اەس: ءۇمىت پەن كۇدىك

اەس – «جاسىل ەنەرگيا» كوزى

بۇگىنگى تاڭدا الەمنىڭ 31 ەلىندە 192 اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ولار الەمدەگى بارلىق ەلەكتر ەنەر­گيا­سىنىڭ وننان ءبىر بولىگىن وندىرەدى. ما­سە­لەن, اەس-ءتىڭ كوپتىگى جونىنەن ءبىرىنشى ورىندا اقش – 62, ەكىنشى ورىندا فرانتسيا –19, ءۇشىنشى ورىندا جاپونيا – 17, ال رەسەيدە 10 اەس جۇمىس ىستەيدى.

قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە اەس سالۋ ما­سە­لەسى جان-جاقتى قارالىپ, سوڭعى جىل­دارى حالىق تالقىسىندا ءجۇر. ويت­كە­نى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپ­شى­لىعى جىل وتكەن سايىن ماڭىزدى ماسە­لە­گە اينالۋى مۇمكىن. ال وعان جول بەرمەۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ەنەرگيا كوزدەرى قاجەت. بىراق جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى ازىرگە ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەنەرگيانىڭ جالپى كولەمىنىڭ 3%-ىن عانا قۇرايدى. جاڭارتىلعان ەنەرگيا كوزدەرى جاسىل ەنەرگيا كوزى دەسەك تە, كوپتەگەن تابيعي فاكتورلارعا بايلانىستى تۇرقسىز ەنەرگيا تۇرىنە جاتادى. سەبەبى ەلىمىز كليماتى مەن ورنالاسقان جەرى جونىنەن الەمدە جەل ەنەرگيا­سىن وندىرۋدە الدىڭعى قاتارداعى دانيا ەلىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. بۇگىندە ەنەرگيانىڭ جالپى ۇلەسىنىڭ 70%-ىن كومىر ءوندىرۋ ەسەبىنەن الىنىپ وتىر. بىراق عالىمداردىڭ ايتۋىن­شا, ءتۇپتىڭ تۇبىندە ودان باس تارتۋعا تۋرا كەلەدى. ول بىرىنشىدەن, ەكو­لو­گيا­عا, ەكىنشىدەن, پاريج كەلىسىمىنە ساي­كەس بارلىق ونىمدەرگە قولدانىلاتىن ترانس­شەكارالىق سالىقتارعا بايلانىس­تى كورىنەدى. سونىمەن قاتار تازا گاز كەن ورنىنىڭ جوقتىعى, سۋدىڭ جەتىس­پەۋ­شىلىگىنىڭ ارتا ءتۇسۋى ەلەكتر ەنەرگيا تاپشىلىعىنىڭ 2030 جىلدارعا قاراي ورىن الاتىنىنا سەبەپ بولماق. سون­دىق­تان اتوم ەلەكتر ستانساسى ەكولو­گيا­لىق تازا ەنەرگيا الۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى بولىپ تۇر.

جىل سايىن اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جۇمىسى 1000 مۆت-قا پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن 4 ملن تونناعا ازايتادى. اەس-ءتىڭ ماڭىنداعى قالالار ەكو­لوگيالىق تازا جانە رەاكتورلار ات­موس­فەراعا زياندى زاتتاردىڭ ۇنەمى شى­عارىلۋىمەن قاتار جۇرمەيتىندىگى, وسىعان وراي يادرولىق وتىندى پايدالانۋدا وتتەگىن قاجەت ەتپەيدى. قورشاعان ورتانى قۇرامىندا مۇناي ونىمدەرى بار ءتۇتىن گازدار, كۇل جانە توگىندى سۋلار سياقتى زاتتارمەن لاستامايدى. ادەتتەگى جەس جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن كومىر كەرەك بولسا, ونىڭ شىعىنى كۇن سايىن ميل­ليون تونناعا جۋىق. جانارماي تاسىمالداۋ شىعىندارى كومىردىڭ وزىندىك قۇنىنا قوسىلادى, بۇل دا كوپ شىعىن. ال اەس-كە كەلەتىن بولساق, بۇل بايىتىلعان ۋران, وسىعان بايلانىس­تى وتىندى تاسىمالداۋ جانە ونى ساتىپ الۋ شىعىندارى دا ۇنەمدەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا اتوم ەنەرگەتيكاسى تۇتىنۋشىلاردى 60 جىلدان استام ۋاقىت بويى سەنىمدى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتەتىن بولجامدى باعامەن تۇراقتى ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ جالعىز كوزى ەكەندىگىن ايتۋعا بولادى.

 مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىنىڭ العاشقى بەلگىلەرى قازىردىڭ وزىندە بايقالادى. ارينە, ەلەكتر قۋاتىنىڭ جاپپاي جەتىسپەۋشىلىگى تۋىنداعان جوق. ازىرگە تەپە-تەڭدىك بار. الايدا العاشقى بەلگىلەرى بىلىنۋدە. سوندىقتان بولاشاقتى ويلاساق, ءبىز اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى ناقتى شەشىم قابىلداۋىمىز كەرەك», دەگەن ەدى.

ۋران بار دا, اەس جوق

بىزدە اەس سالۋعا قاجەتتى ۋران قورى مول. ساراپشىلار 2009 جىلى 13,5 مىڭ توننا ۋران وندىرۋگە قول جەتكىزگەن قا­زاق­ستان كانادادان وزىپ, بۇگىندە الەم­دەگى ەڭ ءىرى ۋران ءوندىرۋشى ەكەندىگىن بىلە تۇرا, وسىعان قاراماستان, ەلىمىزدە وندىرىلگەن بارلىق ۋراندى شەتەلگە ەكسپورتتاپ,ال وزىندە بىردە-ءبىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ جوقتىعىن قالاي ايتپاسقا؟

تابيعي ۋران نارىعىندا كوشباسشى ورىندى يەلەنەتىن قازاقستان جىل سايىن­ الەمدىك اتوم ەنەرگەتيكاسىنا سۇرا­نى­سىنىڭ 40%-دان استامىن قامتا­ماسىز ەتەدى. شيرەك عاسىردان اسا كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ توركىنى, سوڭعى ەكى-ءۇش جىل توڭىرەگىندە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جوباسى قولعا الىنا باستادى. سونى­مەن قۇرىلىس ورنى بولىپ الماتى وبلى­سىنىڭ بالقاش اۋدانى ۇلكەن كەنتى بەلگىلەندى. جالپى العاندا, اتوم تەحنو­لو­گيا­لارىنىڭ شەتەلدىك ۆەندورلارى (III جانە III+بۋىندارى) ۇسىنعان قازىرگى زامانعى رەاكتورلاردىڭ 13 جوباسى زەردەلەنۋدە.

سۋ ماسەلەسىنىڭ جايى

ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيس­ترلىگى سۋ رەسۋرستار كوميتەتىنىڭ سۋ رە­سۋرس­تارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى بالقاش – الا­كول باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باس­شىسى راۋشان يمانبەت: «بالقاش كولى­نىڭ ەكولوگيالىق تۇراقتىلىعى كوبى­نەسە قىتاي اۋماعىنان كەلەتىن سۋعا بايلانىستى (ىلە وزەنىنىڭ سۋ جينال­ۋى قحر-دا جەتكىلىكتى دامىعان گيدروگرافيالىق جەلىگە يە), مۇندا كولدىڭ نەگىزگى قورەك­تە­نۋ كوزى ىلە وزەنى بولىپ تابىلادى, كوپجىلدىق دەرەكتەرگە سايكەس ورتا ەسەپپەن سالاسى 11,7 تەكشە شاقىرىمدى قۇراعان, سونداي-اق باسقا دا ءىرى سالالار ءوز ايماعىمىزدا شامامەن 3,18 تەكشە شاقىرىم قۇرايدى. ىلە وزەنى قاپشاعاي سۋ قويماسىمەن رەتتەلەدى, ول قوناەۆ قالاسىنىڭ شارۋاشىلىق-اۋىز سۋ قاجەتتىلىكتەرىنە, سۋارۋعا, ەنەر­گە­تي­كاعا, بالىق شارۋاشىلىعىنا جانە رەكرەاتسياعا سۋ بەرۋ ءۇشىن پايدالانى­لادى. جىل سايىن «قازگيدرومەت» رمك بولجامدارىنا سايكەس, ۋاكىلەتتى باس­قارمالارمەن, وبلىس جانە اۋدان اكىم­دى­گىمەن كەلىسىم بويىنشا بالقاش كولىنە ەكولوگيالىق سۋ جىبەرۋدى ەسكەرە وتىرىپ, سۋ قويماسىنىڭ جۇمىس كەستەسى بەكىتىلەدى. بالقاش – الا­كول باسسەينىنىڭ اۋماعىندا 765-تەن استام وزەندەر مەن ۋاقىتشا سۋ اعىندارى (وزەندەردىڭ 90%-عا جۋىعى بالقاش كولىنىڭ باسسەينىنە, قال­عاندارى الاكول كولدەر توبىنىڭ باسسەينىنە جاتادى) جانە كولدەر مەن جاساندى سۋ ايدىندارى بار. ەڭ ءىرى سۋ ايدىندارى – بالقاش پەن الاكول ەكى دەربەس سۋ باسسەينىن قۇرايدى», دەيدى.

الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ىقپالى

2035 جىلى پايدالانۋعا بەرىلۋگە ءتيىس اەس-تە جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق تۇرعىدان جوعارى بىلىكتى كادر الەۋەتىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتپەك. اتوم ەنەرگەتيكاسى – عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن, ارالاس سالالاردا جۇمىس ورىندارىن قۇراتىن جوعارى تەحنولوگيالىق سالا. قۇرىلىس كەزىندە 8 مىڭ ادامعا دەيىن جاڭا جۇمىس ورىندارى جانە پايدالانۋ كەزەڭىندە 2 مىڭ ادامعا دەيىن بىلىكتى كادرلاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. اەس سالۋ كەزىندە 1 جۇمىس ورنى ەكونوميكانىڭ ارالاس سالالارىندا 10-نان استام جۇمىس ورنىن قۇرادى. اەس سالىنسا, ەلىمىزدەگى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋىنىڭ بىتىرۋشىلەرى جۇمىسپەن قامتىلماق. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا ينس­تيتۋت بىتىرۋشىلەرىنىڭ وتىز پايىزى عانا سالا بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى ماماندارىنىڭ اي­تۋىن­شا, مۇندا 500, كۋرچاتوۆتاعى بولىم­شە­سىندە 400-دەي مامان بار. اەس- ءتىڭ سالىنۋى بۇل سالاداعى ماماندارعا سۇ­را­نىس­تى ارتتىرادى. وسى رەتتە سالا بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپ بولارى انىق. ولاي بولسا, اەس تازا ەلەكتر كوزىن ءوندىرىپ قانا قويماي, عىلىمي-تاجىريبەلىك بازانى كوتەرەدى دەۋگە نەگىز دە جوق ەمەس. سونىمەن قاتار اەس سالىنعان اۋماقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, قۇرىلىمى وزگەرە­تى­نى انىق. حالىقتىڭ قونىستانۋى, جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى, مەكتەپ, بالا­باقشالاردىڭ كوبەيۋى, تيى­سىنىشە حالىق­تىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جوعا­رى­لا­ۋى ورىن الادى. سوندىقتان اەس-ءتىڭ الماتى وبلىسىندا سالىنۋى وب­لىستىڭ الەۋ­­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەرى حاق. ەڭ باستىسى, مەم­لەكەت قورجىنىنا تۇسەتىن سالىق تۇسىم­دەرى 2,5-3 ملرد اقش دوللارىنا باعا­لا­نىپ, جەرگىلىكتى بيزنەستى قولداۋ (قمج كەزەڭىندە: 2,5-3,5 ملرد دوللار), بۇكىل ومىرلىك تسيكل ءۇشىن سالىق تۇسىمدەرى 2,5-3,0 ملرد دوللاردان اسادى دەپ بولجانۋدا.

 «سامۇرىق-قازىنا» اق-نىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس-نىڭ باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين: «قىتاي, كورەيا, رەسەي, اقش جانە فرانتسيادان 6 ۆەندوردان تەحنيكالىق-كوممەرتسيالىق ۇسىنىستار كەلىپ تۇسكەن. يادرولىق ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالاردى سالىستىرمالى تالداۋ مەن باعالاۋ ءۇشىن «Assystem» فران­تسۋز كومپانياسىمەن بىرگە اەحا قۇ­جات­تارىنىڭ ۇسىنىمدارى نەگىزىندە كريتەيلەر جۇيەسى ازىرلەنىپ, شەتەلدىك اتومدىق تەحنولوگيالار ۆەندورلارى ۇسىن­عان زاماناۋي رەاكتورلاردىڭ 13 جوباسى زەرتتەلىندى.اەس قۇرىلىسى جو­با­سىن ىسكە اسىرۋدىڭ باستاپقى مەر­زىم­­دەرىنە كەلەتىن بولساق, الدىن الا بولجام بويىنشا, 2023 جىلعا قاراي تەحنولوگيالار جەتكىزۋشىسى تاڭدالادى, 2025 جىلعا قاراي تەحنيكالىق-ەكونو­ميكالىق نەگىزدەمە ازىر­لەنىپ, مەم­لە­كەت­تىك ساراپتاما جۇر­گى­زىلەدى. 2025-2028 جىلدارى اەس سالۋ تۋرالى ۇكىمەت قاۋلى قابىلداۋى قاجەت. 2028 جىلعا قاراي جوبالىق-سمەتا­لىق قۇجاتتاما ازىر­لەنىپ, ساراپتاما تا­عا­يىن­­دالادى. 2034 جىلى قۇرىلىس-مون­تاج­­داۋ جۇ­مىس­تارى اياقتالىپ, 2035 جىل­عا قاراي پايدالانۋعا بەرىلەدى. 2029 جىلى قۇ­رى­لىس-مونتاجداۋ جۇمىستارى باس­­تالىپ, جابدىقتار جەتكىزىلەدى», دەي­دى.

فرانتسيا اەس سالۋعا دايىن با؟

بيىلعى جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ باسىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ سىرتقى ساۋدا, ەكونوميكالىق تارتىمدىلىق جانە شەتەلدەگى فرانتسۋز ازاماتتارىنىڭ ماسەلەلەرى جونىندەگى فرانتسۋز ەلىنىڭ دەلەگاتى ءارى ءمينيسترى وليۆە بەشتپەن كەزدەستى.

كەزدەسۋ بارىسىندا مينيسترلەر ءوز ۇكىمەتتەرىنىڭ ەنەرگەتيكالىق اۋىسۋ جانە جاھاندىق جىلىنۋعا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى مىندەتتەمەلەرىن قوزعاپ, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستاردى نىعايتا وتىرىپ, كومىرتەكسىزدەندىرۋ كەشەندى ماقسات­تارىنا قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتە­تىنىن اتادى. ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتي­كا­سىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارى دا تال­قىلاندى. فرانتسۋز تاراپى قازاق­ستان­دا ءبىرىنشى اەس سالۋ جوباسىن ىسكە اسىرۋ, سونداي-اق شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلاردى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن زەردەلەۋ جونىندە ىنتىماقتاستىققا دا­يىن ەكەندىگىن بىلدىرگەن. كەزدەسۋ قورى­تىندىسى بويىنشا تاراپتار اۋقىمدى «ميرنىي» جوباسىن ىسكە اسىرۋ شەڭ­بە­رىندە ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاريفىنە قاتىستى قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتار بو­يىنشا بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويعانى بار.

اقپاراتتىق جۇمىس قالاي جۇرگىزىلەدى؟

اەس سالۋعا قاتىستى 2019 جىلى پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «حا­لىق­تىڭ پىكىرىن ەسكەرمەي, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­دانبايدى» دەپ مالىمدەگەن ەدى. ەل تۇر­عىندارىنىڭ كوبى چەرنوبىل مەن فۋكۋسيماداعى اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ رەاك­تورىنداعى اپاتتارعا بايلانىستى ۇرەيلەرىن, سونداي-اق سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ اۋىر زارداپتارىن حالىقتىڭ ءالى ۇمىتا قوي­ماعاندىعى بار. «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» كومپانياسى ەلى^­مىز­دە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ, اەس قۇرىلىسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بو­يىنشا حالىق اراسىندا اقپاراتتىق-اعارتۋشىلىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن دۇرىس جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە بۇگىنگى تاڭدا ەل ىشىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماڭىز­دى­لىعى مەن قاجەتتىلىگىن قولداۋشىلار قاتارى ۇلعايىپ كەلەدى.

تۇرعىندار پىكىرىنە ءمان بەرسەك

ماقپال بورىباەۆا: «جالپى, اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ سالۋىنۋىنا قارسى ەمەسپىن. قانشاما جۇمىس ورنى اشىلىپ, حالىقتىڭ جاعدايى كوتەرىلەر ەدى. ارينە, قورقىنىش تا بار. بىراق قازىرگى زامانعى عىلىمنىڭ دامۋى بارلىق قاۋىپ­سىزدىكتەردى ەسكەرەدى دەپ ويلايمىن. ماسە­لەن, چەر­نو­بىل اپاتى قاشان بولدى, ودان بەرى قانشاما ۋاقىت ءوتتى. عالىمدار سول كەزدەگى قاتەلىكتەردى ەسكەرىپ, جاڭا قاۋىپسىزدىك شارالارىن ويلاستىرعان شىعار دەپ ويلايمىن. عىلىم ءبىر ورىندا تۇرمايدى عوي. ءار ناسەدەن قورقا بەرسەك, بارىنەن قۇر قالامىز. ءوزىمىزدىڭ قازبا بايلىقتارىمىز, ۋران بار بولا تۇرا, گازدى دا, ەلەكتر ەنەرگياسىن دا شەتەلدەن ساتىپ الىپ جۇرەمىز بە؟ اەس تەك بىزدە عانا سالىنايىن دەپ جاتقان جوق. اەس-ءى بار مەملەكەتتەر ءومىر ءسۇرىپ جاتىر, تاۋەكەل دەپ باستاۋ كەرەك».

تالعات كوككوزوۆ: «اەس-ءتىڭ سالىنۋى­نا قارسى ەمەسپىن. ويتكەنى بۇل – ءومىردىڭ شىندىعى. ەنەرگيا جەتپەيدى دەيدى. كومىر مەن گازدىڭ قورى شەكسىز ەمەس, بىتەدى. ال ۋران ەلىمىزدە, شۇكىر, مول. نەگە پايدالانباسقا؟ ءارى ول ستراتەگيالىق قارۋ, بەيبىت ماقساتتا پايدالانا وتىرىپ, باسقا ەل الدىنداعى مارتەبەمىزدى كوتەرىپ قويۋ كەرەك شىعار. ال اپات بولا قالسا, قايتەمىز دەپ قورقۋدىڭ قاجەتى جوق, جاقسى, بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ كەرەك, سىبايلاس جەمقورلىقتى جويا وتىرىپ, قاتاڭ تەكسەرۋ ارقىلى قابىلداۋ قاجەت جۇمىسقا. ويتكەنى ول ءوزىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىمىز, بولا­شاعىمىز».

رايحان ومارقىزى: «ەلدىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جاعدايى كوتەرىلەدى دەپ ويلايمىن.ارينە, قورقىنىش تا بار. چەرنوبىلداعى اپات ادامي فاكتوردان ورىن العانى بەلگىلى. سوندىقتان بىلىكسىز مامانداردىڭ كەسىرىنەن سونداي جاعداي ورىن السا نە بولامىز؟ ».

مەيرامگۇل: «بولاشاعىمىز ءۇشىن قاجەت دەپ ويلايمىن. ەڭ باستىسى, قال­دىق­­تاردىڭ كادەگە جاراتىلۋى قالاي بول­ماق ەكەن؟ مەن وسى سۇراق الاڭداتادى. ال باسقا جاعىنان قولدايمىن. ەلەكتر ەنەر­گياسىنىڭ ءتاريفى ارزان بولاتىن شىعار مۇمكىن».

 اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ تۋرا­لى حالىقتىڭ پىكىرى سان قيلى. ايتسە دە, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن اتوم ەنەرگە­تي­كاسىنىڭ ەكولوگيالىق تازا جانە قا­ۋىپسىز دەپ تانىلۋى باستى نازاردا بولاتىنىنا, الداعى كۇندەر ءۇشىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق شەشىمنىڭ ەل سەنىمىنەن شىعاتىنىنا ۇمىتتەنەمىز.