ۇلتتىق تاربيە – ۇلاعات ۇلگىسى

ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى كوپۇلتتى مەملەكەتىمىزدىڭ وركەنيەت جولىمەن قارىشتاپ دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەردى. «ماڭگىلىك ەل» – عاسىرلار بويى بابالارىمىز اڭساعان اسقاق ارمان. «ماڭگىلىك ەل» – قازاق حالقىنىڭ الەمگە تانىلۋىنىڭ ۇزدىك ۇلگىسى, بەكەم باعىتى. انا ءتىلىمىز بەن اتا ءدىنىمىزدىڭ, ءتول مادەنيەتىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ وركەندەي بەرۋىنىڭ سەنىمدى كەپىلى. سوندىقتان وسى وسكەلەڭ تالاپتى دايەكتى جۇزەگە اسىرۋ ەڭ الدىمەن باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدى قاجەت ەتەدى. ەلباسىمىز ايتقانداي: «باسقا ەلدەردىڭ سوڭىندا شاڭىن جۇتپاي, الدىڭعى قاتارىنا جىلجىعان ابزال». قازىرگى تاڭدا وزا دامىعان وتىز ەلدىڭ ساناتىنا قوسىلۋ ەڭ بيىك مەجە ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. قازاقستاننىڭ جارقىن بولا­شاعى – جاستار. «ارىستانداي ايباتتى, جولبارىستاي قايراتتى, مەن جاستارعا سەنەمىن!» دەپ اقىن ماعجان جۇماباەۆ ۇلكەن ءۇمىت ارتقان جاستار تاۋەلسىز وتانى­مىزدىڭ بۇدان دا ءارى گۇلدەنۋىنىڭ وركەندەتۋشى كۇشى. ويى وزىق, جانى تازا, بىلىمگە باي, ومىرگە بەيىم, يماندى دا يبالى جاستار – ۇلت ماقتانىشى. جاڭا تولقىن, جانارتاۋداي جالىنداعان ورەندەردى ومىرگە باۋلىپ, ولاردىڭ «دۇنيە كەتىگىنە كىرپىش بولىپ قالانعانى», ازامات بولىپ سانالعانى. بۇگىنگى ءجاسوسپىرىم – ەرتەڭگى ەل يەسى. بۇكىل حالقىمىزدىڭ ۇكىلەگەن ءۇمىتى دە, سەنىم ارتقان تىرەگى دە – وسى جاس جايناقتار. كەلەشەكتە بالاۋسا بالعىننىڭ قانداي بولعانىن قالايمىز؟ تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءتاۋ ەتكەن جاستارىمىزدىڭ بويىندا ءورشىل رۋح, جاسامپاز جىگەر, ۇلتتىق نامىس, وتانسۇيگىشتىك پەن ەرەسەن ەڭبەكقورلىق قاسيەتتەر ۇيالاسا جاقسى. «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە بەرۋ كەرەك. تاربيەسىز ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى», دەگەن ءال-فارابي بابامىزدىڭ قاناتتى ءسوزى تەرەڭ ويلارعا جەتەلەيدى. ادام – كۇردەلى الەم, قۇپياسى اشىلماعان تاڭعاجايىپ جاراتىلىس. مىنە, وسى تىلسىم قۇبىلىستىڭ ىشكى ءيىرىمىن, جان دۇنيەسىن تانىپ-ءبىلۋدىڭ ءوزى ناعىز عىلىم. ول عىلىمنىڭ اتاۋى – ادامتانۋ ءىلىمى. اتالمىش ءىلىمنىڭ العاشقى باسپالداعى تاربيەدەن تامىر تارتادى. تاربيە – بالانىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنىڭ اسىل ارناسى. ولاي بولسا, جاس ۇرپاقتى ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق ءداستۇر رۋحىندا تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزى ولشەۋسىز. قاستەرلى حالقىمىزدىڭ بويىنداعى ادامگەرشىل ىزگى قاسيەتتەر – ءتار­بيە­نىڭ قاينار كوزى. قازاق – تىلگە شەشەن, ويعا جۇيرىك, ەرلىككە ەرەن, پەيىلى پاك, اقىل-پاراساتى اسقارا­لى حالىق. وسى ۇلت ۇلاعاتىن ۇلان­دار ساناسىنا سىڭىرە ءبىلۋ – ەڭ جاۋ­اپتى ءىس. ۇلتتى ءسۇيۋ, ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – سانالى ازاماتتىڭ قاستەرلى بورىشى. ەلىم دەپ, جەرىم دەپ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ۇلتى ءۇشىن جانپيدا عۇمىر كەشكەن كەشەگى الاش ارىستارىنىڭ ونەگەلى ءومىرى وركەندى تاعىلىم تۇعىرى. ۇلت زيا­لىلارى سول ءبىر زوبالاڭ زاماننىڭ استامشىل ساياساتىنا قارسى تۇردى. «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاعىنىڭ تالقىداعى تاعدىرىنا الاڭداپ, تالاي تاۋقىمەتتى باس­تان وتكەردى. «ۇلتتى ءسۇيۋ – ناعىز مادەنيەتتىلىك» دەپ ۇرانداعان جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ ساۋ باسى ساۋداعا ءتۇسىپ, قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇربانى بولدى. ۇلتىنا ۇلىق بولۋدى ەمەس, ۇلتان بولۋدى اماناتتاعان الاش ارداقتىلارىنىڭ ايبىندى ءىسىن جالعاستىرا ءبىلۋ – بۇگىنگى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ورەلى مىندەتى. جار استىنان جاۋ, بورىك استىنان ءبورى شىققان سوناۋ اۋمالى-توكپەلى زاماندا «تۇركى ءۇشىن كۇندىز وتىرمادىم, تۇندە ۇيىقتامادىم», دەگەن بىلگە قاعان بابامىز ەل تاعدىرىنا الاڭداپ ات ۇستىندە مازاسىز كۇي كەشتى. ۇلتى ءۇشىن وتقا كۇيىپ, سۋعا باتقان قايران بابالاردىڭ قايسارلىعى مەن قاھارماندىعى ءبىزدى ۇنەمى ءتانتى ەتەدى. ۇلتتىق تاربيە – ۇلاعات ۇلگىسى. ۇلت بەسىگىندە تەربەتىلگەن بالانىڭ بولاشاعى جارقىن, ساناسى ساۋلەلى, كوڭىلى كىرشىكسىز بالا جانى نازىك, سەرگەك, سەزىمتال. اينالا دۇنيەگە ءسابي سانامەن, كاۋسار كوڭىلمەن قارايدى. ءسامبى تالداي سۇلۋ بوي تۇزەگەن بۇلدىرشىنگە ءومىر ساباعىن, دۇنيە ءدارىسىن ۇيرەتۋ ۇلكەن ىنتا-ىقىلاستى, سالقىنقاندى سابىردى قاجەت ەتەدى. بالانىڭ ءبىرىنشى ۇستازى – اتا-انا. دەمەك, تاربيە وتباسىنان باستالادى. بالا تۋعان ۇياسىندا ونەگە الادى. جاقسىدان ۇيرەنەدى, جاماننان جيرەنەدى. ۇل – اكەگە, قىز – شەشەگە قاراپ وسەدى. ءسويتىپ, قابىرعاسى قاتايىپ, بۋىنى بەكىپ, قانات قاعادى. ۇيادا كورگەنىن ۇشقاندا ىلەدى. قازاق – تۋمىسىنان بالاجان, مەيىربان حالىق. تاپقان-تايانعانىن بالانىڭ جولىنا جۇمساپ, ءتاتتى-ءدامدىسىن بالانىڭ اۋزىنا توسادى. «ق ۇلىنىم», «بوتام» دەپ ەركەلەتىپ وبەكتەيدى. ەسەيىپ ەرجەتسە دە جانىن ءۇزىپ ەمىرەنىپ, تولعانىپ وتىرادى. اتاقتى جولىمبەت بي 130 جاسقا كەلگەندە, جاسى 100-دەن اسقان تۇڭعىش ۇلى قىدىر الجىڭقىراپ وتىرسا كەرەك. سوندا ءالى دە اقىل-ەستەن ايىرىلماعان دانا بي: «بۇل قارعام نە كورمەدى, ىلعي دا جەلدىڭ ءوتى, جاۋدىڭ بەتىندە ءجۇردى عوي. بۇل ق ۇلىنىمنىڭ شارشايتىن ۋاعى بولدى», دەپ بالاسىنىڭ ماڭدايىنان سيپاپ, باۋىرىنا تارتادى ەكەن. «ەسەيىپ كەتسەم دە مەن ساعان ءسابيمىن» دەگەن ولەڭ جولدارى وسىندايدا ويعا ورالادى. قازاق باۋىر ەتى بالاسىن بايگە اتىنداي باپتاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بىلگەن. بالا – ءومىردىڭ بازارى, اتا-انانىڭ شەكسىز قۋانىشى. ول ەسەيىپ ات جالىن تارتقان ازامات بولادى. «مەن بالا ون بەس-وتىز اراسىندا, بۇل جاستا كوپ بەرەسى الاسىم دا, الدىمدا تولعان ماقسات, تولعان تاڭداۋ, الايىن اناسىن با, مىناسىن با؟» دەپ ءسوز سۇلەيى سۇلتانماحمۇت جىرلاعانداي, مەكتەپ تابالدىرىعىن جاڭا اتتاعان تۇلەكتەردىڭ الدىندا توقسان تاراۋ جول تۇر. سول جولدىڭ قاي تورابىنا تۇسسە كوشى تۇزەلىپ, كوڭىلى ورنىعادى؟ اسىعىس شەشىم قابىلداپ, ەرتەڭ وكىنىپ قالماي ما؟ وسىلاي ساناعا سالماق سالار سانسىز ساۋالدار سامساپ الدىنان شىعادى. مۇندايدا اقىل ايتار اتا-انا, ۇلاعات ۇسىنار ۇستاز كەرەك-اق. ءومىر – كۇردەلى. اعىنى الاپات تەڭىز ءتارىزدى. ءومىردىڭ الىپ ايدىنىنان وزىڭە لايىقتى ورىن تابۋ, ارينە, وڭاي ەمەس. بەلگىلى ءبىر كاسىپپەن شۇعىلدانىپ, ماماندىق تاڭداۋ – ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى. ماماندىق تاڭداۋ ساتىندە بالانىڭ ءبىلىم-بىلىگىن, قابىلەت-قارىمىن ەسكەرىپ, اقىل ەلەگىنەن وتكىزگەن ءجون. بالا كوڭىلى نەنى قالايدى, كىم بولعىسى كەلەدى؟ مىنە, ماسەلە وسىندا. كۇندەلىكتى بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي, كەيبىر اتا-انالار بالا ەركىن ەسكەرمەي, تالابىنا تۇساۋ سالاتىن ءتارىزدى. بالام بيىك مانساپتا, قۇزىرلى قىزمەتتە بولسا دەپ ويلايدى. ءبىر قاراعاندا نيەت دۇرىس, وي ورىندى. بىراق قازاقتا «شاماسىنا قاراي شاناسى» دەگەن ءسوز بار ەمەس پە؟ اركىم وزىنە ۇناعان, جانىنا جاقىن كاسىپپەن اينالىسسا, كەلەشەكتە وكىنبەيدى, قاپىدا قالمايدى. جاسىراتىن نەسى بار, كەيبىر جاستاردىڭ شاما-شارقى كەلە مە, كەلمەي مە, ايتەۋىر نە زاڭگەر, نە ەكونوميست بولۋعا اڭسارى اۋىپ تۇرادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, جۇرتتىڭ بارىنە بىردەي زاڭگەرلىك پەن ەكونوميستىك ماماندىق جەتە بەرە مە؟ بالكىم, «اقىرىن باسىپ, انىق ءجۇرىپ» جان-جاقتى ويلانعان دۇرىس شىعار. شۇكىر, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ماماندىقتىڭ تۇرلەرى كوپ. ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ جاستارىمىز بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا بەتبۇرىس جاساۋ كەرەك. قابىلەتىنە قاراي سونىڭ ءبىرىن ەنشىلەسە, ءار جاستىڭ ەسەبى تۇگەل, ۇپايى ورنىندا بولارى انىق. اقيقاتىن ايتقاندا, مامان­دىق­تىڭ ۇلكەن-كىشىسى, جاقسى-جامانى جوق. تاۋ قوپارعان كەنشى دە, استىق ورعان ەگىنشى دە, ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ىسمەر تىگىنشى دە, ءتورت ت ۇلىك وسىرگەن مالشى دا, ءسۇت بۇلاعىن سەلدەتكەن ساۋىنشى دا, ءزاۋلىم سارايلار سالعان قۇرىلىسشى دا – ءبارى-ءبارى ەل يگىلىگىنە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن قادىرلى جاندار. تولاعاي تابىستىڭ, بەرەكەلى بايلىقتىڭ باستاۋى – ەڭبەك. «ەڭبەك ەتسەڭ – ەمەرسىڭ, ەرىنبەسەڭ – جەڭەرسىڭ» دەيدى حالىق ناقىلى. دانىشپان اباي: «اۋەلى قۇدايعا سىيىنىپ, ەكىنشى ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ ەڭبەگىڭدى ساۋ, ەڭبەك قىلساڭ قارا جەر دە بەرەدى, قۇر تاستامايدى», دەپ ۇرپاعىن ادال ەڭبەككە ۇندەدى. ەڭبەگىن ساۋىپ ەر اتانعانداردى حالىق ارداقتايدى, قۇرمەت تۇتادى. كەزىندە ارقا ءتوسىن اقتىلى قويعا تولتىرىپ, ەل ىرىسىن ەسەلەگەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى سايلاۋ ءبىلالوۆ اعامىز, قازاقستاندا اتاق-داڭقى داۋىرلەپ, ءدۇيىم جۇرتتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنگەن ايگىلى مەحانيزاتور كامشات دونەنباەۆانىڭ ءىزىن باسىپ, تەمىر تۇلپاردى تىزگىندەگەن مەرەيلى ەڭبەكتىڭ مايتالمانى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى نۇرباقىت كابدىكارىموۆا اپامىز. ءبىرى اتا كاسىبىمىز – مال باعۋمەن اينالىسقان, ەكىنشىسى الىپ تەحنيكانى اۋىزدىقتاعان, ەڭبەكتەن باقىتىن تاپقان جاندار. سايلاۋ اعامىز بەن نۇرباقىت اپامىزدى قازىر كۇللى قازاقستان تانيدى. مىنە, وسى اعا-اپالارى سياقتى ءبىزدىڭ جاستارىمىز دا وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن اۋىلدارىنا كەلىپ, ەڭبەك ەتىپ «جەر-انامەن» جۇمىس جاساسا دەيمىز. اۋىل – حالقىمىزدىڭ قۇت-بەرەكەسى, ىرىس داستارقانى. اۋىل – قازاقتىڭ كۇرەتامىرى. سول قۇنارلى تامىردى سولدىرماي, ۇنەمى ءنار بەرىپ, جانداندىرۋ – جاستاردىڭ سۇبەلى سىباعاسى. كىندىك قانىڭ تامعان اتاجۇرتىڭا قىلاۋسىز قىزمەت ەتۋ – شىنايى باقىت. تۋعان جەرىڭ – التىن بەسىگىڭ. سول بەسىكتى ايالاپ, ارداقتاۋ – ازاماتتىق اردىڭ ءىسى. بىزدە تۋعان ەلىنىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ, ىرىس-داۋلەتىن ەسەلەي تۇسۋگە قاجىرلى ەڭبەگىمەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن جەرلەستەرىمىز از ەمەس. وسى ازاماتتارمەن بىرگە, سىرتتا جۇرگەن جەرلەستەرىمىز دە بۇگىندە ەلگە كەلىپ قىستاقتار سالىپ, اۋدانىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. ءبىز ولاردىڭ يگىلىكتى شارۋالارىنا قۋانامىز ءارى قۋاتتايمىز. «اركىمگە تۋعان جەرى – مىسىر شاھارى». ارقانىڭ التىن القاسى – قارقارالىنىڭ باي تاريحى, ايشىقتى شەجىرەسى بار. قارقارالى – قۇت قونعان, بەرەكە دارىعان قا­سيەتتى ولكە. قارقارالىنىڭ توپى­را­عىندا جاقسىلار مەن جايساڭ­داردىڭ تەكتى تابانىنىڭ ءىزى, ايالى الاقانىنىڭ ىستىق تابى قالعان. جەر ءجانناتى قارقارالىعا بيىل – 190 جىل. ەكى عاسىرداي ارقانىڭ رۋحاني جانە مادەني ورداسىنا اينالعان كونە قالانىڭ تورقالى تويىنىڭ تۇسىندا ەل مەن جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن جاس ۇرپاقتارعا ناسيحاتتاۋ اسا قايىرلى ءىس بولماق. ەلباسىمىز «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى بيىلعى جول­داۋىندا: «تاۋەلسىز مەملەكەت اتانۋ – تۇرمىسى باقۋاتتى, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان, ۇرپاعى ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن باقىتتى ەل بولۋ», دەپ اتاپ كورسەتكەن ەدى. مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ وسى سىندارلى, ساليقالى ءسوزى بىزدەردىڭ بارشامىزدى جاڭا باستامالارعا, بيىك بەلەستەرگە جىگەرلەندىرەدى. حالەل ماقسۇتوۆ, قارقارالى اۋدانىنىڭ اكىمى. قاراعاندى وبلىسى.