اەس-ءتىڭ اينالاعا اسەرى قانداي؟

مەملەكەت باسشىسى حالىققا ارنالعان جولداۋىندا اتوم ەنەر­گەتيكاسىنىڭ ماڭىز­دى­لىعىن كاسىبي تۇردە ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسىعان وراي «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» كومپانياسى ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ, اەس قۇرىلىسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا حالىق اراسىندا اقپاراتتىق-اعارتۋشىلىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن دۇرىس جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە بۇگىنگى تاڭدا ەل ىشىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگىن قولداۋشىلار قاتارى ۇلعايىپ كەلەدى.

بۇل رەتتە اەس قۇرىلىس جوباسىنا قا­تىس­تى قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان قور­شا­عان ورتا ماسەلەسىنە بايلانىس­تى جاقىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە «سامۇرىق-قازىنا» اق-نىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس-نىڭ ۇيىم­داس­تىرۋىمەن «اەس-ءتىڭ ەكولوگياعا جانە ادام دەنساۋلىعىنا اسەرى قانداي؟» تاقى­رى­بىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە دوڭگەلەك ۇس­تەل ءوتتى.

ءىس-شاراعا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيستر­لى­گىنىڭ وكىلدەرى, استانا قالاسى بويىنشا ەكو­لوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ەكو­لوگيالىق باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى جانسايا احمەتوۆا, «زەلەنىي موست» جشس ديرەكتورى ۆيتالي كۋزين, «Green Sustainability Institute and Partnerships» جشس ديرەكتورى رۋسلان مۋراتوۆ, «قازاقستان ازا­مات­تىق اليانسى­نىڭ» پرەزيدەنتى بانۋ نۇرعازيەۆا, «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسسالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى باسقارماسىنىڭ جەتەك­شى ينجەنەرى قۇمار اۋسەنوۆ جانە تاعى باسقا ماماندار قاتى­سىپ, اتوم ەنەرگە­تيكا­سىنىڭ قورشاعان ور­تا­عا اسەرى, ونىڭ ار­تىق­شىلىقتارى مەن اەس قۇ­رىلىسىنىڭ جوباسى اياسىندا تالقى­لاۋ ءوتتى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ونەر­كاسىپ دەپارتامەنتى دي­رەك­تورى­نىڭ ورىنباسارى گۇلميرا مۇر­سا­لو­ۆا: «ازىرشە, بولجاممەن ەكى رەاكتورى بار 1 اەس-ءتى ءبىر ورىنعا ورنالاستىرۋدى عانا قا­راس­تىرىپ وتىرمىز. رەاكتور كوپ بولعان سا­يىن قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى دا ارزانىراق بولادى. ال اەس قۇرىلىسىندا ءبىرىنشى بلوك بارلىق ۋاقىتتا دا ەكىنشىسىنە قاراعاندا قىمباتقا تۇسەدى. ويتكەنى ەكىنشى بلوكتىڭ قۇرىلىسى كەزىندە تاجىريبە دە, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دا, دايىن الاڭ دا, قانداي دا ءبىر ينفراقۇرىلىم دا بولادى», دەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, اەس قۇنى ينفرا­قۇ­رىلىمىن كەڭەيتۋ, جەر سىلكىنىسىنە قاۋىپ­سىز­دىگىن كۇشەيتۋ سىندى كوپتەگەن فاكتورعا بايلانىستى اۋىتقىپ تۇرادى.

«قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى باسقارماسىنىڭ جەتەكشى ينجەنەرى قۇمار اۋسەنوۆ: «اتوم ەلەكتر ستانساسىن جوبالاۋمەن اينالىسىپ جاتقانىمىزعا 5 جىل بولدى. مۇنىڭ ءبارى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى. ءبىز كوپتەگەن جوبانى قاراستىردىق, ولشەم شارتتارىن ازىرلەپ, باعالاۋ جۇرگىزدىك. 2019 جىلى 9 كومپانياعا سۇرانىس جىبەرگەن ەدىك. ولاردىڭ ىشىندە امەريكالىق, رەسەيلىك, كورەيلىك جانە قىتايلىق 5 كومپانيا جاۋاپ بەردى. بۇل 4 ەلدىڭ تەحنولوگياسى شامامەن بىردەي, ۇقساس ءارى قاۋىپسىز», دەيدى. سونىمەن قاتار ول قازىردىڭ وزىندە تاپشىلىق شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ قالدى. بۇگىندە 1 گيگاۆاتتقا دەيىن ەنەرگيا تاپشىلىعى بار. اەس قانا بازالىق سەنىمدى ەنەرگيا بەرە الادى. ارينە, جىلۋ ستانساسى دا بار. بىراق ولار كومىرتەگىن بولەدى. بالقاش ماڭىنا اەس سالىنعاندا كول سۋىنىڭ 3 پا­يىزى عانا بۋلانادى. پرەزيدەنت 2060 جىلعا قاراي كومىرتەكسىز ەنەرگەتيكاعا, ياعني اتوم ەلەكتر ستانساسى مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋگە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.

جاڭاراتىن ەنەرگيا كوزدەرى وتە جاقسى. بىراق ولارعا بارلىق ۋاقىتتا جاعداي بولا بەرمەيدى. ەلىمىزدە ءبىز ويلاعانداي جەل ءجيى سوقپايدى, ال تۇندە كۇن ساۋلەسى بولمايدى. سوندىقتان حالىققا جانە زاۋىتتارعا ەنەر­گيا بەرۋ ءۇشىن بىزگە اەس كەرەك. ونىڭ شىعا­رىن­دى­لارى وتە تومەن.

ء«بىز قاۋىپتى شىعارىندىلارعا قاتىستى ماسەلەنى پىسىقتاپ جاتىرمىز. ماماندار يادرولىق تەح­نولوگيا قاۋىپسىزدىگى عىلىمي-تەح­نيكالىق ورتالىعىندا بىر­نەشە جىلدان بەرى شىعا­رىن­دىلار ماسەلەسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. ونى شەشۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. ەگەر ستانسا سالار بولساق, كولدىڭ مول كولەمىمەن سالىستىرعاندا سۋ وتە از كەتەدى. ءبىز بۇل سۋدى تۋربينا كوندەنساتورلارىن سالقىنداتۋ ءۇشىن عانا الامىز. ماسەلەن, 200 تەكشە مەتر سۋ الساق, ول ۇنەمى جۇيەدە بولادى. ال قالعان سۋ ەنەرگەتيكالىق جابدىقتاردى سالقىنداتۋ ءۇشىن قاجەت», دەدى ق.اۋسەنوۆ.

حالىقتى تولعاندىرىپ جۇر­گەن سۇراقتار­دىڭ ءبىرى – قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسىنە كەلسەك, «قا­زاق­ستان اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى ءبولىمىنىڭ ينجەنەرى اسۋان سيابەكوۆ: «بۇگىنگى كۇنى الەمدە 430-عا جۋىق اەس جۇمىس ىستەپ تۇر. ءارى اەس-تەردىڭ جاڭا بۋىنى شىعىپ جاتىر. سول سەبەپتى ەلىمىز تەك قانا جاڭا بۋىندى 3+ رەاكتورلارىن قاراستىرادى. ونىڭ ەكولوگياعا دا اسەرى از», دەيدى.

ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قور­شا­­عان ورتانى باسقارۋ جانە ينجينيرينگ كا­فەد­راسىنىڭ مەڭ­گە­رۋشىسى رايحان بەي­سە­نو­ۆا: ء«ار بالاما ەنەرگيا كوزىنىڭ پايدالى جانە زياندى جاقتارى بار. سونىڭ زيانى ازىن قاراستىرۋ كەرەكپىز. وزىمىزدە شيكىزات بول­عان­دىقتان, اتوم ەلەكتر ستانساسى بىزگە قو­لايلى ەنەرگيا كوزى دەپ ايتۋعا بولادى», دەدى.

سونىمەن الەمدىك اقپاراتقا كوز جۇگىرت­سەك, فرانتسيا جالپى تۇتىناتىن ەنەرگيا­سىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعىن اەس-تەن الىپ وتىر. اقش-تىڭ ەنەرگوبالانسىندا 80-جىلدارى اەس ۇلەسى 20 پايىز بولعان, ودان كەيىن بىردە-ءبىر اەس, رەاكتورلار سالىنباعان. تۇگەلگە جۋىعى 80-جىلدارعا دەيىنگى سالىنعانى, بىراق ءالى كۇنگە دەيىن اەس بولەتىن ەنەرگيا مەملەكەت بالانسىندا 20 پايىز قاجەتتىلىكتى جاۋىپ وتىر ەكەن.

«ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەندەي, اتوم ەلەكتر ستانساسى دا سول سياقتى. قازىرگى بارلىق دامۋ ۆەكتورى قاۋىپسىزدىك, ەكولو­گيا­­لىق جانە تەحنولوگيالىق باعىتقا نەگىز­دەل­گەن.

مامانداردىڭ پىكىرىنشە, اەس قۇرى­لى­سىن جۇرگىزۋدە ءبىر مەملەكەت جەكە دارا شەشىم قابىلداي المايدى. حالىقارالىق ۇيىمدار بار, ونىڭ ىشىندە اەحا, الەمدەگى اەس-كە قىزمەت كورسەتۋشى وپەراتورلار, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اەس قۇرىلىسىنا ءارى جۇمىسىنا قويىلاتىن ستاندارتتار مەن تالاپتار بار.

سونىمەن توبىقتاي ءسوزدى تۇ­يىن­دەي كەلە, اەس-كە قاتىستى ماسەلەنىڭ ءبارى بولاشاقتا ەنەرگيا كوزىنىڭ تاپشىلىعىن سەزىنبەۋ كەرەك­­تى­گىنەن تۋىنداپ وتىرعان جايت. ارينە, ەلەكتر ەنەرگياسى كەرەك جانە ول پاريج كەلىسىمىنە سايكەس «جاسىل ەنەرگيا» بولۋعا ءتيىس. جەل مەن كۇن تۇراقتى بازا­لىق گەنەراتسيا بولا المايدى. سوندىقتان اەس قۇرىلىسى جوباسىن قولداۋىمىز اسا قاجەت.