سەمەيدىڭ سەرىسى

سەمەي ءوڭىرىن ءان مەن كۇيگە بولەپ جۇرگەن ورازعالي دەگەن سەرى بار. سەرى بولعاندا سۇڭعىلا سازدى ءانشى, بارماعىنان بال تامعان كۇيشى, قوبىزشى, ديريجەر, وركەستر ۇيىمداستىرۋشىسى, كومپوزيتور, پەداگوگ, تاعىسىن تاعى. ول مەڭگەرگەن ونەر تۇرلەرى وسىلايشا تىزبەكتەلە بەرەدى. «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» دەسە دەگەندەي. قولىمىزعا قالام الىپ جازۋعا سەبەپكەر بولعان دا ونىڭ وسىنداي سان ءتۇرلى ونەر قىرلارىن اڭگىمەلەۋ. قازاقتىڭ قارا قوبىزى – قاسيەتتى مۋزىكالىق اسپاپ. وراز­عالي ەس بىلگەلى اكەسى جۇنىسبەك ۇستاعان قوبىز ۇنىنە تەبىرەنە, تەربەلە, قۇلاقتانا ءجۇرىپ ەسەيە كەلە ۇيرەنۋگە تالپىنىپتى. 1965 جىلى قارقارالىدان قاراعاندىعا كەلىپ, تاتتىمبەت اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەگە وقۋعا قابىلدانىپ, قوبىزشى سايلاۋ نوكيننەن ءبىلىم الادى. ول كەزدەرى قاراعاندىدا ايگىلى امىرەمەن ۇزەڭگىلەس, كوزى ءتىرى ءانشى قالي بايجانوۆ, جاڭىل قارتاباەۆا, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءجاميلا شاشكينا, جازۋشى جايىق بەكتۇروۆ, كۇي ورىنداۋشى تۇڭعىشباي يگەنبەكوۆ, سونداي-اق, الەم جۇرتىنا تانىمال عالىم ەبىنەي بوكەتوۆ ءتارىزدى قالىپتاسقان زيالى ورتا بولعان. ورازعالي قولىنداعى قوبىزىن ويناتىپ سولاردىڭ كوزىنە تۇسەدى. ۇلكەندەردەن باتا الىپ قوبىزشى جىگىت اتانادى. ورازعالي مۋزىكالىق ۋچيلي­ششەنى بىتىرگەن سوڭ قارقارالى مەن قارا­عاندىدا وتكەن بوزبالالىق شاعىن ارتتا قالدىرىپ 1969 جىلى الما­تىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورياعا وقۋعا ءتۇسىپ, جوعارى مۋزىكالىق ءبىلىم الۋعا تالپىنادى. ءبىلىم ورداسىن بىتىرگەن سوڭ سەمەي قالاسىنىڭ ءدام-تۇزى بۇيىرادى. ونداعى مۇقان تولەباەۆ اتىنداعى مۋزىكا ۋچيليششەسىندە تاپجىلماس­تان 27 جىل بويى ۇستازدىق ەتتى. ودان سوڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا ستۋدەنت جاستاردى ونەرگە تاربيەلەدى. ينستيتۋت پروفەسسورى اتاندى. ءبىراز جىلدار امىرە قاشاۋباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونيانىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن دە اتقاردى. «قازىنا» ءانسامبلىن ۇيىمداستىردى. بۇگىنگى كۇندەرى ول فيلارمونيا جانىنداعى «بيبىگۇل» حالىق اسپاپتارى وركەسترىندە ون جىلدان استام ۋاقىت بويى باس ديريجەر, 2006 جىلى ورازعالي باسقارعان وركەستردىڭ استانا قالاسىندا وتكەن ءى حالىقارالىق «سارىارقا» فەستيۆالىنە قاتىسىپ جۇلدە الۋى, وركەستردىڭ ۇلكەن جەتىستىگى بولدى. ورازعالي – كوپتەگەن شەتەلدەردە دە ونەر كورسەتكەن ازامات. ول «كيەلى قوبىز قۇدىرەتى» دەگەن كىتاپ جازدى. وندا قوبىز جايلى تاريح كوشىندەگى ۇمىت قالعان بەيمالىم دەرەكتەردى ورتاعا سالىپ, قىزىقتى دالەلدەرمەن ايشىق­تادى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, شوقان ءۋاليحانوۆ, الكەي مارعۇ­لان, احمەت جۇبانوۆ, بولات سارى­باەۆتاردىڭ قوبىز جايلى ايت­قاندارىن قورىتىندىلاي كەلە, تىڭ مالىمەتتەر كەلتىرگەن ورازعاليدىڭ بۇل كىتابى مۋزىكا سۇيەر ورتادا قۇندى وقۋ قۇرالى بولىپ وتىر. ورازعالي شاكىرتتەرىن زەرتتەۋ­شىلىكپەن قاتار, شەشەندىك سوزگە دە, بىلىمدارلىققا دا, ىسكەرلىككە دە باۋلىپ كەلەدى. مۇنداي قاسيەت وعان كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا جۇرگەندە ىقىلاس قوبىزشىنى ءپىر تۇتقان ۇستازى, قازاقتىڭ ماڭ­دايالدى قوبىزشىسى اتانعان داۋلەت مىقتىباەۆ پەن فاتيما بالعاەۆادان جانە حالقىمىزدىڭ كونە مۋزىكالىق اسپاپتارىن زەرتتەۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان بولات سارىباەۆ ىلىمىنەن دارىعان. داۋلەتتەن قىلقوبىز, بوكەڭنەن سىبىزعى ۇيرەنەدى. 1969 جىلى بولات سارىباەۆ ۇيىمداستىرعان قازاقتىڭ تۇڭعىش كونە مۋزىكالىق اسپاپتارى انسامبلىنە قاتىسىپ ءبىلىمىن شىڭدايدى. وسىلايشا, قازاقتىڭ تۇپتەگى سانالاتىن تۇركى دۇنيەسىنىڭ كۇمبىرلەگەن كونە كۇيى ونىڭ قۇلاعىنا ستۋدەنتتىك شاعىنان ۇيىرىلگەن. كونسەرۆاتوريا قابىرعاسىندا قازاقتىڭ كاسىبي دارەجەسى جوعارى ديريجەرى تۇر­عىت وسمانوۆتان, اتاقتى كوم­پوزيتور لاتيف حاميديدەن ءۇل­گى-ونەگە, ءبىلىم الادى. ەسىمى ەۋرو­پاعا تانىلعان ايگىلى ديريجەر تولەپبەرگەن ابدىراشەۆپەن قى­زىقتى ستۋدەنتتىك شاقتارىن بىرگە وتكىزگەنى, ديريجەرلىك ونەرگە قاتار قانات قاققانى تاعى بار. تەگىندە سەمەي جەرى: اباي, شاكارىم, اقتايلاق بي, اقتامبەردى جىراۋ, دۋلات باباتاي ۇلى, ءارىپ, كوكباي ءتارىزدى شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان نەبىر ءدۇلدۇل اقىندار ەلى عوي. بۇل ەلدىڭ قاي ونەرپازى دا بابالار رۋحىمەن قاناتتانعان. امىرە قاشاۋباەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ, مادەنيەت ەشەكەەۆ, جانىبەك كارمەنوۆ, بولات سىبانوۆ, كەل­دەنباي ولمەسەكوۆ ءتارىزدى انشىلەر, تەمىرجان بازارباەۆ, تۇرسىنعازى راحيموۆ سەكىلدى ەلگە تانىلعان كومپوزيتورلار وسى ءوڭىردىڭ ماق­تانىشى. بۇل ورايدا كومپوزيتور وراز­عاليدىڭ دا ءوز بيىگى بار. ورەكەڭ ەس بىلگەلى ىڭىلدى اۋەنىمەن, ىرعاقتى انىمەن, جان تەربەتەر كومپوزيتور رەتىندە دە ءوز جانىنان اۆتورلىق ءان شىعارۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. ول – قازاقتىڭ حالىق, ۇرمەلى اسپاپتار وركەسترىنە, سونداي-اق, حور مەن جەكە اسپاپتارعا ارنالعان بىرنەشە شىعارمانىڭ, ون كۇيدىڭ, جۇزگە تارتا ءان اۆتورى. بۇعان قوسا 300-دەي شىعارمانى حالىق اسپاپتارى وركەسترىنە وڭدەپ ءتۇسىردى. اندەرى «قازاقستانىم مەنىڭ» جانە «كەل, بيلەيىك, ءساۋ­لەشىم» اتتى 2 جيناققا ەنىپ, 2013 جىلى «بالاباقشا اندەرى» جانە «مەكتەپ اندەرى» دەگەن ەكى حرەس­توماتيالىق كىتابى جارىق كوردى. ايگىلى كومپوزيتور تەمىر­جان بازارباەۆ: «ورازعالي سەيىت­قازىنىڭ كومپوزيتورلىعى جايىندا قورىتا كەلە ايتارىم, بۇگىنگى كۇنى ول وزىندىك قولتاڭباسى قالىپتاسقان دارىندى سازگەر. سازگەر مۋزىكاسىنىڭ ەرەك­شەلىگى, ۇلتتىق ءان ناقىشىنىڭ ەۋروپانىڭ كلاسسيكالىق مۋزىكا نا­قىشىمەن جانە ۇلتى­مىز­دىڭ اسپاپتىق مۋزىكا جانرى­نىڭ ەرەكشەلىكتەرىمەن بىتە قاي­ناسۋىندا», دەپ ءادىل باعاسىن بەرگەن بولاتىن. «ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس, ۇيرەتۋدەن بالاعا», دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, ۇستاز ەڭبەگى شاكىرت­تەرىمەن دە باعالانادى. وراز­عاليدىڭ قولىنان قاناتتانىپ, ۋفا كون­سەرۆاتورياسىنىڭ سىبىزعى كلاسىن ءبىتىرىپ كەلگەن شاكىرتى تال­عات مۇقىشەۆ بۇل كۇندەرى ءبىلىم مەكەمەسىندە ەڭبەك ەتەدى. ك.جامان­شالوۆا, ج.جايلاۋباەۆا, ن.بەكجانوۆ, ج.قوجاحمەتوۆا, م.كوش­كىنباەۆا, س.ءشارىپوۆا, ك.ەلۋ­­باەۆا, ش.بوشانوۆا ءتارىزدى شاكىرت­­­تەرى رەسپۋبليكا كولەمىنە تانىمال. قاداۋ-قاداۋ ەڭبەكتەرىمەن تانىلعان ونەر جۇلدىزى, ۇستاز, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ورازعالي سەيىتقازى بۇگىندەرى ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرعان, جەتى نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان ونەگەلى وتباسىنىڭ وتا­عاسى. بويىنداعى تۇنعان ونەرى­مەن, قاراپايىم مىنەزىمەن جۇرگەن ورتاسىنا قادىرلى. سەمەي ءوڭىرىنىڭ ماقتانىشى. «ەڭبەك شيراتادى, ءومىر ۇيرەتەدى», دەپ ءوزى ايتقانداي, شيراتقان ەڭبەكتىڭ, ۇيرەتكەن ءومىردىڭ جاقسى جەمىسى, ادەمى كورىنىسى دەپ بىلەمىز.   جارقىن شاكارىم.