ەر ادامدار

ولار كۇشتى, ءتوزىمدى بولۋىمەن بىرگە ەرەنسىز دە كەلەدى ءيا, بۇگىنگى تاڭدا ءدال وسىلاي دەمەسكە لاج جوق. بەلگىلى ساياساتكەر مارگارەت تەتچەر ايتپاقشى, بارلىق ەركەك – ءالسىز جاراتىلىس. سودان بولسا كەرەك, قازىر عالىمدار ايەلدەرمەن سالىستىرعاندا ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنىڭ تومەندىگىنە, فانيدەن ەرتەرەك اتتاناتىنىنا الاڭداۋلى. 1982 جىلى «موسفيلم» كينوستۋدياسى تۇسىرگەن «ەركەكتەردى ايالايىق!» («بەرەگيتە مۋجچين!») كوركەم ءفيلمىنىڭ (رەج. ا. سەرىي) ءبىر كەيىپكەرى ايتپاقشى, ەر-ازاماتتارعا ايەلدەردىڭ, جالپى, قوعامنىڭ ايالى كوزبەن قاراپ, ءجىتى نازار اۋداراتىن ۋاقىتى جەتتى. اڭگىمەمىزدى بىردەن ناقتى دەرەكتەردەن باستايىق, الماتى قالاسىنداعى ب. جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى 2009-2012 جىلدار ارالىعىندا 4 مىڭنان اسا ەر-ازاماتتى تەكسەرۋدەن وتكىزىپتى. ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى تارتىلعان بۇل شارانىڭ ناتيجەسىندە ولاردىڭ 83,3 پايىزىندا ۋرواندرولوگيالىق پاتولوگيا انىقتالعان. «تومەنگى جاق» دەرتتەرىمەن بالالار دا, جاسوسپىرىمدەر دە ءجيى سىرقاتتاناتىنى بەلگىلى بولدى. ماسەلەن, تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن 1-16 جاس ارالىعىنداعى 500-گە جۋىق ەر بالانىڭ 90,2 پايىزى – اۋرۋ. ورتالىقتىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارى رەسپۋبليكامىزدا دۇنيەگە جاڭا كەلگەن «اتۇستاردىڭ» شەتىنەۋى «شايقۇيارعا» قاراعاندا 3 ەسە جوعارى ەكەنىن دە كورسەتتى. ەر-ازاماتتار نازىك جاندىلارعا قاراعاندا جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىمەن 3 ەسە, قانت ديابەتىمەن 6 ەسە كوپ سىرقاتتانادى. سوڭعى جىلدارى قۋىق استى بەزى وبىرىمەن ناۋقاستانىپ, ارتىنان اجال قۇشقان ەركەكتەردىڭ سانى ءسۇت بەزى وبىرىنىڭ كەسىرىنەن ومىردەن وتكەن ايەل زاتىمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ارتقان. ەركەك كىندىكتىلەردىڭ نازىك جاندىلارعا قاراعاندا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى دا 10 پايىزعا تومەن. 30-45 جاستاعى ازاماتتاردىڭ 45 پايىزى سوزىلمالى قۋىق استى بەزىمەن اۋىرادى. جانە ەرەكشە ەكپىن ءتۇسىرىپ توقتالار جايت, ەلىمىزدەگى ازاماتتاردىڭ 60 پايىزدايى بەلسىزدىك دەرتىنە شالدىققان. ماماندار مۇنىڭ ءبارىن ەر ادامداردىڭ ازاماتشالارعا قاراعاندا دارىگەرگە ءۇش ەسە از باراتىندىعىمەن بايلانىستىرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە, اۋرۋ­دى باستاپقى كەزەڭىندە انىقتاۋ دەڭگەيى تومەن بولىپ وتىر. – ءسوزدىڭ شىنى كەرەك, العاشىندا ءبىز ءوزىمىز دە مۇنداي ناتيجەنى كۇتكەن جوق ەدىك. جاڭاعى ناتيجەنى كورىپ, جاعامىزدى ۇستادىق. سوعان وراي, ءبىز ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە «ەرلەر دەنساۋلىعى» كۇنىن جۇيەلى تۇردە وتكىزۋدى قولعا الدىق. «ەرلەر مەن ولاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعى» اتتى باعدارلاما جاساپ, ونى قر پرەزيدەنتى جانىنداعى وتباسى ىستەرى جانە گەندەرلىك ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەلەرىنە, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا تانىستىردىق. ولار مۇنى بىردەن قولدادى. ۇكىمەت تاراپىنان دا ءتيىستى شارالار الىنباقشى. بۇل دەرتپەن وسىلايشا كەشەندى تۇردە كۇرەسپەسە بولمايدى. قازىرگى تاڭدا ءبىز ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن قالالارىندا ەرلەر دەنساۋلىعى ورتالىعىن اشىپ جاتىرمىز. كوپ كەشىكپەي ونداي ورتالىق ورال قالاسىندا, وبلىستىق كلينيكالىق اۋرۋحانا بازاسىندا جۇمىس ىستەمەك. سول سەبەپتى, ەر-ازاماتتار ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ەمدەۋ ورىندارىنا بارعانى ءجون. اتا-انالار ۇلدارىن اپارۋلارى كەرەك. اۋرۋ بەلگىلەرى بولماسا دا, تەكسەرۋدەن وتكەننىڭ ارتىقتىعى جوق. جالپى العاندا, بۇل ورتالىقتا نەگىزىنەن ەر بالالاردىڭ, ەرەسەكتەردىڭ رەپرۋكتورلىق جۇيەلەرى تەكسەرىلەدى. انىقتالعان اۋرۋلارعا بايلانىستى اندروۋرولوگيالىق باعىتتا كەڭ كولەمدە عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ەمدەۋ شارالارى بەلگىلەنەدى, – دەدى تاياۋدا وڭىرىمىزدە وسى ماسەلەگە بايلانىستى وتكەن جيىندا ب. جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاكارىم الشىنباەۆ. پامپەرستەن زيان كوپ جوعارىدا اتاپ وتكەن دەرت اتاۋلى وزدىگىنەن پايدا بولماسى انىق. سوندا قايدان شىعادى؟ جاقىندا ءبىر تانىسىم پامپەرستەردە ونىڭ قۇرامىنا كىرەتىن زاتتاردىڭ تىزبەسى جازىلمايتىنىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ەدى. قۇرامى بەلگىسىز نارسەنى اعزاسى ءالسىز, تەرىسى جۇقا نارەستەگە اپارىپ كۇنىمەن, تۇنىمەن كيگىزىپ قوياتىنىمىزعا الاڭدايدى. ارتىنان بەلگىلى بولعانداي, ءبىر رەتتىك مۇنداي جايالىقتار ءۇشىن ونىڭ قۇرامىن جازۋدى مىندەتتەيتىن زاڭ جوق ەكەن. عالامتوردا وسى ماسەلەگە بايلانىستى اقش-تىڭ ءبىر باسىلىمى جاريالاعان ماقالا (http://www.parentalnotes.com/index) بار. رەسەيدىڭ ءبىر وتباسىلىق جۋرنالى سونى ءتارجىمالاپ باسىپتى. وندا ءسابيدىڭ بۇكىل دەنەسىنىڭ 30 پايىزىن قىمتاپ تۇراتىن اتالمىش ءونىمنىڭ قۇرامى سيپاتتالادى. ماقالادا كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە سەنسەك, ءبىر رەتتىك جايالىقتى دايىنداۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن شيكىزاتتاردىڭ قۇرامىندا حيميالىق قوسپا كوپ. ولاردىڭ اراسىندا تسەلليۋلوزا, پوليەتيلەن, پوليپروپيلەن بار. ياعني, بۇل دا – سۋ وتكىزبەيتىن پلاستيكتىڭ ءبىر ءتۇرى. جايالىق اپپاق قارداي بولۋى ءۇشىن اعارتقىشتار, جاعىمدى ءيىس شىعىپ تۇرۋى ءۇشىن حوش يىستەندىرگىشتەر دە قوسىلادى. ءسابيدىڭ كىشى دارەتىن قويمالجىڭ زاتقا اينالدىراتىن پامپەرس ادسوربەنتىندەگى تۇيىرشىكتەر قۇرامىنا ناتري پولياكريلاتى دا كىرەتىن كورىنەدى. بۇل حيميالىق زاتتى مەديتسينادا اسا ساقتىقپەن قولدانادى. سەبەبى, ونىڭ ۋىتتى شوك سيندرومىن تۋعىزۋ قاۋپى بار. سوعان بايلانىس­تى ونى 1985 جىلدان بەرى تامپون وندىرىسىندە پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان. ال تريبۋتيلەن دەپ اتالاتىن تاعى ءبىر حيميالىق زات جىنىس گورموندارىنىڭ بۇزىلۋىنا ىقپال ەتەدى. ءسويتىپ, ول ءسابيدى بولاشاقتا بەلسىزدىك پەن بەدەۋلىككە اپارۋى مۇمكىن. پەدياترلار كىشى دارەتتەن سوڭ پامپەرستىڭ ىشىندەگى تەمپەراتۋرا بىردەن جوعارىلايتىنىن ايتادى. سونىڭ اسەرىنەن ۇل بالانىڭ جىنىس مۇشەسىنىڭ ۇشى مەن ەن قالتاسىنىڭ تابيعي تەمپەراتۋراسى جوعارىلايدى. كوپ كەشىكپەي ءزار ءسىڭىپ, تەمپەراتۋرا تومەندەيدى. وسىنداي قىسقا ارالىقتا تەمپەراتۋرانىڭ ءبىر كۇيدەن ەكىنشى كۇيگە الماسۋى اتالىق بەزدىڭ دامۋىن شەكتەيدى ەكەن. ناقتىراق ايتقاندا, تابيعي قۋاتتىڭ جويىلۋىنا جول اشادى. اتالمىش جايالىقتاعى تەمپەراتۋرانىڭ اۋىتقۋىنان تولۋول, كسيلول, ەتيلبەنزول, ستيرول جانە يزوپروپيلبەنزول سىندى حيميالىق زاتتار تۇزىلەدى. سودان بولار, ءسابيدىڭ دارەتىنە تولى پامپەرستەر كۇل-قوقىستىڭ اراسىندا 200-300 جىلعا دەيىن شىرىمەي جاتادى ەكەن... اتا-اناعا «التىن سىرعا» ورال قالاسىنداعى №3 ەمحانانىڭ ۋرولوگ-اندرولوگى ءابىلتاي كوشاليەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, سوڭعى كەزدەرى بالالاردا گيپوگوناديزم, (اتالىق بەزدىڭ دامىماي قالۋى), مونارحيزم ء(بىر اتالىق بەزدىڭ بولماۋى), انورحيزم (جالپى اتالىق بەزدىڭ بولماۋى) سەكىلدى اۋرۋ-سىرقاۋ ءجيى ۇشىراسادى. سونداي-اق, كريپتورحيزم دەرتى (اتالىق بەزدىڭ ءوز ورنىنا تۇسپەي قالۋى) دە بەلەڭ الۋدا. كوپ جاعدايدا اتا-انالار بالاسىنىڭ بويىنداعى وسى اۋرۋلارعا ءمان بەرمەيدى. مۇنداي جاعدايدا دەر كەزىندە وتا جاسالىپ, بەزدى ءوز ورنىنا ءتۇسىرۋ كەرەك. ايتپەسە, بالا ءۇش جاس­تان اسقاننان سوڭ بەزدەر وزگەرىسكە ۇشىرايدى. ول كەيىن ۇلكەن دەرتكە ۇلاسۋى مۇمكىن. ال, ءۇش جاسقا دەيىن وتا جاساۋ الدەقايدا جەڭىل. ءتىپتى, بەز ىشكى قۋىستا قالىپ قويسا دا, ونى تولىق ەمدەۋ­گە مۇمكىندىك بار. كوزگە كورىنبەيتىن جەردە ورنالاسسا دا, ونى ىزدەپ, ىسىككە اينالدىرماۋدىڭ جولدارى جاسالادى. بۋىن بەكىپ, بۇعانا قاتقاننان سوڭ وعان ەم جۇرگىزۋ قيىندايدى. ۇلدى سۇندەتتەۋ – پارىز پايعامبارىمىزدىڭ ءبىر ءحاديسى اتا-انانىڭ بالاسىنىڭ الدىنداعى مىندەتتەرىنە ارنالعان. سوعان سايكەس, ۋاقىتى كەلگەندە ۇل بالانى سۇندەتتەۋ اكە-شەشەسىنىڭ الدىنداعى پارىز ەكەندىگى ايتىلادى. سۇندەتتەۋ مۇسىلماندىقتىڭ العىشارتى بولۋىمەن قاتار, تازالىققا باستار جول ەكەندىگى دە بەلگىلى. سۇندەتتەلگەن بالا ستافيلوككوك ء(ىرىڭدى ميكروب), گونورەيا (جىنىستىق جىڭىشكە اۋرۋى) ميكروبتارىنان  ادا  بولادى. دارىگەرلەر بەلگىلى سەبەپتەرمەن بالا كەزدە سۇندەتتەلمەي قالعان ەر-ازاماتتاردى دا ەش قىسىلماستان ەمدەۋ ورىندارىنا كەلىپ, سۇندەتتەلۋگە شاقىرادى. ونىڭ ەش ابەستىگى جوق. سۇندەتتەلمەگەندەرگە قاراعاندا, سۇندەتتەلگەن ەرلەر جىنىستىق قاتەرلى ىسىككە, جىنىستىق جۇقپالى اۋرۋلارعا اناعۇرلىم از شالدىعاتىنىن مەديتسينا الدەقاشان دالەلدەدى. «بورتسوۆكا»  كيمە, بوزبالا! 13-15 جاس ارالىعى ەر بالالاردا وتپەلى كەزەڭ سانالادى. دارىگەرلەر بوزبالانىڭ جىنىستىق جەتىلۋى 12-13 جاستا كۇرت جەدەلدەيتىنىن ايتادى. جىنىستىق جەتىلۋ نەگىزىنەن ءار بالانىڭ اعزاسىنا بايلانىستى ءارتۇرلى بولادى. بىرەۋلەرىندە 16-17 جاس­تا اياقتالىپ بىتسە, ەكىنشىلەرىندە 20-21 جاسقا دەيىن  سوزىلۋى  مۇمكىن. – 12-14 جاسقا كەلگەندە اعزادا ەرلەردىڭ جىنىس گورمونى – تەستوستەرون بولىنە باستايدى, – دەيدى الماتى قالاسىنداعى قازاقستاننىڭ پروفيلاكتيكالىق مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, بەلگىلى ەندوكرينولوگ ميحايل زەلتسەر بىزبەن اڭگىمەسىندە. – بۇل كەزدە بالانىڭ بويى مەن دەنە ءبىتىمى, جىنىس مۇشەسى جىلدام وسەدى. سونداي-اق, ونىڭ بويىنداعى ۇرىق تا جەتىلە باستايدى. جالپى العاندا, بۇل كەزدە اعزادا شامادان تىس كوپ ۇرىق جينالادى دا, ول وزدىگىنەن مەزگىل-مەزگىلىمەن سىرتقا شىعادى. 14-15 جاستا ۇلداردىڭ ۇيىقتاپ جاتىپ شاۋەتىن جىبەرىپ قوياتىنى وسىدان. كەيدە كينو كورىپ وتىرعاندا فيلم جەلىسىنە ەلىتىپ ءىش كيىمىن «ءبۇلدىرىپ» الاتىندار دا بار. بۇل – بارلىق بوزبالانىڭ باسىنان وتەتىن جاعداي. وسىنداي كەزدە كەيبىرەۋلەرى «اۋرۋعا  شالدىقتىم با؟» دەپ ءتۇرلى ويلارعا كەتىپ, ۋايىمداپ, قوبالجىپ جۇرەدى. شاۋەتتىڭ سىرتقا شىعۋى مەديتسينادا «پولليۋتسيا» دەپ اتالادى. ول – تابيعي قۇبىلىس. سوندىقتان, قوبالجۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. بوزبالالاردا ۆاريكاتسەلە دەگەن اۋرۋ ءجيى كەزدەسەدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, جىنىس مۇشەسى جۇمىرتقاسىنداعى تامىردىڭ كەڭەيۋى. ول كوبىنە جۇمىرتقاعا, جىنىس ۇرپىسىنە سۋىق تيۋدەن بولادى. سوندىقتان, ەر بالالار بويىن بارىنشا جىلى ۇستاپ, اياعىنان سۋىق وتكىزىپ الماعانى ابزال. «بورتسوۆكا» سەكىلدى دەنەگە جابىسىپ تۇراتىن سينتەتيكالىق ءىش كيىم, دجينسى سەكىلدى تار شالباردى كوپ كيمەگەنى ابزال. زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىرعانداي, مۇنىڭ ءبارى قان اينالىمى قىزمەتىن بۇزادى. جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا كۇن سالقىندا, اسىرەسە, قىستا كروسسوۆكا, كەدى كيۋدى ءسان كورەتىندەر دە بار. كۇننىڭ رايىنا قاراماي باسىن جۋىپ, ونى ءجوندى كەپتىرمەستەن كوشەگە شىعاتىنداردى دا كورىپ ءجۇرمىز. ونىڭ ءبارى بالالاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قويماسى انىق. تاعى ءبىر ەسكەرەر جايت, ەر بالا جىنىس مۇشەسى تۇسىنان اۋىر سوققى, تەپكى الماۋعا تىرىسقانى ءجون. ويتكەنى, جىنىستىق جەتىلۋ كەزىندە العان جاراقات ءومىر بويى وكىندىرۋى مۇمكىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بوزبالا ەر جەتتىم ەكەن دەپ ەستەن ايىرىلماعانى ابزال. رۋحاني كەمىستىكتەن ساق بول ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى جۇرگىزگەن ساۋالناما ناتيجەسىندە بەلگىلى بولعانداي, ەلىمىزدەگى جاسوسپىرىمدەر ەرتە جاستان جىنىستىق قاتىناسقا تۇسە باستايدى ەكەن. توسەك الىپپەسىن ۇيرەنۋ ءۇشىن بوزبالالار كوبىنەسە جەڭىل ءجۇرىستى قىزدارعا بارادى. اق حالاتتى ابزال جاندار ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا بارۋ بەلسىزدىككە اپاراتىن توتە جول ەكەنىن ايتۋدان جالىعار ەمەس. ەرتە قاتىناس ارقىلى جىنىستىق كەسەلدەردى جۇقتىرۋ قاۋپى دە زور. جاستار اراسىندا حلاميديوز, تريحومونياز, گونورەيا سىندى جىنىستىق اۋرۋلار كەڭ ەتەك الۋىنىڭ ءبىر دالەلى وسى. سونداي-اق, جقتب (سپيد) جىنىستىق جولمەن بەرىلەتىندىكتەن, اق-قارانى ايىرىپ, وڭ مەن سولىن تانىماي جاتىپ, ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا بارۋدان ساقتانعان ءجون. الەۋمەتتانۋشىلار ەرتە جاستان جىنىستىق ومىرگە ارالاسۋ وتباسى, بالا تاربيەسى دەگەن قالىپتى تۇسىنىكتەردى سەزىنۋدەن ايىراتىنىن ايتىپ, دابىل قاعۋ-دا. ءسويتىپ, بۇگىنگى جەتكىنشەكتىڭ ساناسىندا وتباسىلىق ينستيتۋتتىڭ قۇندىلىعى, ەرتەڭگى ازاماتتاردىڭ اقىل-ويىندا وتانسۇيگىشتىك قاسيەت قالىپتاسپايدى. مۇنداي رۋحاني كەمىستىك ءوز كەزەگىندە بولاشاق وكىلدەرىنىڭ ار-نامىس, ۇيات, ادالدىق, قىزعانىش, قورعانىش دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەي وسۋىنە اپارارى ءسوزسىز. وتاعاسى «كۇيىپ-پىسپەسىن» «شانشار» ءازىل-سىقاق تەاترىنىڭ جەتەكشىسى ۋاليبەك ءابدىرايىموۆ حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى مەرەكەسىنە ارنالعان ءبىر ازىلىندە قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ەركەكتەرمەن سالىستىرعاندا دەنساۋلىعىنىڭ جاقسى بولۋىنىڭ, قارتتىققا بوي الدىرماۋىنىڭ ءبىر سەبەبى ولاردا «قاتىندارىنىڭ» جوقتىعىنان دەپ ايتقان ەدى. سوعان وراي ايەلدەردىڭ ميى تىنىش بولادى. ەشقانداي سترەسس, دەپرەسسياعا بوي الدىرمايدى. ەلىمىزدىڭ باس ۋرولوگى مىرزاكارىم الشىنباەۆ بۇل ءازىلدىڭ تۇبىندە شىندىق جاتقانىنا سەنىمدى. «ەر ادام بويىنداعى اۋرۋلاردىڭ كوبى «كۇيىپ-پىسكەننەن» (سترەس­تەن) بولادى, – دەيدى ول. – وتباسىنىڭ اسىراۋشىسى بولعان سوڭ: «قالاي داۋلەتتى دە ءساندى ءومىر سۇرۋگە بولادى؟» دەپ ءبىر ۋايىمدايدى, وتباسىنداعى, جۇمىستاعى, قوعامداعى كەيبىر جاعدايلار دا جۇيكەسىنە اسەر ەتۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان, زايىبى وتاعاسىن «كۇيدىرىپ-پىسىرمەۋگە» نازار اۋدارعانى ءجون. زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىرعانداي, وزگە وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا, وڭتۇستىك ايماقتىڭ ەر-ازاماتتارى ۋرولوگيالىق اۋرۋلارعا از شالدىعادى. سەبەبى, ول جاقتىڭ تۇرعىندارى كۇننىڭ استىندا ۇزاق ۋاقىت بولادى. كۇننىڭ كوپ اۋرۋعا ەم بولاتىنىن ەسكەرسەك, ونىڭ ەر ادامنىڭ اعزاسىنا پايداسى كوپ. بالا كەزدەن باستاپ كۇنگە قىزدىرىنۋدى ادەتكە اينالدىرعاندار ۋرواندرولوگيالىق پاتولوگيادان الىس بولادى. سونداي-اق, كۇن ىستىقتا, ياعني جازدا جالاڭ اياق ءجۇرۋدىڭ دە پايداسى زور. جالپى العاندا, ەركەكتەر ءۇشىن قىزىقتى دا جاڭالىققا تولى ءومىر سالتى قاجەت. سول سەبەپتى, نازىك جاندىلار, سودان سوڭ قوعام ەركەكتەردىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا ءمان بەرۋى كەرەك». ساكەن ابىلحالىقوۆ, جۋرناليست. باتىس قازاقستان وبلىسى.