جول – ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى

باتىس قازاقستان وبلىسىن­دا جالپى ۇزىندىعى 6 176 شاقى­رىم جول بار. وسى جولدىڭ 1 414 شا­قىرىمى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار دەپ سانالادى.

وبلىستىق جولاۋشىلار كو­لىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايدار مەنەەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلدىڭ باسىندا وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتو­­­جولداردىڭ 46 پايىزى قا­لىپ­قا ساي, قاناعاتتانارلىق دا­رەجەدە بولعان. «2022 جىلى تاپ بولعان ءتۇرلى قيىندىققا قارا­ماستان, جوندەۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزىپ, وسىنداي ناتيجەگە قول جەت­كىزدىك. وتكەن جىلى قۇرىلىس-مونتاج جۇمىسى جۇرگىزىلگەن 55 نىساننىڭ 22-ءسى پايدالانۋعا بەرىلدى, ال 26 نىسان جوبا بويىن­شا 2023 جىلعا اۋىستى», دەيدى ايدار قازبەك ۇلى.

بۇل – شىنىندا دا وبلىس ءۇشىن اجەپتاۋىر جەتىستىك. ويتكەنى وسىدان از عانا جىل بۇرىن وڭىردە جولداردىڭ 29 پايىزى عانا اسفالتتى بولعانى ەسىمىزدە. شاعىن اۋىل تۇرماق, بىرنەشە اۋدان ورتالىعى تۇرعىندارى وبلىس ورتالىعى ورال قالاسىنا كۇز بەن قىستا جەتە الماي, جول ازابىن تارتاتىن.

2022 جىلى وڭىردە جول سالاسى بويىنشا بارلىعى 21 ملرد تەڭگە يگەرىلىپ, وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار 246 كم جول جوندەلگەن ەكەن. الايدا 3,2 ملرد تەڭگە قارجى بيۋدجەتكە كەرى قايتارىلعان. نەگە؟

ويتكەنى جول قۇرىلىسى ءۇشىن اسا قاجەتتى ماتەريالدىڭ ءبارى باتىس قازاقستان وبلىسىنا وزگە وڭىرلەردەن اكەلىنەدى. سونىڭ ىشىندە قيىرشىق تاس, ينەرتتى ماتەريالدار, بيتۋم كورشىلەس وبلىستاردان تاسىمالدانادى. ولار, ارينە, تەمىرجول ارقىلى كەلەدى. بىلتىر جول سالۋشى كومپانيالار قۇرىلىسقا قاجەتتى ماتەريالداردىڭ دەر كەزىندە جەتكىزىلمەۋىنەن زارداپ شەكتى. قۇرىلىس جۇمىسى بىرنەشە اي توقتاپ, كەستەدەن كەشىكتى. اسىرەسە ۆاگون تاپشىلىعى ماسەلەسى كۇرمەۋى قيىن ءتۇيىن بولدى. 2022 جىلى بيتۋم جەتكىلىكسىزدىگىنەن نىسانداردىڭ جارتىسىنا جۋىعى تامىز ايىنان جۇمىسسىز تۇرىپ قالدى. ماسەلەن, قىركۇيەك-قازان ايلارىندا وڭىرگە قاجەتتى 25 مىڭ توننا بيتۋمنىڭ 2,3 مىڭ تونناسى نەمەسە 10 پايىزى عانا قامتاماسىز ەتىلدى. جولشىلار بيىل دا جۇرۋىمىزدەن تۇرۋىمىز كوپ بولا ما دەپ الاڭداپ وتىر.

قازىرگى جوسپارعا قاراساق, بيىل باتىس قازاقستان وبلىسىندا 570 شاقىرىمنان استام جولدى جوندەۋدەن وتكىزۋ جوسپارلانعان. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بۇل بىل­تىرعىدان الدەقايدا كوپ. وب­لىسقا «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جو­باسى, سونداي-اق «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 71,4 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە جالپى كولەمى 26,6 ملرد تەڭگە وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوجولدار بويىنشا ءبولىنىپ وتىر ەكەن. وسىنداي 55 جوبا ارقىلى 332 شاقىرىم جول جوندەۋدەن وتكىزىلمەك.

بۇل جوبالاردى جاقىنىراق تانىستىرا كەتەيىك. بيىل وبلىس­تىق ماڭىزى بار «بارباستاۋ – اق­­جايىق – يندەر» جولىنىڭ 43-93 شاقىرىمدار ارالىعى, ء«بورلى – اقساي – جىمپيتى» جولىنىڭ 68-139 شاقىرىمدارى, «چاپاي – جاڭاقالا – سايقىن» جولىنىڭ 130-191 شاقىرىمى جاڭارتىلادى ەكەن. بۇل ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 4 871 ملن تەڭگە قاراستىرىلعان. ايتا كەتەيىك, بۇل ەشقاشان اسفالت كورمەگەن, بۇرىنعى گرەيدەر جولدار بولاتىن.

سونداي-اق «تەرەكتى – اقساي» جولىنىڭ 58-73 كم جانە «تاس­قالا – اققۋراي – بولاشاق» اۆتوجو­لى­نىڭ 111-149 كم ارالىعىندا دا ورتاشا جوندەۋ اياقتالماق. بۇعان قوسا ورال قالاسى اۋەجايىنىڭ كىرمە جولى مەن بايتەرەك اۋدا­نىنداعى دەركول وزەنى ار­قى­لى وتەتىن اپاتتى جاعدايداعى كوپىردى ورتاشا جوندەۋ جوسپار­لانىپ, قوسىمشا قاراجات قاراس­تىرىلعان.

ءوڭىردىڭ اۋداندىق ماڭىزى بار جانە ەلدى مەكەندەردىڭ كىر­مە جولدارىنىڭ 270 شاقىرى­مى بيىل جوندەۋدەن وتەدى. اتاپ ايتساق, اقجايىق اۋدانى اۋما­عىندا جالپى قۇنى 614 ملن تەڭگەلىك 3 جوبا ىسكە اسىپ, 6,4 شا­قىرىم جول سالۋ جوسپار­لانعان.

بايتەرەك اۋدانىندا 10 جو­با بويىنشا جالپى قۇنى 7 712 ملن تەڭگە بولىنگەن, مۇندا بار­لىعى 113 شاقىرىم اۆتوجول پايدالانۋعا بەرىلمەك. «بۇل جول­دار­دىڭ ۇشەۋى جاڭا جوبا, جەتەۋى 2022 جىلدان اۋىسادى» دەيدى ا.مەنەەۆ.

ءبورلى اۋدانى بويىنشا جالپى قۇنى 1 115 ملن تەڭگە بولاتىن 14 شاقىرىمدىق جول سا­لىن­باق. جاڭاقالا اۋدانىندا دا جوبا بويىنشا جالپى قۇنى 1 984,8 ملن تەڭگەلىك 4 جوبا قول­عا الىنعان. ناتيجەسىندە, 30 شا­قىرىم جول جاڭارتىلماق.

جانىبەك اۋدانىندا جوبا بويىن­شا جالپى قۇنى 7 714 962 ملن تەڭگە جانە ۇزىندىعى 58 شا­قىرىم بولاتىن 4 جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. مۇنىڭ ۇشەۋى 2022 جىلدان اۋىسقان. 2022 جى­لى قارجىنىڭ 1 574 ملن تەڭگە­سى يگەرىلىپ, 10 شاقىرىم جول جوندەلگەن. 2023 جىلى جۇمىستى اياقتاۋ ءۇشىن 2 842,6 ملن تەڭگە ءبولىندى.

قازتالوۆ اۋدانىندا جوبا بويىنشا 582 ملن تەڭ­گە ءبولىنىپ, 10 شاقىرىمدى قۇ­راي­تىن 1 جاڭا جوبا ىسكە اسى­رى­لىپ جاتىر. بۇگىندە 23 ملن تەڭگە يگەرىلدى. 2023 جىلى جۇمىستى اياقتاۋ ءۇشىن 502 ملن تەڭگە ءبولىندى.

قاراتوبە اۋدانىندا بيىل جالپى قۇنى 245 ملن تەڭگەنىڭ جۇمىسى اتقارىلىپ, 2 شاقىرىم جول سالىنباق. ال سىرىم اۋدانىندا 2 جاڭا جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. مۇندا جالپى قۇنى 2 182 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, 29 شاقىرىم جول جوندەلەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. تاسقالا اۋدانىندا دا 2 557 ملن تەڭگە قارجىعا جالپى ۇزىندىعى 46 شاقىرىم بولاتىن 4 جوبا قولعا الىنعان. تەرەكتى اۋدانىندا دا وسىنداي: 2 298 ملن تەڭگەلىك 4 جوبا بويىنشا 19 شاقىرىم جول جاڭارتىلماق. شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا دا بيىل 81,4 شاقىرىم جول جوندەلەدى. ول ءۇشىن 7 جوبا جاسالىپ, جالپى قۇنى 4 377 ملن تەڭگەنىڭ جۇمىسىن اتقارۋ كوزدەلگەن.

ارينە, جوعارىدا ايتىلعان بارلىق جوبانى ۋاقتىلى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى جول-قۇرىلىس ماتەريالى – بيتۋم مەن قيىرشىق تاس ۇزدىكسىز جەتكىزىلىپ تۇرۋعا ءتيىس. مىنە, جول قۇرىلىسىمەن اينالىساتىن كومپانيالار مەن وسى سالاداعى مەملەكەتتىك مەكەمە باسشىلارىنىڭ باس اۋىرتاتىن ماسەلەسى – وسى.

مىسالى, قيىرشىق تاس اق­توبە وبلىسىنان تەمىرجول ارقى­لى جەتكىزىلەدى.

2023 جىلى قيىرشىق تاس ماتەريالىنا دەگەن قاجەتتىلىك 1 931 مىڭ توننادان استام ەكەن. مۇنداي مولشەردەگى ماتەريالدى تاسىمالداۋعا 28 مىڭ ۆاگون قاجەت.

– وڭىرىمىزدە جىل سايىن تاپ بولاتىن جول قۇرىلىس ماتە­ريال­دارىنىڭ ماسەلەسى بىرتىندەپ شەشىلىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى اۆتوجول نىساندارىندا بولعان ينەرتتى ماتەريالداردىڭ تاپشىلىعى بيىل دا قايتالان­باۋى ءۇشىن ماڭىزدى ءىس-شارالار جاسالىپ جاتىر. «قازاقستان تەمىر جولى», «قازاقستان تەمىر جولى – جۇك تاسىمالدارى» جانە «قازتەمىرترانس» كومپانيالارىمەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر ارقاسىندا قۇرىلىس ماۋسىمى باستالعانعا دەيىن وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزدى نىساندارعا قاجەتتى قيىرشىق تاستى بارىنشا جەتكىزىپ الدىق. قازىرگى تاڭدا بيىلعا كەرەكتى كولەمنىڭ 38%-ى, ياعني 5 665 ۆاگون – 390 مىڭ توننا قيىرشىق تاس جەتكىزىلدى. وسى باعىتتاعى جۇمىس جالعاسۋدا, – دەيدى ا.مەنەەۆ.

«اۋزى كۇيگەن ءۇرىپ ىشەدى» دەگەندەي, بىلتىر بيتۋم تاپشى­لىعىن كورگەن جولشىلار ونىڭ دا قورىن جاساپ الۋعا تىرىسۋدا. 2023 جىل بويى جەرگىلىكتى اۆتوجولدار قۇرىلىسى ءۇشىن 30 مىڭ توننا بيتۋم قاجەت بولسا, قازىر سونىڭ 8 مىڭ تونناعا جۋىعى جەتكىزىلگەن. «بۇل جۇمىستى دا جالعاستىرىپ جاتىرمىز», دەيدى ايدار قازبەك ۇلى.

– جول – ەكونوميكانىڭ كۇرە­تامىرى ەكەنى – وزگەرمەي­تىن قاعيدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جو­نىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە دە: «الەۋمەتتىك, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە جولداردى جوندەۋ ارقىلى اۋىلدىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ – اكىمدەردىڭ باستى مىندەتى. ەلگە قاپتاعان ستاتيستيكا ەمەس, ناقتى ناتيجە, ساپالى بايلانىس كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. سوندىقتان جول قۇرى­لىسىنا كىدىرىس كەلتىرمەي, جوبالاردى ساپالى ورىنداۋ ءۇشىن قاتاڭ قاداعالاۋ كەرەك, – دەدى ءوڭىر باسشىسى ناريمان تورەعاليەۆ.

جيىن بارىسىندا وبلىس اكىمى كەيبىر جوبالار بويىنشا جۇمىسى باستالماي تۇرعان اۋدان اكىمدەرىنە ەسكەرتۋ ايتىپ, ما­سەلەنىڭ ءتۇيىنىن تەزىرەك شەشۋگە تاپسىرما بەردى.

كەڭەس قورىتىندىسىندا وب­­­لىس­تىق جولاۋشىلار كولىگى جا­نە اۆتوموبيل جولدارى باس­قار­ما­سىنا اۋدان اكىم­دىكتە­رىمەن بىر­لەسىپ اۋداندارداعى جول نىسان­دارىندا جۇمىستىڭ دەرەۋ باستالۋىن, ۋاقتىلى جانە ساپالى ىسكە اسىرىلۋىن باقىلاۋ جۇك­تەلدى. باسقارما سونىمەن بىرگە جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى ما­تە­ريالداردىڭ ۋاقتىلى كەلۋىن باقىلاۋدى جالعاستىرۋى قاجەت.

ال «جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» مەكەمەسىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالى جول ساپاسىن تەكسەرىپ, ناتيجەسىن تاپسىرىس بەرۋشىلەرگە ۋاقتىلى بەرىپ وتىرۋعا ءتيىس.

باتىس قازاقستان وبلىسى