ەلوردادا قىلمىس 17%-عا تومەندەدى
باسقوسۋ بارىسىندا تاراپتار قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قوعاممەن سەرىكتەستىكتە قامتاماسىز ەتۋ تۇجىرىمداماسىن تالقىلادى. قۇجات ەلوردامىزدا قىلمىس دەڭگەيىن ازايتىپ, ەلوردا تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. ءىىم باسشىسى مارات احمەتجانوۆ استانانىڭ بۇكىل ەلىمىز, ءتىپتى شەتەلدىكتەر ءۇشىن «تارتىلىس ماگنيتى» ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مۇندا بارلىق مەملەكەتتىك, جوعارى وقۋ ورىندارى, مادەني نىساندار شوعىرلانعان. ەلورداعا كۇن سايىن مىڭداعان وتانداسىمىز بەن شەتەل ازاماتى كەلەدى. بۇل جاعداي قالانىڭ ينفراقۇرىلىمى مەن قاۋىپسىزدىگى الەمنىڭ جەتەكشى استانالارىنىڭ دەڭگەيىنە سايكەس كەلۋىن تالاپ ەتەدى.
– استانانىڭ كەلبەتى مەن جاعدايىنا قاراپ, شەتەلدىك قوناقتار ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا تۋرالى تۇتاس وي تۇيەدى. سوندىقتان ەلوردامىز لوندون, توكيو, سەۋل سياقتى الەمدىك استانالاردىڭ دەڭگەيىنە سايكەس كەلۋگە ءتيىس. مۇندا بارلىق زاڭدار جۇمىس ىستەۋى كەرەك. وعان تولىق مۇمكىندىكتەر بار, – دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر.
ونىڭ ايتۋىنشا, پوليتسيانىڭ تاۋلىك بويى قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋىنىڭ ارقاسىندا ەلدەگى قىلمىس دەڭگەيى – 16, ال استانادا 17 پايىزعا تومەندەگەن. ونىڭ ىشىندە كىسى ءولتىرۋ – 51, زورلاۋ – 37, قاراقشىلىق – 36, توناۋ – 16, بۇزاقىلىق – 47, ۇرلىق 28 پايىزعا ازايعان. دەگەنمەن, ەلوردادا 10 مىڭ ادامعا شاققاندا قىلمىس سانى – 127. بۇل – ەلدەگى ەڭ جوعارى كورسەتكىش.
– الايدا بۇل تەك سالدارمەن كۇرەسۋ. قىلمىسقا كوپتەگەن فاكتور اسەر ەتەدى. اتاپ ايتقاندا, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق كوشى-قون جانە باسقا دا سەبەپتەر. سوندىقتان وعان ىقپال ەتەتىن جاعدايلاردى جويۋ بويىنشا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جۇرتشىلىقتىڭ جۇيەلى جۇمىسى قاجەت. ءدال وسى ماسەلەلەر تۇجىرىمدامادا قوزعالعان, ونىڭ نەگىزىندە 2 نەگىزگى تەزيس جاسالدى – الدىن الۋعا قاراعاندا قىلمىستىڭ سالدارى قىمباتقا تۇسەدى, ال قىلمىستى جانە وعان كەلتىرىلگەن زياندى تۇراقتى تۇردە ازايتۋ ءۇشىن بۇكىل قوعامنىڭ كۇش-جىگەرى قاجەت, – دەپ اتاپ ءوتتى ىشكى ىستەر ءمينيسترى.
باستى باعىتتىڭ ءبىرى – «سينتەتيكامەن» كۇرەس
ەلوردا اكتيۆىنىڭ الدىندا مارات احمەتجانوۆ اتالعان تۇجىرىمداما نەگىزىندە دايىندالعان استانا پروبلەمالار كارتاسىن تانىستىردى. كارتا نەگىزگى 7 توپتان جانە حالىق ءۇشىن وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان 38 بولىكتەن تۇرادى. اتاپ ايتقاندا, ماس كۇيدە جاسالعان قىلمىس, وتباسىلىق-تۇرمىستىق سالاداعى زورلىق-زومبىلىق, ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل, ۇرلىقتىڭ الدىن الۋ, جول قاۋىپسىزدىگى جانە ت.ب. ەلوردالىق تۇرعىنداردىڭ قۇقىقتىق ءتارتىبى مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەمالارىنىڭ ءاربىر توبى بويىنشا ءىىم سيتۋاتسيالىق-تالداۋ ورتالىعى ۇسىنىستار ازىرلەگەن.
مارات احمەتجانوۆتىڭ مالىمدەۋىنشە, قىلمىسقا باراتىن ادامداردىڭ 80 پايىزى جۇمىسسىز, 73 پايىزىندا كاسىپتىك نەمەسە جوعارى ءبىلىم جوق, جەكە تۇلعاعا قارسى قىلمىستاردىڭ 50 پايىزى ماس كۇيىندە جاسالادى. ال ءاربىر ەكىنشى قىلمىسكەر ەلورداعا سىرتتان كەلگەن.
ءىىم ازىرلەگەن كارتادا ءجيى تىركەلەتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى ازايتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەنگەن. سونداي-اق ايرىقشا اتاپ وتەتىن جايت – ەسىرتكى قىلمىستارى, اسىرەسە «سينتەتيكامەن» كۇرەس. سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 5 جىلدا رەسمي ەسەپ بويىنشا سينتەتيكالىق ەسىرتكى زاتتارىن تۇتىنۋشىلار سانى بەس ەسەگە ءوستى. بيىلدىڭ وزىندە پوليتسيا 18 ەسىرتكى زەرتحاناسىن انىقتاپ, كوزىن جويدى. ماسەلەن, وسى جىلى الماتى وبلىسىندا 3 ەسىرتكى زەرتحاناسىن اشقان 10 شەتەلدىك ازامات ۇستالدى. بۇدان وزگە دە سانانى ۋلايتىن زاتتاردى دايىنداۋمەن اينالىسقان «ۇياشىقتاردى» جابۋدىڭ ارقاسىندا ءبىر عانا الماتىنىڭ وزىندە قۇنى 200 ملرد تەڭگەدەن اساتىن سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ بىررەتتىك 20 ملن دوزاسى اينالىمعا جىبەرىلمەدى. سونىمەن قاتار 1210 ەسىرتكى سايتى بۇعاتتالعان.
– ال استانادا ەسىرتكىمەن بايلانىستى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانى 39%-عا وسكەنى انىقتالدى. 71,7 كگ ەسىرتكى تاركىلەندى. ولاردىڭ ىشىندە 13 كگ سينتەتيكا بار. بۇل – 39 مىڭ بىررەتتىك دوزا. ولاردىڭ «كولەڭكەلى» نارىقتاعى باعاسى 260 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. شىن مانىندە, بۇل – ايسبەرگتىڭ شىڭى عانا. ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە شەشۋ ءۇشىن ءالى تالاي جۇمىس ىستەلۋى كەرەك, – دەيدى مارات احمەتجانوۆ.
اقاۋلى كولىك – ارتىق جۇكتەمە
كارتانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – پوليتسيانىڭ فۋنكتسيالارىن كۇشەيتۋ ارقىلى شەشىلەتىن ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. الايدا بۇل پروبلەمالاردىڭ الەۋمەتتىك نەمەسە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراستىرىلاتىن سەبەپتەرى دە بار. ماسەلەن, سونىڭ ءبىرى – كولىكتەردى تەحنيكالىق قاراۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى. ايتالىق, ەلورداداعى 26 ورتالىق بيىل 34 مىڭنان استام كولىكتى تەكسەرىپ, ولارعا ء«بارى تالاپقا ساي» دەپ قورىتىندى بەرگەن. بار بولعانى 67 اقاۋلى كولىكتى «انىقتاعان». ال قالاداعى كولىكتەردىڭ جارتىسىنان استامى كەمىندە 10 جىل بۇرىن شىعارىلعانىن ەسكەرسەك, 67 كولىكتەن عانا اقاۋ شىعۋى مۇمكىن بە؟
ءىىم باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل پوليتسياعا ۇلكەن جۇكتەمە ءتۇسىرىپ وتىر. ءتارتىپ ساقشىلارى استانا كوشەلەرىنەن 4 مىڭنان استام اقاۋى بار كولىكتى انىقتاعان. مارات احمەتجانوۆ بۇل ماسەلەنى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ, قوعامدىق جانە باسقا دا ۇيىمداردىڭ الدىندا كوتەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. ويتكەنى ءبىر جەرى دۇرىس جۇمىس ىستەمەيتىن كولىكپەن كوشەدە ءجۇرۋ قالا تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە, ەكولوگياعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. جول-كولىك وقيعالارىنىڭ بولۋىنا دا سەبەپشى.
الكوگول – قىلمىستىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى
استانا قالاسىنىڭ اكتيۆىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ىشكى ىستەر ءمينيسترى الكوگولمەن بايلانىستى قىلمىستار ستاتيستيكاسىمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, جالپى ەلدەگى ماس كۇيدە جاسالاتىن كىسى ءولتىرۋ قىلمىستارىنىڭ 70%-ى استانادا ورىن الادى ەكەن! ودان بولەك, دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋدىڭ 2/3 بولىگى, ءاربىر ەكىنشى زورلاۋ جانە ءۇشىنشى بۇزاقىلىق – ەلوردانىڭ ەنشىسىندە. وتكەن جىلى استانادا ماس قىلمىسكەرلەردىڭ قولىنان 18 ادام قازا تاپتى. مۇنداي قىلمىستاردىڭ سەبەپتەرى دە كوپ.
– ەلوردادا ادامنىڭ ماستىعىن كۋالاندىرۋ بويىنشا ءبىر عانا پۋنكت جۇمىس ىستەيدى. ول جەردە 3 ساراپشىدان تۇراتىن ءبىر عانا كابينەت بار. كۇنىنە وعان 50-70 ادام جەتكىزىلەدى. پۋنكتتىڭ جۇكتەمەسى وتە كوپ. سالدارىنان پاترۋلدىك جاساقتار قۇقىقتىق ءتارتىپتى كۇزەتۋدىڭ ورنىنا 1 قۇقىق بۇزۋشىنى تەكسەرۋگە 2 ساعاتقا دەيىن ۋاقىت جۇمسايدى. سوندىقتان قالانىڭ باسقا بولىكتەرىنەن دە وسىنداي پۋنكتتەر اشۋ قاجەت, – دەدى ءىىم باسشىسى.
مينيستر مەديتسينالىق ايىقتىرعىشتاردى ۇلعايتۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قالادا تەك 20 ورىندىق ايىقتىرعىشتار بار جانە بۇل «ىشكىشتەرى» جەتىپ-ارتىلىپ جاتقان مەگاپوليس ءۇشىن وتە از. جىل باسىنان بەرى 3 مىڭنان استام ادام سول ورىندارعا تۇنەپ شىققان.
– ماسكۇنەمدىكتى ەمدەۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋ قاجەت. قالادا 50 ورىندىق مامانداندىرىلعان ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ مەكەمەسى جۇمىس ىستەيدى. الايدا جىل باسىنان بەرى سوتتار تەك 29 ادامدى ماجبۇرلەپ ەمدەۋگە جىبەرگەن. بۇل ەلدەگى بارلىق وسىنداي شەشىمدەردىڭ 2 پايىزىن عانا قۇرايدى. ەلوردادا 2 مىڭ ادام ەسەپتە تۇرعانىن ەسكەرسەك, بۇل وتە از. ۋچاسكەلىك كوميسسيالاردىڭ جۇمىسى جەتكىلىكسىز. سونىمەن قاتار ەمدەۋدىڭ اسەرى دە جوق. وتباسىلىق جانجالقويلار ەمدەۋ ورىندارىندا بىرنەشە رەت جاتىپ شىقسا دا, كەيىن ءىشۋدى جالعاستىرادى, – دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر.
ينتەرنەت الاياقتىق كوبەيگەن
ىشكى ىستەر ءمينيسترى استانالىق اكىمدىك اكتيۆىمەن كەزدەسۋدە ينتەرنەت الاياقتىق قىلمىستارىنىڭ كوبەيىپ كەتكەنىن ايتتى. سوڭعى 5 جىلدا ولاردىڭ سانى 10 ەسە وسكەن. بيىلدىڭ وزىندە 7800-دەن استام وسىنداي قىلمىس تىركەلىپ ۇلگەردى.
– بۇل قالا تۇرعىندارىنىڭ ونلاين سەرۆيستەر مەن بانك قىزمەتتەرىن بەلسەندى پايدالانۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. ولاردىڭ تسيفرلىق ساۋاتى تومەن ەكەندىگىن قىلمىسكەرلەر جاقسى بىلەدى. قازىرگى كيبەرقىلمىستار شەكاراعا باعىنبايدى جانە ايلا-تاسىلدەرى ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى. الاياقتار شەتەلدەن قوڭىراۋ شالىپ, اۋىسپالى ابونەنتتىك نومىرلەردى پايدالانادى. سوندىقتان بايلانىس وپەراتورلارى تاراپىنان تەحنيكالىق توسقاۋىل قويىلدى, – دەيدى ول.
قازىرگى كۇنى ەلوردادا كيبەرپول قۇرىلىپ, زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالىپ, ولارعا ينتەرنەتتەگى قىلمىستاردى اشۋ مەن تەرگەۋدىڭ جاڭا مىندەتتەرى جۇكتەلگەن. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ينتەرنەت الاياقتىعى بويىنشا ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى «بىرىڭعاي تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا قابىلدانادى. ناتيجەلەرى بار. تەك 5 ايدىڭ ىشىندە ەسىل اۋدانى بويىنشا 864 ءوتىنىش تۇسسە, ونىڭ 308-ءى اشىلدى. استانا مەن قوستانايدا كولىك ۇتىسى بويىنشا سall-ورتالىق ۇيىمداستىرعان قىلمىستىق توپتىڭ 18 مۇشەسى ۇستالدى. ولار 80 ازاماتتى الداپ, 90 ملن تەڭگەنى قالتاعا باسىپ ۇلگەرگەن.
– بۇل قىلمىستاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدە. سوندىقتان ءبىز شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن قارىم-قاتىناس جاسايمىز. جۋىردا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ كومپيۋتەرلىك قىلمىستار تۋرالى كونۆەنتسياسىنا قوسىلۋىمىز كەرەك. بۇل 66 ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن جانە ينتەرنەت-پروۆايدەرلەرىمەن جەدەل اقپارات الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ءىىم باسشىسى.
ۇرلىق – ءجيى تىركەلەتىن قىلمىس
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ەلورداداعى بارلىق قىلمىستاردىڭ 1/3 بولىگى – ۇرلىق. ءاربىر 5-ۇرلىق ساۋدا نۇكتەلەرىندە جاسالادى. ال جەكە ادامداردىڭ مۇلكى كوبىنە جالعا بەرىلەتىن پاتەرلەردەن جانە جەكە سەكتورداعى جاتاقحانالاردان قولدى بولادى ەكەن.
سونداي-اق ءىىم-ءنىڭ استانا پروبلەمالارىنىڭ كارتاسىندا «رەزەڭكە» پاتەرلەر, تۇرعىن ءۇي-جايلاردى باقىلاۋسىز تاپسىرۋ, ستيحيالىق قوقىس تاستايتىن ورىندار, پايدالى قازبالاردى زاڭسىز ءوندىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر قاراستىرىلعان. مارات احمەتجانوۆ استانا اكىمى جەڭىس قاسىمبەككە ەلوردامىزدىڭ نەگىزگى پروبلەمالارىن شەشۋ جولدارىن ۇسىنا كەلە, ءىىم تاراپىنان جاسالعان كارتا ۋاقىتشا «ناۋقاندىق» قۇجات بولماۋى كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
– جالپى, كارتاعا حالىق ءۇشىن وزەكتى بولىپ وتىرعان 38-گە جۋىق پروبلەما ەنگىزىلدى. بۇل تەك العاشقى قادام. ونى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جوسپار قۇرۋ كەرەك. ولشەمدەردى, ەسەپتىلىك كەستەسىن قاراستىرۋ قاجەت. بۇل جاي عانا «ناۋقاندىق» قۇجات بولماۋعا ءتيىس. بۇل جوباعا پوليتسيا دەپارتامەنتى عانا ەمەس, ءىىم دە قاتىسادى, – دەدى مينيستر.
