ال ەلىمىزدە جوعارى جانە ورتا ارناۋلى ءبىلىمى بار بىلىكتى ماماندار تاپشىلىعى اسىرەسە, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا ايرىقشا سەزىلىپ وتىر. ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ سەكتورى جوعارى بىلىكتى مامانداردى قاجەت ەتەتىن ەرەكشە سالا بولعاندىقتان, مۇندا تومەنگى لاۋازىمنىڭ وزىنە ارنايى ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءىرى كاسىپورىنداردان باستاپ تۇرمىستىق قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىنا شەيىن ەلەكتر ەنەرگەتيگى ماماندارىنا سۇرانىس ۇنەمى جوعارى. جاۋاپكەرشىلىك پەن قاۋىپتىلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قوسا, جالاقىسىنىڭ ازدىعى تاعى بار, وسى نەگىزدەن كەلگەندە بۇل سالادا ءبىلىم الىپ, جۇمىس ىستەۋگە بەل بۋعاندار قاتارى جىلدان-جىلعا كەمىپ بارادى. كەيىنگى كەزدەرى اتالمىش سالادا جاس كادرلار سانى ايتارلىقتاي ازايعانىن اڭعارۋعا بولادى. ەسەسىنە جاسى ۇلعايعان ماماندار سانى ارتىپ وتىر. جەكەلەگەن كاسىپورىندار بۇل سالاداعى جۇمىس كۇشىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى 15%-عا, ال كەي جاعدايدا 20%-عا جەتىپ وتىرعاندىعىن العا تارتادى.
وسى رەتتە «قازاقستان ەلەكتر ەنەرگەتيكا قاۋىمداستىعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن عۇماربەك داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىندە «جاڭا مىندەتتەر جاعدايىندا ەنەرگەتيكا سالاسى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ» تاقىرىبىندا وتكەن باسقوسۋدا ءبىراز ماسەلەلەر تالقىلاندى.
جيىندى اشقان اتالعان قاۋىمداستىقتىڭ باسشىسى, ءارى فورۋم مودەراتورى تالعات تەمىرحانوۆ: «مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋىنىڭ بىرىندە ەلگە تەحنيكالىق ءبىلىمدى ماماندار قاجەت ەكەندىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن قوسا العاندا ەنەرگەتيكا سەكتورىن دامىتىپ جانە بىلىكتىلىگى جوعارى ماماندارمەن تولىقتىرۋدا ساپالى كادرلاردى دايارلاۋ ماسەلەسى ەنەرگەتيكا سالاسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. سول سەبەپتى جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ كاسىپورىندارى اراسىندا تىعىز ىنتىماقتاستىق قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن», دەپ ءسوزىن باستاعان بولاتىن.
اتالعان ءبىلىم ورداسىنىڭ رەكتورى مۇرات سىزدىقوۆ: «مامانداندىرىلعان جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەلىمىزدىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ءۇشىن بىلىكتى كادرلاردى دايارلاۋ ماڭىزدى. ىسكەر سەرىكتەستىكتەرمەن جانە جەتەكشى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامىن, ەنەرگەتيكانى, جاسىل تەحنولوگيالاردى جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وڭىرلىك ءارى رەسپۋبليكالىق ساراپتاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىرامىن», دەدى.
ودان كەيىن ءسوز العان الماتى مەملەكەتتىك ەنەرگەتيكا جانە ەلەكتروندى تەحنولوگيالار كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى تولەۋعالي تايتولەەۆتىڭ «كوللەدج – ۋنيۆەرسيتەت – كاسىپورىن» ىنتىماقتاستىعى تراەكتورياسىن, «جاس مامان» جوباسى اياسىندا وڭىرلىك قۇزىرەتتىلىك ورتالىعى ارقىلى وقۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ مەن ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ سالاسىنا كادرلاردى دايارلاۋ جونىندەگى بايانداماسى قاتىسۋشىلارعا وي سالعانى بار.
وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەر» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ەرتۋعان ۇمبەتقۇلوۆ كوپشىلىكتى ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسىنا ارنالعان جوعارى وقۋ ورنى باعالاۋ كورسەتكىشىنىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىمەن تانىستىردى. ول ءوز بايانداماسىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جوعارى ءبىلىمدى دامىتۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ قولدانىستاعى باعالاۋ كورسەتكىشىن ازىرلەۋدە جاڭا ءارى يننوۆاتسيالىق جاڭارتۋ بويىنشا ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى. ايتىلعان جايتقا بايلانىستى ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ بىلىكتىلىك شەڭبەرىندەگى تالاپتار مەن كاسىبي ستاندارتتاردى, «جاڭا كاسىپتەر اتلاسىنان» قۇزىرەتتەردى ەسەپكە الۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. ول سونىمەن قاتار ء«داستۇرلى ەنەرگەتيكالىق جابدىقتاردى جاڭعىرتۋ جونىندەگى ينجەنەر» جاڭا كاسىپكە نەگىزدەلگەن باعالاۋ كورسەتكىشىن ازىرلەۋ, مودەرنيزاتسيانىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالىپ, ءداستۇرلى جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنىڭ نەگىزگى جابدىقتارىن, سونىڭ ىشىندە ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ كوپشىلىگى 40 جىلدان جوعارى پايدالانىپ, ونىڭ 50%-دان استامى توزىعى جەتكەن تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتاردىڭ قىس مەزگىلىندە اپاتتىق جاعدايلاردىڭ ورىن الۋىنا سەبەپ بولاتىندىعىن ايتىپ ءوتتى.
«سامۇرىق-ەنەرگو» اق ءوندىرىس جانە اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى اتقارۋشى ديرەكتورى رۋسلان تۇرعامباەۆ الماتىداعى جەو-2 جانە باسقا دا جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىن قايتا قۇرۋ مەن دامىتۋدا ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعىندا قۋاتتىلىعى 1200 مۆت جاڭا جەو سالۋ جوسپارلارىن جان-جاقتى بايانداپ, قاتىسۋشىلاردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. سونىڭ ىشىندە «جىلۋەنەرگەتيكا» مك گرانتىنىڭ كۇرت تومەندەۋى, جەو ماماندارىن دايارلاۋعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلمەي وتىرعاندىعىن, ەڭبەكاقىنىڭ تومەندىگى مەن وزەكتىلىگى بار قازاندىقتاردا جانە تۋربينالىق تسەحتاردا كادرلاردىڭ تۇراقسىزدىعى ءارى ەڭبەك جاعدايىنىڭ ماسەلەسىن كوتەردى. قىس مەزگىلىندە قازاندىقتار مەن جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ جاپپاي اپاتقا ۇشىراۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – سۋدى دايىنداۋ جانە تازارتۋداعى ماماندارعا كوڭىل بولىنبەيتىندىگىنەن دەپ تە ايتىلدى.
ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن قولداۋ اياسىندا كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسى ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى جاقىپ حايرۋشەۆ اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ول سوڭعى جىلدارى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى 2 ەسە تومەندەگەنىنە تالداۋ جاساپ, اتالعان سالادا كادرلارعا قاتىستى كۇردەلى جاعداي قالىپتاسقانىن, ماماندار وڭىرلەردەن كەتىپ, تۇرعىلىقتى جەرىن اۋىستىراتىندىعىن, جالاقىسى جوعارى باسقا سالادا جۇمىس ىستەيتىندىگىن جانە جوو تۇلەكتەرى ەڭبەكاقىنىڭ ازدىعىنان ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنا جۇمىسقا تۇرعىسى كەلمەيتىندىگىنە دە باسا نازار اۋداردى. ارينە, وعان قۇلاق تۇرەر جان بولسا...
«Alageum Electric» كومپانيالار توبىنىڭ باسقارما توراعاسى نۇرجان ستۆاەۆ كومپانيانىڭ ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگى سانالاتىن گەوگرافيالىق اۋماقتى الىپ جاتقان كەنتاۋ, شىمكەنت, الماتى, تۇركىستان, اقتاۋ, قىزىلوردا, ورال, پەتروپاۆل جانە بىشكەك قالالارىنىڭ بىرقاتارىندا ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىنىڭ ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارى اشىلىپ, ورتا كاسىپتىك وقىتۋدىڭ دۋالدى جۇيەسى جولعا قويىلعاندىعىن, الماتى, شىمكەنت, ورال, پەتروپاۆل جانە كەنتاۋ قالاسىندا كاسىبي كوللەدجدەردە جاس مامانداردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جاعى ساتىمەن شەشىلىپ جاتقانىن, سونىڭ ناتيجەسىندە ءوز كوللەدجدەرىن بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ 70%-ى «Alageum Electric» كومپانيالار توبىنىڭ كاسىپورىندارىنا جۇمىسقا ورنالاستىرۋدان حاباردار ەكەنىن ايتتى. ول سونىمەن قاتار ماتەريالدىق جانە الەۋمەتتىك شەكتەۋلەرگە بايلانىستى مامانداندىرىلعان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى وڭىرلەرگە ۇمتىلمايدى, سوندىقتان كومپانيا اەجبۋ جانە قازۇتۋ ءوز كاسىپورىندارى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋدا ءبىلىم جانە عىلىمي قىزمەت سالاسىندا بىرلەسكەن ىنتىماقتاستىقتى ۇسىندى.
جىلۋ ەنەرگەتيكاسىنداعى كادر ماسەلەسىنە اەجبۋ «جىلۋ ەلەكتر ستانتسيالارى» ءبولىمىنىڭ باسشىسى اندرەي كيبارين: «ەنەرگەتيكا سالاسى جىل سايىنعى 1200-1300 دەڭگەيىندە جوعارى ءبىلىمى بار جىلۋ ەنەرگەتيكاسى ماماندارىنا قاجەتتىلىكتى سەزىنەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ جىلۋ-ەنەرگەتيكا سالاسى اپاتتى جاعدايدا تۇر, بۇل تەك جەس جانە جىلۋ جەلىلەرى جابدىقتارىنىڭ توزۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كادرلاردىڭ تاپشىلىعى مەن بىلىكسىزدىگىنە دە قاتىستى. وسى سەبەپتەن جىلۋ جەلىلەرىندەگى اپاتتار مەن ەنەرگەتيكالىق جابدىقتاردىڭ ىستەن شىعۋى جىل سايىن ارتىپ وتىر», دەدى.
«Qazaq Green» قاۋىمداستىعى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرلان قاپەنوۆ تە ەلىمىزدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كادر دايارلاۋ ماسەلەسىنە توقتالدى. ول ەلىمىزدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى قۋاتىنىڭ ۇدەمەلى ءوسۋىن, بىلتىرعى جىلدىڭ سوڭىندا جەو ورناتىلعان قۋاتتىلىعى 2,4 گۆت-قا جەتكەندىگىن, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 18,8%-عا, 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل كورسەتكىش 7 ەسەگە جۋىق ارتقاندىعىن اتاپ ءوتتى.
بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە ەنەرگيا جەتكىزۋشى ۇيىمداردا 34 مىڭنان استام ادام جۇمىس ىستەيدى. الايدا سوڭعى جىلدارى سالاداعى ماماندار ءوندىرىستىڭ مۇناي, گاز جانە قۇرىلىس سەكىلدى وزگە سالاسىنا جانە كورشىلەس مەملەكەتتەرگە كەتىپ جاتقانى بايقالادى. ولاردىڭ باسقا جۇمىسقا اۋىسۋى جالاقىنىڭ تومەندىگىنەن بولىپ تۇرعان جايت. مالىمەتتەرگە قاراعاندا, بىزدەگى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى وندىرىستىك قىزمەتكەرىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 2021 جىلى 224 100 تەڭگەنى قۇراعان. جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىندا شىعىندار جىلۋ جانە ەلەكتر ەنەرگياسى بويىنشا تاريفتەردىڭ 5%-ى جىل سايىنعى ەڭبەكاقى تولەۋ قورىن وسىرۋگە باعىتتالعانىمەن, ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ تومەن دەڭگەيى ءالى دە بۇرىنعى كۇيىندە. سول سەبەپتى جالاقىسى 1,5-2 ەسە جوعارى ۇقساس كاسىپتەرگە جانە الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرى شەشىلگەن ارالاس سالالارعا بىلىكتى كادرلاردىڭ كەتۋى ورىن الىپ وتىر.
بىلىكتى قىزمەتكەرلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قالعان باسقا قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك جۇكتەمەسىن ارتتىراتىنى انىق, بۇل جۇمىستىڭ ساپاسى مەن تيىمدىلىگىنە اسەر ەتپەي قويمايتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ەلىمىزدە ورىن الىپ وتىرعان مامان تاپشىلىعىن بىلتىر مەملەكەت باسشىسى دا سىنعا الدى.
«بۇل قازاقستاندا ەنەرگەتيكا سالاسى ءۇشىن كادرلار دايارلايتىن 24 جوعارى وقۋ ورنى بار ەكەنىنە قاراماستان ەلەكترومونتەرلەر, جوعارى ۆولتتى جەلىلەردى جوندەۋشىلەر جانە باسقا دا جۇمىسشى ماماندىقتار جەتىسپەيدى. ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق پەرسونالدىڭ ورتاشا جاسى شامامەن 50 جاستى قۇرايدى. ۇكىمەتكە سالانىڭ كاسىبي كادرلىق الەۋەتىن جانە ەڭبەكاقى تولەۋدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى شارالاردى ىسكە اسىرۋدى تاپسىرامىن», دەگەن ەدى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ.
كادر تاپشىلىعى ماسەلەسىن جوعارىدا ايتقانىمىزداي بۇگىننەن قولعا الماسا, بولاشاقتا ونىڭ زاردابىن تارتاتىن ءتۇرىمىز بار. مينيسترلىكتەر تاراپىنان دا ازدى-كوپتى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ەڭ باستىسى, كادردى ۇستاپ تۇرۋ جالاقىنىڭ تومەندىگىنە كەلىپ تىرەلىپ وتىر. بۇدان باسقا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ازىرلەگەن زاڭ جوباسىنا سايكەس كوممۋنالدىق سالادا ءوتىنىم بەرۋدىڭ الدىنداعى جىلداعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرى بويىنشا قالىپتاسقان ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرى دە وڭىرلەر بولىنىسىندە وندىرىستىك جانە اكىمشىلىك-باسقارۋ قىزمەتكەرىنىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسىن ايقىنداۋ جونىندەگى نورما بەلگىلەنىپ, ۇلتتىق جوبا بەكىتىلدى. 2025 جىلعا قاراي سالا ماماندارىنىڭ جالاقىسىن 2020 جىلعى دەڭگەيگە قاراعاندا 50%-عا ۇلعايتۋ كوزدەلگەن.
«جاڭا مىندەتتەر جاعدايىندا ەنەرگەتيكا سالاسى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ» فورۋمى ەنەرگەتيكا سالاسىن ودان ءارى دامىتۋ, كادرلاردىڭ كەتۋىن قىسقارتۋ جانە جاس مامانداردى تارتۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى تالقىلاۋ بۇگىنگى ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ماسەلەنى شەشۋگە جاسالعان ءبىر ناقتى قادام دەۋگە بولادى. وسى رەتتە «قازاقستان ەلەكتر ەنەرگەتيكا قاۋىمداستىعى» زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى مەن قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل ەلەكتر ەنەرگەتيكا سالاسىنا جاستاردى تارتۋعا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز.
