتاۋ سىيىمدىلىعى 1 952,8 مىڭ توننا بولاتىن 1 208 قويما بار. كوكونىستەردى ساقتاۋ سىيىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماق­سا­تىندا 2025 جىلعا دەيىن كو­كو­نىس قويمالارىن سالۋ جانە جاڭ­عىرتۋ جونىندەگى كەشەندى جوس­پار بەكىتىلدى. ونىڭ اياسىندا سوڭعى ەكى جىلدا جالپى ساقتاۋ كولەمى جوسپارلانعان 181,5 مىڭ توننانىڭ ورنىنا 200,8 مىڭ تونناعا 37 جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. ال وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 111,5 مىڭ توننا ونىمگە 29 جو­بانى جۇزەگە اسىرۋ جوس­پارلا­نىپ وتىر. بۇل رەت­تە ساق­تاۋ قۋاتتارىمەن قام­تا­ما­سىز­ ەتۋ بويىنشا ناقتى كورى­نىس­تى بەل­گى­لەۋ ءۇشىن اۋىل شا­رۋا­شى­لى­­عى مي­نيسترلىگى ساۋدا جانە ين­تە­­گرا­تسيا­ مينيس­تر­­لىگىمەن جانە وب­لىس اكىم­­دىك­تە­رىمەن بىرلەسىپ بار­لىق قوي­­ما­عا تەكسەرۋ جۇرگىزەدى.

كارتوپتى, باسقا دا كوكونىس­تەر مەن جەمىستەردى ساقتايتىن قويمالار ءۇش ساناتقا بولىنەدى. قويمالاردىڭ ەڭ كوپ بولىگى, مىسالى, 770-ءى كوكونىستەردى كونتەينەرلەردە ساقتاۋعا ارنالعان. وندا 1,3 ملن توننادان استام ءسابىز, قىزىلشا, قىرىققابات, پياز ساقتاۋعا بولادى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى جۇر­­گىزگەن تالداۋعا سايكەس, بۇل كوكو­نىستەردى ساقتاۋ قۋاتتىلىعى جەت­كىلىكتى دەۋگە بولادى. بىراق قال­عان ەكى سانات ‒ كارتوپ پەن جەمىس ساقتاۋ قويمالارى تاپشى. ءبىرىنشىسىنىڭ قۋاتتىلىعى ەگىن­نىڭ تاۋارلىق كولەمىنىڭ 36,5%-ىنا عانا جەتەدى (ول 1,4 ملن توننا). جەمىستەردى ساقتاۋعا ار­نال­­عان قويما دا جەتكىلىكسىز: قول­دا­نىس­­تاعى قويمالار كوكتەمگە دە­يىن ساقتالۋى قاجەت جەمىس كولە­مى­نىڭ 43,8%-ىن عانا (196,5 مىڭ تون­ن­ا) ساقتاي الادى. جالپى, وت­كەن جىل­دىڭ­ سوڭىندا بارلىق ءۇش ساق­تاۋ­ سانا­تىنداعى ورتاشا­ تاپ­شى­­ل­ىق دەڭ­گەيى 35,4%-دى قۇرادى.

ەnergyprom اقپاراتى بويىنشا, 2022 جىلدىڭ قاڭتارىنان 2023 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىنگى كەزەڭ­دەگى كوكونىس باعاسى يندەك­سى­­نىڭ ديناميكاسىنا سۇيەنىپ, بۇل ءۇر­دىستى بايقاۋ قيىن. بىلتىر ين­ف­ل­يا­تسيالىق قىسىمنىڭ اسەرى تىم­ قات­تى بولدى. كوكونىس قوي­ما­­لارى­نىڭ ازدىعىنان باسقا, باعا­نىڭ وسۋى­نە كوپتەگەن ىشكى جانە سىرت­قى­ فاكتور دا ىقپال ەتتى. رەسەي مەن­ ۋكراينا اراسىنداعى اسكە­ري­ قاقتىعىس سالدارىنان 2022 جىل­­دىڭ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا كوپ­تەگەن تاۋار, سونىڭ ىشىندە كو­ك­و­نىس باعاسى ءوستى. قىرىققابات ‒ 3 ەسەگە جۋىق, كارتوپ ‒ 37,8%, ءسابىز ‒ 42,3%, قىزىلشا ‒ 74%, پياز ‒ 34,2% قىمباتتادى. بيىل ناۋ­رىز-ءساۋىر ايلارىندا وسى تاۋار توبىنداعى ونىمدەرگە باعا ين­دەكس­تەرى سونشالىقتى جوعارى بول­عان جوق (پيازدى قوسپاعاندا). بىراق سالىستىرۋ ءبىر ماۋسىمنان­ كەيىن, جاڭا استىق جينالىپ, ەكو­نوميكا داعدارىستان ەس جيا باس­تا­عان بىلتىرعى جوعارى بازاعا نەگىز­دەلگەنىن ەسكەرۋ كەرەك.

بىراق باعا يندەكستەرىن رەسۋرستار مەن پايدالانۋ تەپە-تەڭدىگى تۋرالى اقپاراتپەن سالىستىرۋ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ تەزيسىن راستايدى. ستاتيستيكاعا قاراعاندا, بىزدە ەڭ كوپ وسكەنى ‒ يمپورتقا تاۋەلدى كوكونىستەردىڭ, اسىرەسە قىرىققابات پەن پيازدىڭ باعاسى. وندىرۋشىلەرىمىز ىشكى نارىققا قاجەتتى قىرىققابات كو­لە­­­­مى­نىڭ 83,4%-ىن, پياز كولە­مى­نىڭ 98,4%-ىن وسىرەدى. بۇل رەت­تە پيازدى­ شا­مادان تىس ەكس­پورتتاماعاندا, بۇل ءونىم يمپورتسىز دا جەتكىلىكتى بولار ەدى. الايدا ىشكى نارىقتا پياز تاپشى بولسا دا, جەتكىزۋشىلەر ولاردى تۇراقتى تۇردە شەتەلگە ساتۋعا جىبەرگەن. 2022 جىلدىڭ قورى­تىن­دى­سى بويىنشا, ەلىمىزدەن 178,6 مىڭ توننا پياز ەكسپورتتالدى. ناتيجەسىندە, بۇل كولەم 196,4 مىڭ توننا يمپورت ەسەبىنەن وتەلۋگە ءتيىس بولدى. وسى سەبەپتى سىرتقى ساياسات جونىندەگى ۆەدومست­ۆو­­ارالىق كوميسسيا ءتىپتى ەكسپورتقا ۋاقىتشا تىيىم سالۋعا, كەيىننەن پياز­دى كۆوتامەن ساتۋعا دەيىن باردى. ءونىمنىڭ ەلدەن جاپپاي شىعارىلۋىن بولدىرماۋ جانە ونىڭ باعاسىن تۇراق­تاندىرۋ ءۇشىن كوميسسيا پياز ەكسپورتىنا 3 اي مەرزىمگە تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دا­عان­ بولاتىن. ءۇشىنشى ەلدەردىڭ قازاق­ستاندىق پيازعا دەگەن سۇرا­نى­سى ازيا مەن الەمدەگى ەڭ ءىرى پياز وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى ‒ پاكىس­تان­دا­عى تابيعي اپاتتارمەن بايلانىس­تى.­ بۇل ەلدەگى سۋ تاسقىنى الەم­دە, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ نارى­عىن­دا پياز باعاسىنىڭ وسۋىنە اكەل­گەن. رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭ­تۇس­تىك وڭىرلەرىندە, سونداي-اق وزبەك­ستاندا ءونىمنىڭ قاتتى ايازدا ءۇسىپ كەتۋى ونىڭ قۇنىنا قوسىمشا سال­ماق بولدى. سونىمەن قاتار بىل­تىر ەلدەگى پيازدىڭ شىعىمى 1,1 ميلليون توننانى قۇرادى. بۇل رەت­تە ەل تۇرعىندارى جىل سايىن بۇل كولەمنەن 3 ەسە از, ورتاشا ەسەپ­پەن العاندا 315 مىڭ توننا تۇتىنادى.

كوكونىس قويمالارىنىڭ جەتىس­پەۋ­شىلىگىنەن باسقا, ازىق-ت ۇلىك ساق­تاۋ جۇيەسىندە باسقا دا كۇردەلى ماسە­لەلەر بار. ايتالىق, كوكونىس قويمالارىنىڭ قاجەتتى كليماتتىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيى تومەن. سيم مالىمەتىنشە, 1,2 مىڭ كوكونىس قويماسىنىڭ تەك 16,6%-ى­ عانا توڭازىتقىشتارمەن, ميكرو­كليماتتى جانە بەلگىلى ءبىر ىلعالدىلىق دەڭگەيىن قۇرۋ جۇيەلەرىمەن جابدىقتالعان. بۇل اسپەكتىلەر وتە ماڭىزدى, ويتكەنى ارنايى ساقتاۋ شارتتارى بولماسا, قويمالارداعى پياز ءشىرىپ, ءسابىز كەبەدى جانە الما ءوزىنىڭ تاۋارلىق سيپاتىن جوعالتادى. قازىرگى ۋاقىتتا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى كوكونىس قويمالارىنداعى تاۋار قالدىقتارى جانە ب ۇلىنگەن تاۋارلاردى كادەگە جاراتۋ كولەمى تۋرالى اقپاراتتى قاداعالامايدى. بىراق كوكونىستەردىڭ ب ۇلىنۋىنەن ەگىن شىعىنى ورىن الاتىنىن بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رىن­داعى تۇراقتى جاريالانىمدار راستايدى. سونداي جاعداي قىزىل­وردا وبلىسىندا ورىن الدى. قىستا باعانى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن وبلىستىق اكك ساتىپ العان 126 توننا كوكونىس جاز شىعا بۇزى­لىپ, تۇراقتاندىرۋ قورى قويما­لا­رىنان قوقىسقا اپارىلىپ تاس­تا­ل­عانى بەلگىلى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ Twitter پا­راق­­­­­شاسىندا قوي­ما­­لاردا د­ۇ­رىس­ ساق­تاماۋ سالدارىنان ەگىن شى­عى­­نى جينالعان ءونىمنىڭ جالپى كو­لە­مى­­نىڭ 35%-40%-ىن قۇراي­تىنىن جاز­عان ەدى. «اۋىل شارۋا­شىلىعى ونىم­دەرىن ساق­تاۋ مەن وتكىزۋدىڭ زاما­ناۋي­ ينفرا­قۇ­رى­لى­مىن قۇرۋ جۇ­مىستارىن جەدەلدەتۋ قاجەت. كوپ جاعدايدا ءدال ونىڭ جوقتىعى دەل­دالدىق قۇرى­لىم­داردىڭ شامادان تىس وسۋىنە جانە باعانىڭ كو­تەرىلۋىنە اكەلەدى. جىل سا­يىن 8 ميلليون توننادان استام كو­كونىس پەن كارتوپ جينايتىن كوكونىس قويمالارىنىڭ جال­پى سىيىمدىلىعى نەبارى 1,7 ميلليون توننانى قۇرايدى. سونىڭ وزىندە بۇل تىم جوعارى باعا­لانعان كورسەتكىش سياقتى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بۇل جاعدايعا ەلىمىزدەگى كو­كو­­نىس قويمالارىنىڭ ۇشتەن ءبىر­ بولىگىنىڭ 20 جىلدان استام جۇ­مىس ىستەپ تۇرعانى دا اسەر ەتىپ­ وتىر. قاجەتتىلىكتىڭ ارتۋى­نا­ قارا­ماستان, ەلدە جاڭا قوي­­ما­لار­دى­ سالۋ قارقىنى تومەن بولىپ قالۋ­دا. سيم مالىمەتىنشە, 2021-2022 جىلدارى سىيىمدىلىعى 181 مىڭ توننادان اساتىن كوكو­نىس قويمالارى سالىندى. بيىل تا­عى 104,6 مىڭ توننا كوكونىس ساق­تايتىن قويمالاردى پايدا­لا­­نۋ­عا بەرۋ جوسپارلانۋدا. ۆەدومست­ۆو­نىڭ­ باعالاۋىنشا, بۇل جالپى قۋات تاپ­­شى­لىعىن نەبارى 4,6 پايىزدىق تار­ماققا, 2020 جىلعى 36,5%-دان بيىل­عى جەلتوقسانداعى 31,9%-عا دە­يىن قىسقارتادى.

قولدانىستاعى كوكونىس قوي­ما­­­­لا­­رىن سالۋ مەن جاڭعىرتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوس­­پا­­­رىن­دا قاراستىرىلعانداي, 2024-2025 جىلدارى كوكونىس ساق­تايتىن جا­­ڭا قويمالاردىڭ سىيىم­دىلىعى 49,6 مىڭ توننا بولادى. وكىنىشكە قا­راي, ولار جالپى جاعدايعا اي­تار­­لىقتاي اسەر ەتپەيدى. بۇل رەتتە تاپ­شى­لىق تەك 30,2%-عا دەيىن عانا تومەن­دەيدى. سيم 2026 جىلدان 2030 جىلعا دەيىن جىل سايىن سى­­يىم­­دىلىعى 180 مىڭ توننا كو­كونىس ساقتاۋ قويمالارى سا­لىن­­­­عاندا عانا ەلدىڭ كارتوپ پەن جە­مىس ساق­تايتىن قويمالارعا دەگەن­ ق­ا­جەت­­تىلىگى تولىعىمەن جابىلاتى­نىن­ ەسەپتەپ وتىر.