سەنىم مەن قولداۋ – سوت قۋاتى

ءبىزدىڭ ەلدە حالىقتىڭ سوتقا دەگەن سەنىمى جوعارى. سول سەنىمنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن مەملەكەت تە سوتتارعا بارلىق جاعدايدى جاساپ, ولاردىڭ تالاپ دەڭگەيىندە قىزمەت ىستەۋىنە بار قولايلىلىقتى تۋعىزىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا سوتتاردىڭ دا قۋاتى ارتا تۇسۋدە. ءدال سونىڭ دالەلىندەي, ادىلدىكتى ارقاۋ ەتەدى دەگەن بيلەرگە ارناپ تاعى ءبىر ات شاپتىرىم جەردى الىپ جاتقان بيىك تە, ءزاۋلىم, ءىشى دە, سىرتى دا جايناعان جاڭا عيمارات بوي كوتەردى. ول – استانا قالاسىنىڭ سوت تورەلىگى سارايى دەپ اتالدى. سول ءۇمىتتى اتىنا ساي بۇل عيماراتقا – استانا قالاسىنىڭ سوتى, استانا قالاسى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتى, ەسىل اۋداندىق سوتى جانە ەسىل اۋداندىق №2 سوتى ورنالاستى. مىنە, كەشە وسى سوت تورەلىگى سارايىندا رەسپۋبليكا سوتتارىنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا اتقارعان جۇمىس قورىتىندىسىن جاريالاعان كەڭەيتىلگەن كەڭەس تە ءوتتى. اتالعان كەڭەس جۇمى­سى باستالار الدىندا استا­نا قالاسىنىڭ اكىمى ي.تاس­ماعام­بەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا عيماراتتىڭ نەگىزگى اق­پا­رات­تىق-كوممۋنيكاتسيالىق, ين­فرا­­قۇرىلىمدىق تانىستىرىلىمى بولدى. جوعارعى سوت ءتورا­عاسى قايرات ءمامي جاڭا سوت تورەلىگى سارايىن سالۋ بارىسىندا كورسەتكەن بەلسەندى قولداۋى ءۇشىن استانا قالاسىنىڭ اكىمىنە جانە كەزىندە جوعارعى سوت توراعاسى بولىپ تۇر­عان كەزدە وسى عيماراتتىڭ ورىن الۋى ءۇشىن كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن قا­زىرگى جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ ءتورا­عاسى بەكتاس بەكنازاروۆقا العىس ءبىلدىردى. بۇدان كەيىن كەڭ سارايدىڭ كەرەمەت زالىنا جينالعان بيلەر مەن شاقىرىلعان قوناقتار الدىندا جوعارعى سوت توراعاسى ءسوز سويلەدى. ۆەدومستۆو باسشىسى ءوز سوزىندە بۇل اتالعان عيماراتتىڭ سالىنۋى مەملەكەتتىڭ, مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ سوتتارعا دەگەن قامقور­لىعىنىڭ, قۇرمەتىنىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى, سوندىقتان دا بارلىق سۋديالار وسى قۇرمەتكە لايىقتى بولۋ كەرەكتىگىن ەرەكشە ەكپىن تۇسىرە اتاپ ءوتتى. قايرات ءمامي: «وتكەن جارتى جىل ىشىندە رەسپۋب­ليكا سوتتارى سوت جۇكتەمەسىنىڭ ارتقانىنا قاراماستان, سوت تورە­لىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جانە سوت ىستەرىن دەر كەزىندە شەشۋدىڭ ساپاسىن ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتتى. جالپى, بارلىق شىعارىلعان سوت اكتىلەرىنىڭ 98,6 پايىزى زاڭدى ءارى نەگىزدى بولىپ تابىلادى», – دەدى. بۇدان كەيىن ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جوعارعى سوتتىڭ ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر جونىندەگى قاداعالاۋشى سوت القا­سىنىڭ توراعاسى, قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوت تورەلىگىن جۇزە­گە اسىرۋدىڭ جاي-كۇيى تۋرالى جو­عار­عى سوتتىڭ قىلمىستىق ىستەر ءجو­نىندەگى قاداعالاۋشى سوت القا­سىنىڭ توراعاسى, سون­داي-اق, سوتتاردىڭ قىزمەتىن ماتە­ريال­دىق-تەحنيكالىق جانە قارجى­لىق قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى جوعارعى سوتتىڭ جانىنداعى سوت­تار­دىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ دەپار­تامەنتىنىڭ باسشىسى كەڭ قۇلاشتى باياندامالارىن وقىپ شىقتى. ءسويتىپ, سوتتاردىڭ 2014 جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى قىز­مە­تiن تالداۋ ەلدەگi سوت تورەلi­گiن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ساپاسى تۇ­راقتى ەكەنىن كورسەتىپتى. سوت ور­گان­دارىنىڭ بىرىڭعاي اۆتوماتتان­دىرىلعان اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسىنىڭ (بااتج) دەرەكتەرى بويىنشا العاشقى التى ايدا رەسپۋبليكانىڭ اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتارىنا بارلىعى 577 982 ارىز بەن ءىس, سونىڭ ىشىندە 349 930 ازا­ماتتىق, 205 689 اكىمشىلىك جانە 22 363 قىلمىستىق ءىس كەلىپ تۇسكەن. بۇل 2013 جىلعى ءبىرىنشى جارتى­جىل­دىقپەن سالىستىرعاندا 50 208 ىسكە نەمەسە 9,5 پايىزعا ارتىق. بارلىعى 508 637 ءىستى جۇرگىزۋ اياقتالعان, بۇل 2013 جىلدىڭ التى ايىمەن سالىستىرعاندا 11,5 پايىزعا كوپ. اتاپ ايتقاندا, 297 294 ازاماتتىق ءىستى قاراۋ اياقتالعان, بۇل 2013 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 23,1 پايىزعا ارتىق دەگەن ءسوز. بۇعان قوسا ءتيىستى شەشىم شىعارىلىپ 195 790 ءىس قارالعان. ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سىرتتاي قارالعان ىستەردىڭ (31,2 پايىزدان 23,9 پايىزعا دەيىن) جانە جاڭادان اشىلعان ءمان-جايلار بويىنشا كۇشى جويىلعان شەشىمدەردىڭ (53,8 پايىزدان 52,5 پايىزعا دەيىن) ۇلەس سالماعى تومەندەگەنى بايقالادى دەيدى. ماسەلەن, 4 743 ازاماتتىق ءىس بىتىمگەرشىلىك كەلىسىم جاساۋمەن اياقتالىپتى, 1 911 ءىس مەدياتوردىڭ قاتىسۋىمەن قارالعان. جالپى, وسى ەسەپتى كەزەڭدە 22 366 قىلمىستىق iس اياقتالسا, بۇل 2013 جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتاعى كورسەتكiشتەن 5,6 پايىزعا تومەن ەكەن. ۇكىم شىعارۋمەن 13 123 ادامعا قاتىستى 10 467 قىلمىستىق ءىس قارالعان. بار­لىعى 12 904 ادام سوتتالعان, سونىڭ ىشىندە 4 861 ادام نەمەسە سوتتال­عانداردىڭ جالپى سانىنان 37,7 پايىزى باس بوستاندىعىنان ايى­رىلعان. وسىلايشا, جالپى ال­عاندا باس بوستاندىعىنان ايى­رۋعا سوتتالعان ادامداردىڭ ۇلەس سالماعى 2,4 پايىزعا ازايىپتى. جوعارعى سوت ازىرلەگەن «قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسi مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسi تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبiر زاڭنامالىق اكتiلەرiنە سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدى ودان ءارى وڭايلاتۋ, تورەشىلدىك راسىمدەردى ازايتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭنىڭ جوبالارىن پار­لا­مەنت ءماجىلىسى 2014 جىلعى 18 ماۋسىمدا قابىلداپ, سەناتتىڭ قاراۋىنا جولداعان. زاڭ جوبالارىنىڭ ەرەجەلەرى ءبىر­قاتار جاڭالىقتاردى ەنگىزۋ ارقىلى سوت جۇيەسىن ودان ءارى جەتىل­دىرۋگە, سونداي-اق, سوتتاردىڭ قىز­مەتىن رەتتەيتىن نورمالاردى ءتۇ­زە­تۋگە باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ جوباسى سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ىرىكتەۋدىڭ كونكۋرستىق ءراسىمىن جەتىلدىرۋدى, سۋديا لاۋازىمىنا كادرلىق رەزەرۆتىڭ ءرولى مەن ماڭىزىن ارتتىرۋدى, جوعارعى جانە وبلىستىق سوتتاردىڭ جانىندا جەدەل ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندەگى فۋنكتسيا جۇكتەلەتىن جەكە ورگان قۇرۋدى كوزدەيدى. جوعارعى سوت ازىرلەگەن جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جوباسى مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن الدىن الا كەلىسىلۋ بارىسىندا. ونى پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا اعىمداعى جىلعى جەل­توقساندا ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى. اكىمشىلىك رەفور­ما جۇرگىزۋ جونىندەگى ۆەدومستۆو­ارالىق كوميسسيانىڭ 2014 جىل­عى 27 مامىرداعى شەشىمىمەن جو­عارعى سوت اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋ كو­دەكسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە جاۋاپتى بولىپ بەلگىلەنىپتى. ول قازاقستاندا اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا مىندەتتى ىسكە اسىراتىن بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­مالارىن ورىنداۋ ءۇشىن جوعار­عى سوت «قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىنىڭ سوت جۇيەسi مەن سۋديا­لارى­نىڭ مارتەبەسi تۋرالى» كونستي­تۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ ءجا­نە سۋديالاردى زەينەتاقىمەن قام­سىزداندىرۋ تەتىگىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىندا زەينەتاقىمەن قام­سىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جوبالارى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. سوت جۇيەسىن قولجەتىمدى ەتۋ جانە ونى وڭايلاتۋ ماقسا­تىندا جوعارعى سوت پەن جەرگى­لىكتى سوتتاردىڭ ينتەرنەت-قور­لارىندا ازاماتتار ءۇشىن «سوت قۇجاتتارىمەن تانىسۋ» جانە «سوت كابينەتى» ەلەكتروندىق سەرۆيستەرى ىسكە قوسىلدى. وسى سەرۆيستەر ارقىلى ازاماتتار ونلاين رەجىمىندە ەلەكتروندىق تۇردە تالاپ-ارىز بەرە الادى, سونداي-اق, سوت اكتىسىمەن جەدەل تانىسا الادى. ەسەپتى كەزەڭدە «ەلەكتروندىق ۇكىمەت» پورتالى ارقىلى 38 369 تالاپ ارىز, سوت وتىرىسىنىڭ حاتتاماسىن بەرۋ تۋرالى ءوتىنىش جانە حاتتاماعا ەسكەرتۋلەر تۇسكەن, بۇل بارلىق 2013 جىلعا قاراعاندا 1,5 ەسەگە ارتىق ەكەن. وسىلايشا اتالعان كەڭەس اياسىندا بيىلعى جىلدىڭ التى ايىندا سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ سۋديا­لاردىڭ VI سەزىندە بەرگەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋدى نازارعا العان سوت جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى تالقىلاندى. كەڭەيتىلگەن كەڭەس قورى­تىن­دىسى بويىنشا جوعارعى سوت توراعاسى الداعى ۋاقىتتا اتقارى­لاتىن جۇمىستىڭ بىرقاتار نەگىزگى مىندەتتەرىن ايقىنداپ بەردى. اتاپ ايتقاندا, سوت تورەلىگىن دەر كەزىندە جانە ساپالى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى ىلگەرىلەتۋ, قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋ سالاسىنداعى جاڭا كودەكستەرگە سايكەس سۋديالاردىڭ جانە سوت قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ, سوت ۇجىمدارىندا مورالدىق-پسيحولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋ, سوتتاردىڭ ءيميدجىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. سونىمەن قاتار, قىسقا مەرزىم ىشىندە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى قاتارىنان اكىمشىلىك ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ ءجو­نىندەگى جۇمىس توبىن قۇرىپ, جۇ­مىسقا كىرىسۋ تاپسىرىلدى. كەڭەستە العا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ەرەكشە باقىلاۋعا الىنباق. ولاردى ورىنداۋدىڭ ناتيجەلەرى بيىلعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قارالاتىن بولادى. الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان». سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.