جامبىل وبلىسىنىڭ تۇرعىنى مارات ايۋباەۆ ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسىن ويلاپ تاپقانىن العا تارتىپ, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرعانىنا دا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. الايدا ونەرتاپقىش ازاماتتىڭ جاڭاشىل قادامىنا قۇلاق اسقان كىسى جوق. بىراق ول ايتقانىنان قايتپاي ءجۇر. ءبىر جىل بۇرىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا ات باسىن بۇرعان كەزىندە ول ەلىمىزدە ورمان ءورتى بولماۋىن تىلەيتىنىن ايتىپ, توتەنشە جاعداي بولا قالسا, تالايدىڭ بەتپەردەسى شەشىلەتىنىن تىلگە تيەك ەتكەن ەدى. سوڭعى كەزدەگى بولعان ورمان ءورتى ونەرتاپقىشتىڭ ءسوزى اقيقاتقا اينالعانىن كورسەتىپ وتىر.
بۇل جولى ونەرتاپقىش ازاماتقا ءوزىمىز حابارلاستىق. ول اعىنان جارىلدى, اقتارىلدى. م. ايۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ول ويلاپ تاپقان ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسى تاۋلىك بويى دامىلسىز جۇمىس ىستەيتىن كورىنەدى. بيلىك تاراپىنان قولداۋ بولسا, جوباسىن اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە بەل بۋىپ وتىر.
«اباي وبلىسىندا بولعان ورمان ءورتى شەنەۋنىكتەرگە وي سالاتىن شىعار؟ تابانىمدى توزدىرىپ, تاعى دا ەلورداعا كەلدىم. جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ باسشىسى اۋىسىپ جاتىر عوي. سونۋگە شاق قالعان ءۇمىت الاۋى قايتا تۇتانا ما دەگەن سەنىمىم بار. بيلىك باسىنداعى ازاماتتار جوباما كوڭىل بولسە, ودان ەش ۇتىلمايدى.
ءتىلسىز جاۋدان كەلەتىن تراگەديا تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ءورت ءسوندىرۋ تەحنيكالارى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولماس. مەن ويلاپ تاپقان تەحنيكا الەم ەلدەرىنىڭ ەشبىرىندە جوق. جاھان جۇرتى پايدالانىپ وتىرعان تەحنيكا ءا دەگەندە جارتى ساعات قانا جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ءورتتى سۋمەن وشىرەدى. ال مەن ويلاپ تاپقان ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسى ءبىر قۋاتتاعان سوڭ 24 ساعات دامىلسىز ءورت سوندىرە الادى», دەيدى ول.
ونەرتاپقىشتىڭ سوزىنە سەنسەك, جوباسى شىنىندا دا ورشىگەن ءورتتى جەدەل سوندىرۋگە قاۋقارلى كورىنەدى. ويتكەنى قازىرگى تەحنيكالار ءبىر عانا تاسىلمەن جۇمىس ىستەسە, م. ايۋباەۆتىڭ ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسى جەتى تاسىلمەن توتەنشە جاعدايدى اۋىزدىقتاي الادى.
«بۇل تەحنيكانى كەيىن الەم ەلدەرى تالاسا-تارماسا ساتىپ الاتىن بولادى. نەگە دەسەڭىز, مەنىڭ تەحنيكامدا جەتى تاسىلمەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بار. جوبامدى قورعاپ جۇرگەنىمە ءبىرشاما ۋاقىت بولدى. كەزىندە ەلىمىزدىڭ شەنەۋنىكتەرى رەسەيدەن 180 ميلليون تەڭگەنىڭ ءۇش ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسىن ساتىپ الدى. وسى جاعدايدان قۇلاعدار بولعان سوڭ, بويعا جيعان ءبىلىمىمدى پايدالانىپ, جاڭالىق اشتىم. ويلاپ تاپقان تەحنيكامدى پاتەنتتەدىم. ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسى بۋمەن, سۋ ارالاسقان بۋمەن, ينەرتتى گازبەن, گازدى كوبىك جانە سۋلى, بۋلى كوبىكپەن جۇمىس ىستەيدى. باعاسى بىزدىكىلەر ساتىپ العان رەسەيلىك ماشينانىڭ قۇنىنان اسپايدى», دەيدى ونەرتاپقىش.
جاڭالىق يەسىنىڭ سوزىنە سەنسەك, قايبىر جىلى وسى جاڭالىعى ءۇشىن رەسپۋبليكالىق «شاپاعات» بايقاۋىنا قاتىسىپ, جەڭىمپازدار قاتارىنان دا كورىنىپتى. بىرنەشە جىل بۇرىن ءورتتى بۋمەن ءسوندىرۋ تەحنيكاسىن سىناقتان وتكىزىپ تە العان. سول كەزدە توتەنشە جاعداي سالاسىنىڭ وكىلدەرى, باسقا دا جاۋاپتى ماماندار مارات ايۋباەۆ اشقان جاڭالىققا قاتىستى وڭ قورىتىندىسىن دا بەرگەن.
«جارتى ساعات پەن 24 ساعاتتا, ءبىر ءتاسىل مەن جەتى تاسىلدە ايىرماشىلىق بار ما؟ ارينە, بار. پايداسى دا زور. ءدال وسى ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسىن جاساپ شىعارساق, تورتكۇل دۇنيە حالقى بىزگە قىزىعا قاراپ, وتاندىق تەحنيكانى ساتىپ الۋعا ۇمتىلار ەدى.
فيزيكا زاڭدىلىعىنا زەر سالساق, ءبىر كولەم سۋدان بەس مىڭ كولەم بۋ الۋعا بولاتىنى الدەقاشان دالەلدەنىپ قويعان. مەنىڭ جوبام ءبىر باعىتتى عانا قامتىپ تۇرعان جوق. بۇل ماشينانى, يا بولماسا تىكۇشاقتى ءورت سوندىرۋدەن باسقا سالالاردا دا پايدالانۋىنا مۇمكىندىگى مول. بولمەلەردى, اۋلالاردى زالالسىزداندىرۋعا دا پايدالانۋعا بولادى.
بۋمەن اتقارعان جۇمىستىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ەكەنىن قاپەردەن شىعارماعان ءجون. سارىشۇناق ايازدا سۋ قۇبىرلارى مەن قۇدىقتار قاتىپ قالادى. ولاردى ەرىتۋدىڭ جولىن دا قاراستىرعانمىن. ماشينا 130-150 گرادۋستىق بۋ بولە الادى. الىپ دۇكەندەردەگى ءورتتى بۋمەن نەمەسە ينەرتتى گازبەن وشىرسەك, زاقىم, زالال اتاۋلىدان ساقتانۋعا دا مۇمكىندىك بار. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل تەحنيكا بارلىق جاعىنان ءتيىمدى», دەيدى م.ايۋباەۆ.
ونەرتاپقىش ازامات جاڭالىعىنىڭ ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ تاپپاي كەلە جاتقانىنا كۇيىنەدى. الايدا ءالى ءۇمىتى وشكەن جوق. ءتىلسىز جاۋ تىعىرىققا تىرەگەن كەزدە بيلىك باسىنداعىلار ونىڭ جوباسىنا وڭ كوزبەن قارايتىنىنا سەنەدى.
«بيلىك باسىنداعى ازاماتتار جوباما شەكەدەن قاراپ وتىرعانى مەنى قاتتى قىنجىلتادى. نيەت ءبىلدىرىپ, قولداۋ كورسەتسە, ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسىن كەز كەلگەن قالادا جاساپ شىعارۋعا بولادى. تەحنيكانىڭ شىن مانىندە مىقتى ەكەنىن بىرنەشە وقۋ ورنىنىڭ عالىمدارى مويىندادى. قىسقاسى, جوبامنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەۋىن دالەلدەپ-اق كەلەمىن.
ورمان ورتىنەن, جانارماي قويمالارىنداعى ءتىلسىز جاۋ سالدارىنان قانشاما ادام كوز جۇمدى. تراگەديا ما؟ تراگەديا! ميللياردتاعان شىعىنعا باتتىق. ال مەنىڭ جاڭالىعىم سول ءورتتىڭ ءبارىن تويتارادى, الدىن الادى. ۋاقىتىندا ءورت سوندىرۋگە قاتىستى زاڭداردى قاراپ شىعىپ, وندا تالاي قاتە بار ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. قىسقاسى, بۇل ىسكە جاڭاشىلدىق كەرەك. سوندىقتان دا بيلىك باسىنداعى ازاماتتار جاڭالىعىما جاناشىرلىقپەن قاراسا دەيمىن.
ءبىر اقيقاتتى اشىپ ايتايىن. ءورتتى بولدىرمايتىن ينەرتتى گازدى جانارماي قويمالارىندا پايدالاناتىن ۋاقىت كەلدى. ينەرتتى گاز اۋادان اۋىر. سوندىقتان جانارمايدىڭ ۇستىندە قالقىپ جۇرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۋا كىرگىزبەيدى. سول سەبەپتى ءورت بولمايدى.
جانارماي قويمالارىندا ءورت نەمەسە جارىلىس بولعاندا, شاتىرى 30-40 مەتر بيىكتىككە اتىلىپ, ۇشىپ كەتەدى. ول اۋىر بولعان سوڭ جەرگە قايتا تۇسكەندە جان-جاعىن قيراتادى. ال ماي ساقتالعان تسيستەرنا باكتى تەسسە, ءورت اۋماعى ودان سايىن ۇلعايىپ, شىعىن ارتا بەرەدى.
باسقا باسقا, ءدال وسى ماسەلەنى ۇزاق ۋاقىت بويى زەردەلەدىم. ۋاقىتىندا توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىندەگىلەر مەنىڭ ءتاسىلىم جەر جۇزىندە كەزدەسپەيتىنىن ايتىپ, حات جولدادى. كەيىننەن «ينەرتتى گازدى پايدالانا وتىرىپ ءورت ءسوندىرۋ حالىقارالىق تاجىريبەدە قولدانىلماعان نارسە (سول ءۇشىن پاتەنت الىپ وتىرمىن عوي). سول سەبەپتى ءبىز الەمدىك تاجىريبەدە قولدانىلىپ وتىرعان كوبىك ارقىلى ءورت ءسوندىرۋ ءتاسىلىن پايدالانا بەرەمىز», دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن. قىسقاسى, مامانداردىڭ ءبارى مويىنداعان جوبام وسىلايشا اياقسىز قالىپ وتىر», دەيدى وزەگىن وكىنىش وتى ورتەگەن ازامات.
«مەنىڭ جانايقايىم مەملەكەت باسشىسىنا جەتپەي جاتىر. بۇل ماسەلەنى ەل پرەزيدەنتى شەشپەسە, مينيسترلىكتەگىلەر ازىرگە باس اۋىرتپايدى. جاڭالىعىم جۇرتتىڭ قاجەتىنە جارايدى دەگەن سەنىمىم ءالى دە سونگەن جوق», دەيدى م.ايۋباەۆ.
جىل سايىن ورشىگەن ءورتتىڭ كەسىرىنەن تالاي ادام باقيعا اتتانعانى بەلگىلى. ادام جانىنان قىمبات نە بار؟ قىسقاسى, ونەرتاپقىشتىڭ ۇنىنە ۇكىمەتتەگىلەر قۇلاق ءتۇرىپ, اتالعان جوبانى بىلىكتى مامانداردىڭ, عالىمداردىڭ تالقىسىنا سالعان دۇرىس. اتالعان جوبانىڭ سوڭعى كەزدەرى ورتتەن كوز اشپاعان ەلىمىزگە سەپتىگى تيەتىن بولسا, وندا ءورت ءسوندىرۋ ماشيناسىن شىعارۋدى جەدەل قولعا العان ابزال. بالكىم, ونەرتاپقىشتىڭ جاڭالىعىنا جاڭادان تاعايىندالعان توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى قولداۋ كورسەتەتىن شىعار. الدە ايۋباەۆتىڭ جوباسى سول جوبا كۇيىندە قالا بەرەر مە ەكەن؟
جامبىل وبلىسى
