ورتالىق ازيا – مۇددەلەر توعىسى

الماتى باسقوسۋى

اۋەلگىسى الماتىدا وتكەن «ەۋرو­­پا­لىق­ وداق – ورتالىق ازيا» ەكونوميكالىق فورۋ­مى. جالپى, سوڭعى جىلدارى, اسىرەسە ايماق­تاعى گەوساياسي تاۋەكەلدەن كەيىن ەو-نىڭ ورتالىق ازياعا ايرىقشا كو­ڭىل­ بولە باستاعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەۋروپالىق كوميسسيا ۆيتسە-پرەزيدەنتى ۆالديس دومبروۆسكيستىڭ ايتۋىن­شا, ەو وڭىرگە تسيفرلى جانە سپۋت­­نيك­تىك بايلانىستى دامىتۋ بو­يىن­شا كومەك كورسەتپەك. وعان قوسا ورتا­لىق ازيا ەلدەرىندەگى بيزنەس ورتا­نى­ تارتىمدى ءارى باسەكەگە قابىلەتتى ەتۋ­گە ارنالعان ارنايى باعدارلاما دا ازىر­لەن­بەك. بۇل باعدارلاما وڭىرگە جاڭا ينۆەس­­تيتسيا اكەلۋگە ىقپال ەتەدى. فو­رۋم بارىسىندا سانكتسيا ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. تاپ قازىرگى جاعدايدا بۇل تا­قى­رىپتىڭ قاۋزالماي قالۋى دا مۇمكىن ەمەس. ەو-نىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى كەس­تۋتيس يانكاۋسكاستىڭ ايتۋىنشا, رە­­سەيگە جەتكىزىلمەۋگە ءتيىس تاۋارلار جو­نىندە وا ەلدەرىنىڭ ۇكىمەتى تولىق اق­پا­رات­تان­دى­رىل­عان.

ء«بىز كەڭەيتىلگەن ءتىزىمدى ۇسىندىق.  ۋكرايناداعى ۇرىس دالاسىندا زىمىراندار مەن دروندار جوعارى تەح­نو­لوگيالاردى – چيپتەردى, جارتىلاي وتكىز­گىشتەردى جانە تۇرمىستىق تەحنيكانىڭ بەل­گىلى ءبىر تۇرلەرىندە كەزدەسەتىن باسقا دا بىر­قاتار كومپونەنتتى پايدالانادى. كىر ما­شيناسى – اپپاق, تازا, جاقسى قۇرىلعى. بى­راق ودان ادامداردى ولتىرۋگە قاجەتتى بول­شەكتەر الىنادى. وعان جول بەرۋگە بولمايدى. ونداي جەتكىزىلىمدى توقتاتۋ كەرەك. ءيا, مۇمكىن بۇدان بىرەۋلەر اقشا تاباتىن شىعار. بىراق باسقا قىرىنان قاراعاندا بۇل – ادام ولتىرۋگە ۇسىنىلىپ جاتقان اقشا سەكىلدى دۇنيە. ەگەر مۇنىڭ ءبارى قايتالاما سانكتسياعا الىپ كەلەر بولسا, وندا زاڭدى بيزنەستىڭ بۇعان باس سۇعۋى ورىندى بولا ما؟ ونىڭ ۇستىنە قازىر ساۋدا قاتىناستارىن جاقسارتۋ, جاقسى كەلىسىمدەر مەن ينۆەس­تيتسيالار ءۇشىن ۇلكەن كۇرەس ءجۇرىپ جاتىر», دەيدى ەو ەلشىسى.

جاقىن ۋاقىتتا ەو مەن وا اراسىندا جاڭا لوگيستيكالىق باعىتتار پايدا بولا باستايتىن سياقتى. بۇعان ەو تاراپى اشىق, ال ورتالىق ازيا ەلدەرى جاسى­رىن­ جاعدايدا مۇددەلى. ويتكەنى ەو تاۋار­ تاسىمالىنىڭ سانكتسيا سالىنعان ەل­دەر­ ارقىلى جۇزەگە اسقانىن قالامايدى. بيىل قىستا جۇزدەگەن جۇك كولىگىمىزدىڭ پول­شا اۋماعىندا قامالىپ قالۋى­ – سونىڭ دالەلى. سوندىقتان ەو وڭىر­دە­گى­ بەس مەملەكەتتىڭ تاسىمال باعىتىن ءار­تا­راپ­تان­دىرۋىن قولدايدى. مۇنداي جاعدايدا تى­عى­رىقتان شىعاراتىن جالعىز باعىت – ترانس­كاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزى (تحكد). ول كاسپي تەڭىزىنەن باستاۋ الىپ, ازەربايجان, گرۋزيا ەلدەرىن باسىپ­ وتەدى. ەۋرووداق وكىلدەرىنىڭ ايتۋىن­شا, ترانس­كاسپي حالىقارالىق كولىك ءدالىزى قى­تايدان كەلەتىن تاۋارلار اعىنىن قا­زاق­­­­ستان, وڭتۇستىك كاۆكاز جانە تۇركيا ار­قىلى ەۋروپاعا شىعارۋعا مۇمكىندىك جا­سايدى.

سوڭعى بەس جىل كولەمىندە تحكد ار­قى­­لى جونەلتىلگەن جۇك تاسىمالى اجەپ­تاۋىر ءوستى. بىراق اتالعان ءدا­لىزدىڭ الەۋەتىن كە­مىتىپ تۇرعان بىر­قا­تار­ فاكتور بار. ولار – اقتاۋ پورتىنىڭ جى­لىنا 4-5 ملن توننا عانا جۇك قابىلداي الا­تىنى (قازىرگى تالاپ ودان 2-3 ەسە جو­عا­رى), باكۋ حالىقارالىق تەڭىز پورتى قۋات­تىلىعىنىڭ دا كەڭەيتۋدى قاجەت ەتىپ تۇر­عا­نى, جۇك اعىنىنىڭ ۇلعايۋ تالابىنا ساي بو­لا المايتىن تەمىرجول ماسەلەسى. تحكد ەل­دەرى ءۇشىن بەكىتىلگەن بىرىڭعاي ءتاريفتىڭ بول­ماۋى دا تاسىمالعا كەدەرگىسىن تيگىزەدى.

ء«بىرىنشى كەزەكتە بىرلەسكەن تاريف, بىر­لەسكەن وپەراتور جونىندە كەلىسىم جاسالۋى­ كەرەك. كەمشىلىكتەر كەزدەسە بەرە­دى. ەڭ باستىسى, ينفراقۇرىلىم بار, ارىپتەستىك تۋرالى كەلىسىم ءجۇرىپ جا­تىر. بىرتىندەپ تاسىمال كولەمى دە ار­تا­­دى. ءدال قازىر ينفراقۇرىلىمدى مو­دەر­ني­زاتسيالاۋعا ينۆەستيتسيا سالۋ ماسەلەسى قا­راس­تىرىلعانى دۇرىس. ينۆەستيتسيا مەي­لىنشە جەدەل سالىنۋى كەرەك. جازدىڭ سوڭى, كۇزدىڭ باسىندا ءبىز بريۋسسەلدە ينۆەستورلار فورۋمىن وتكىزبەكشىمىز. بۇگىنگى فورۋمعا كەلەر بولساق, مۇندا ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ, ەۋروپالىق ينۆەس­تيتسيالىق بانك وكىلدەرى بەكەر كەلگەن­ جوق. ولار وڭىرگە اياق باسىپ جاتىر. تيى­سىن­شە­ باسقالاردى دا اكەلەمىز», دەيدى ەو-نىڭ قا­زاق­­ستانداعى ەلشىسى.

ەو-نىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى ءدال­ بۇلاي سەنىمدى ءارى جاناشىرلىقپەن سو­ي­­لەۋى استە تەگىن ەمەس. ويتكەنى ەو – ورتا­لىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن ەڭ ءىرى ينۆەس­تور. وڭىر­دەگى بۇكىل ينۆەستيتسيانىڭ 40 پايى­زى­ تاپ وسى ەۋرووداقتان كەلەدى. بۇل تۇرعىدا قىتاي دا, رەسەي دە ەو-مەن شەندەسە المايدى. 2022 جىلدىڭ قورى­تىن­دىسى بويىن­شا ورتالىق ازيا مەن ەو اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 61 پا­يىز­عا ارتىپ, 49 ملرد دوللاردى قۇراعان. قا­زاق­ستان سىرتقى ساۋداسىنىڭ 30 پايىزى ەو-عا تيە­سىلى. بىلتىر ەۋرووداق بىزگە 12,5 ملرد دول­لار قۇيعان. بۇل – سوڭعى ون جىلداعى رە­ك­وردتىق كورسەتكىش.

قىسقاسى, ەو-مەن قارىم-قاتىناستى نى­عايتۋ, ورتالىق ازيا, سونىڭ ىشىندە قا­زاقستان ءۇشىن دە ەرەكشە پايدالى بول­ماق. ەو-نىڭ قازىرگى قولداۋىن پايدالا­نىپ, لوگيستيكالىق باعىتتاردى قايتا جاڭ­عىر­تۋ, جاڭا باعىتتار اشۋعا تالپىنۋ جانە اشۋ, سونىمەن بىرگە تحكد الەۋەتىن ارت­تىرۋ اسا ماڭىزدى. بىراق تاپ قازىرگى جاع­دايدا رەسەيگە تىيىم سالىنعان تاۋارلار­دى­ جەتكىزۋ, ەو ەسكەرتپەسىنە قۇلاق اس­پاۋ وتە قاتەرلى بولماق. «قاي تاراپتى تا­­ڭ­دايسىڭدار, ەرىك وزدەرىڭدە» دەگەندى ەمەۋ­­رىنمەن جەتكىزىپ وتىر ەو وكىلدەرى.

سيان ءسامميتى

ورتالىق ازيانىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆا­سى­ «ورتالىق ازيا – قىتاي» سامميتىندە دە­ جان-جاقتى تالقىلاندى. سامميتكە قا­تىسقان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ الە­ۋە­تىن قىتايدىڭ وراسان زور ەكونوميكالىق قۋا­تىمەن ۇشتاستىرۋ ءبىزدىڭ كوپ قىرلى سەرىك­تeستىگىمىزگە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەدى.

«قازاقستان وسى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋعا دايىن. قازىرگى تاڭ­دا ەلىمىزدە ۇلتتىق ەكونوميكامىزدى­ ءار­­تاراپ­تاندىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى ءارى جان­جاق­تى رەفورما جۇرگىزىپ جاتىرمىز.­ شە­تەل­ ينۆەس­تورلارىنا قولايلى جاعداي جا­ساۋعا جانە كەدەرگىلەردى جويۋعا با­عىت­تالعان جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. تا­ۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزگە 350 ميل­ليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا تار­تىلدى. سونىڭ 23 ميلليارد دوللار­دان استامى قىتايدىڭ ەنشىسىندە. قى­تايمەن ينۆەستيتسيا سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا دايىنبىز. كە­شە مەملەكەتتىك ساپارىمنىڭ اياسىندا ين­ۆەس­تيتسيالىق فورۋم ءوتتى. جيىندا جالپى قۇنى 22 ميلليارد دوللار بولاتىن بىر­قاتار كەلىسىمگە قول قويىلدى. قازاق تا­راپى بۇل كەلىسىمدەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋعا دايىن. گەو­گرا­فيا­لىق جاعدايىمىزدى ەسكەرسەك, ءبىزدىڭ ەلى­مىز ايماقتىڭ جانە تۇتاس قۇرلىقتىڭ ما­ڭىزدى كولىك-لوگيستيكا ءدالىزى بولا الا­دى. قازاقستان وسى ايماقتاعى ەل­دەر­دىڭ قىتايمەن ىنتىماقتاستىعىن نى­عاي­تۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە لوگيس­تي­كالىق الەۋەتىن جۇمىلدىرۋعا ءازىر. وسى­عان­ وراي قازاقستان دوستاس قىتايمەن ىنتى­­ماقتاستىقتى نىعايتۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ساۋ­دا-ەكونوميكالىق جانە لوگيستيكالىق الە­ۋە­تىن­ ىسكە قوسا الادى. ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا-سات­تىق كولەمى 31 ميلليارد دوللارعا جەتتى. تور­اعا سي تسزينپينمەن بۇل كورسەتكىشتى 40 ميللياردقا دەيىن جەتكىزۋ جونىندە ۋاع­دا­­لاستىق», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اي­ماقتىڭ قىتايمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق قا­تىناسى جىل ساناپ قارقىندى دامىپ كە­لە جاتىر. اتاپ ايتقاندا, بىلتىر ساۋدا­ اي­نالىمى 70 ميلليارد دوللارعا جەتكەن (ونىڭ 45 پا­يىزى – 31 ملرد دوللار قازاق­­ستانعا تيەسىلى). قىتاي مەن ورتالىق ازيا اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 2030 جىل­­عا­ قاراي 100 ميل­ليارد دوللارعا جەت­كىزۋگە بار­لىق مۇمكىندىك بار دەيدى قا­سىم­-جو­مارت­ توقاەۆ. جالپى, سامميت قورى­تىن­­دى­سى­ بويىنشا مەملەكەت باسشىلارى­ سيان دەك­­لاراتسياسىنا قول قويدى جانە بىر­­قاتار باس­تامانى قابىلدادى. سونىڭ ارا­سىندا قا­ۋىپسىزدىك, لوگيستيكا, ساۋ­دا ­ەكونوميكالىق ىن­تىماقتاستىق, گۋ­ما­ني­تار­لىق ارىپتەستىك جا­نە ەكولوگيا سالالارى ەرەك­­شە نازارعا ىلى­گەدى.

وسى جيىن اياسىندا مەملەكەت باس­شىلارى ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» ينفرا­قۇ­رىلىمدىق جوباسى نەگىزىندە قىتاي – قىرعىزستان – وزبەكستان تەمىرجول جا­نە اۆتوموبيل جولى قۇرىلىسىن اياق­تاۋعا, اياگوز – تاچەن قازاق-قىتاي تەمىر­جول باعىتىن ىسكە قوسۋعا, قىتاي – تا­جىك­­ستان – وزبەكستان اۆتوماگيسترال قۇ­رىلىسىن باستاۋعا, تۇرىكمەنستان – قى­تاي ءتورتىنشى گاز قۇبىرى جەلىسىن جەدەل­دە­تىپ سالۋعا ۋاعدالاسقان. قىتاي قىسقا مەر­زىم­دە ترانسشەكارالىق ساۋدا ارناسىن كە­­ڭەيتۋگە نيەتتى. سول نيەتپەن ورتالىق ازيا­ ەلدەرىنە قايتارىمسىز نەگىزدە 3,7 ملرد­­ دوللار بولمەك.

قىرعىز ساياساتتانۋشىسى مارس سا­ريەۆ­­تىڭ پايىمداۋىنشا, سياندا وتكەن سام­­ميت قىتايدىڭ ءبىزدىڭ وڭىردە تەك ءىرى ينفرا­قۇ­رى­لىمدىق جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالاتىن ءىرى­ ەكونوميكالىق سەرىكتەس قانا ەمەس, اسا قۋات­تى تۇراقتاندىرۋشى, بىرىكتىرۋشى كۇش بو­ل­­­ا باستاعانىن اڭعارتادى دەيدى.

قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى دانيار اشى­م­باەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان تەڭ­دەس­تىرىلگەن سىرتقى ساياسات قۇرۋعا ۇمتى­لا­دى دەيدى.

«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق­ستاننىڭ باسىمدىقتارىن بىرنەشە رەت­ انىقتادى: رەسەي, اقش, قىتاي, تۇر­كى­ الەمى ەلدەرى, ەۋرووداق. قازاقستان سىرت­قى ساياساتتا تەپە-تەڭدىك ۇستاپ قانا وتىر­عان جوق, سونىمەن بىرگە بارلىق باعىت بو­يىن­شا سەرىكتەستىك اياسىن كەڭەيتۋدە. ويت­­كەنى قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بار­­ل­ىق سالادا – تۋريزمنەن يننوۆاتسياعا دە­يىنگى الەۋەتى زور. ەندى وسى الەۋەتتىڭ ءبىر بو­لى­گىن شىندىققا اينالدىراتىن ۋاقىت كەل­دى. سامميتتە قول قويىلعان قۇجاتتار اس­تانانىڭ قىتايمەن دوستىق قارىم-قا­تى­ناستان ۇلتتىق ەكونوميكاعا بارىنشا پاي­دا تۇسىرۋگە نيەتتى ەكەنىن كورسەتەدى», دەي­دى ول.

شولپان-اتا جيىنى

شولپان-اتادا وتكەن «ورتالىق ازيا – ەۋرو­پالىق وداق» فورماتىنداعى كەزدەسۋ دە اي­رىقشا مانگە يە. مۇندا مەملەكەت باس­شىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تاسى­مال­ باعىتتارىنا كەڭىنەن توقتالىپ, بۇل­ رەتتە ەو قولداۋىنىڭ قاجەت ەكەنىن ما­لىم­دەدى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ورتا­لىق­ ازيا مەن ەۋرووداق اراسىنداعى ىنتى­ماق­تاس­تىق­­تىڭ پەرسپەكتيۆاسى مول.

«جۋىردا قىتايعا جاساعان مەم­لە­كەت­تىك ساپارىمنىڭ اياسىندا قىتايلىق سەرىك­تەستەرىمىزبەن بىرگە سيان قالاسىندا لوگيس­تيكالىق تەرمينالدىڭ ىرگەتاسىن قالا­دىق. بۇل پورت ورتالىق ازيا تەرري­تو­رياسى ارقىلى ەۋروپاعا تىكەلەي كون­تەي­نەر­لىك پويىزداردى جىبەرۋ ءۇشىن ماڭىزدى حاب­ بولماق. سونداي-اق ءبىز ترانسكاسپي با­عىتىن قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باس­تاماسىمەن ۇشتاستىرۋعا ۋاعدالاستىق. قا­زىرگى ۋاقىتتا ەۋروپاعا ەكسپورتتالاتىن قازاق­ستان مۇنايىنىڭ 80 پايىزى كاسپي قۇ­­بىر كونسورتسيۋمى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ورتاق مۇددەنى ەسكەرە وتىرىپ, سترا­­­تەگيالىق تۇرعىدا ماڭىزدى وسى قۇ­بىر­ ارقىلى مۇنايدىڭ ۇزاقمەرزىمدى جانە تۇراق­­تى جەتكىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەۋ­رو­وداق ءارى قاراي دا قولداۋ كورسەتە بە­رە­­دى سەنەمىز», دەدى پرەزيدەنت.

قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆ سىرتقى ويىن­شىلاردىڭ وڭىرىشىلىك ۇدەرىستەرگە ارا­لاسۋىنا كۇمانمەن قارايمىن دەگەن كوز­قا­راسىن جەتكىزدى.

«بىرىنشىدەن, مەنتاليتەتتەگى ايىر­ما­شىلىققا بايلانىستى. ەكىنشىدەن, ءبىز­دىڭ كۇن ءتارتىبىمىز, امبيتسيامىز تەك­ وڭىرلىك تۇرعىدا عانا. ءبىز الەمدىك لي­دەرلىك ءۇشىن كۇرەسكىمىز كەلمەيدى. الەم­گە تاڭعىمىز كەلەتىن قانداي دا ءبىر ماق­سا­تى­مىز جوق. سوندىقتان ءبىز – قازاقستان, وز­بەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە تۇر­ىكمەنستان, الدىمەن ءوزىمىز ءۇشىن ما­ڭىز­دى ماسەلەلەردى شەشىپ الۋىمىز كەرەك. مەن «بىرلەسۋ» دەگەن سوزگە كۇدىكپەن قاراي­مىن­. تارتىلا ءتۇسۋ نەعۇرلىم كۇشتى بولعان سا­يىن, ءبىر-ءبىرىن كەرى يتەرۋ دە سوعۇرلىم كۇ­شەيەدى», دەيدى ول.

قالاي بولعاندا دا قازىر ورتالىق ازيا­ ءۇشىن تالاس ءتاۋىر ءجۇرىپ جاتقانىن باي­­قاۋ قيىن ەمەس. حالىقارالىق سالىق جا­نە ينۆەستيتسيالىق ورتالىق ساراپشىسى­ ۋەس­لي ءحيللدىڭ پايىمىنشا, الەم ەلدە­رىن­ وا-نىڭ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرسى قىزىق­تى­­را­دى.

«ورتالىق ازيانىڭ رەسۋرستارى ءوسىپ كەلە­ جاتقان جاھاندىق ەنەرگيا سۇرانىسىن قانا­عات­­تاندىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى. ەو ەلدەرى بىر­تىن­دەپ رەسەي كومىرى مەن مۇنايىنان جا­نە تابيعي گازىنان باس تارتىپ جاتىر.­ بۇل­ رەتتە ولار ءۇشىن وا رەسۋرستارىن تۇتىنۋ قولايلى. ورتا جانە ۇزاقمەر­­زىمدى پەرسپەكتيۆادا قازاقستان – الە­ۋەت­تى مۇناي جانە ۋران ەكسپورتتاۋشى. اسى­رەسە جىل ساناپ ۋران ماڭىزدىلىعى ار­­تىپ كەلەدى. الەم بويىنشا ۇز­دىك­ وندىقتا قازاقستاننىڭ ءتورت ۋران كەنى­شى­ بار جانە ونىڭ جاريالانعان قورى جا­ھان­دىق ۋراننىڭ 15 پايىزىن قۇرايدى. وزبەك­ستان­دا دا از بولسا دا مۇناي جانە تابيعي گاز­ بار. تۇرىكمەنستان ءوزىنىڭ باي تابيعي گاز قو­رى­مەن ايگىلى. بىراق ەو-عا باعىتتالعان قۇ­بىر جەلىلەرىنىڭ كوبى رەسەي نەمەسە يران اۋ­ماعىن كەسىپ وتەدى. وسىعان بايلانىستى ازەر­بايجان, گرۋزيا جانە تۇركيا ارقىلى لوگيس­تيكا مەن ترانزيت قۋاتىن ارتتىرۋ وڭتاي­لى نۇسقا بولماق», دەيدى ول.