ءسۇت ماسەلەسىن «سۇتتەي ۇيىتا» الامىز با؟

ەلىمىزدە ءسۇت جانە سۇتتەن جاسالعان ونىمدەرمەن اينالىساتىن 200-گە جۋىق ءوندىرىس ورنى جىل سايىن 5 ملن توننادان اسا ءسۇت ءوندىرىپ, وتكەن جىلى 96%-دى قۇراعان. اتالعان ءونىم ءتۇرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى سىرتقى نارىققا شىعارىلسا, ال ىشكى نارىقتاعى ساتىلىم باعاسى اي سايىن وزگە­رىپ وتىرادى. ەلىمىزدەگى ين­ۆەس­تيتسيانىڭ جىلدان-جىلعا وسۋى­نە قاراعاندا, وتاندىق تاعام ونىم­دەرىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولى­نىپ, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ كە­رەك سەكىلدى. سوندا شەتتەن كە­لە­­تىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن ساپا جاعىنان دا, باعا جاعىنان دا يىق تىرەسىپ, تۇتىنۋشىلار قاجەت­تىلىگىن قاناعاتتاندىراتىن وزىمىزدە وندىرىلگەن ونىمگە سۇرا­نىس تا كوبەيەر ەدى. بۇگىنگى كۇنى كورشىلەس رەسەي, بەلارۋس جانە قىرعىزستان ەلىنىڭ ارزان باعاداعى ءسۇت ونىمدەرى ساۋدانىڭ قاي سالاسى بولماسىن نىقتاپ ورنىققانداي, ونى جىلجىتۋ دا وڭايلىققا سوقپايدى-اۋ. بۇعان باقىلاۋ قويىلماسا, الداعى ۋا­قىت­تا وتاندىق ءسۇت ءوندىرىسىنىڭ اقسايتىن ءتۇرى بار.

بيىلعى جىلى اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگى فەرمەرلەرگە سۋبسيديانى ىسكە اسىرۋدا كولەم فاكتىسى بويىنشا تو­لەم تۇرلەرى ەنگىزىلگەن نورما بەلگىلەدى. مينيسترلىك وكىل­دە­رى ءسۇت وندىرۋشىلەرگە ءسۇت-تا­ۋار فەرمالارىن سالۋعا ينۆەس­تي­تسيا­لىق سالىمداردى سۋبسيديالاۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاس­تى­­رىپ, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­­گان­دارعا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ تۇ­راق­تاندىرۋ قورلارىن قۇرۋ ءۇشىن بولىنگەن قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن اينالىم سحەماسى بويىنشا پاي­دالانۋعا ۇسىنعان بولاتىن. ار­تىنشا, ءسۇت ءونىمىن وندىرۋشىلەر ءوز كەلىسپەۋشىلىكتەرىن ءبىلدىردى.

ەكونوميست-ساراپشى ەرمۇقان ماديەۆ ء«بىزدىڭ ەلىمىزدە شارۋا قوجالىقتارىنىڭ 90 پا­يى­زى – جەكەمەنشىك. شيكى ءسۇت ءون­­­دى­­رۋ كولەمى جاعىنان جوعارى بول­عانىمەن, ودان دايىن ءونىم ءوندىرۋ تومەن بولىپ تۇر. بۇگىنگى كۇنى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 55,5 پا­يىزى – رەسەيدەن, 25 پايىزى – قىرعىزستاننان جانە 4,4 پا­يىزى بەلارۋس ەلىنەن تاسىمالدانادى. ىشكى نارىقتى يمپورت باسىپ الىپ وتىرعاندا وتاندىق ونىمگە سۇرانىس قايدان ارتسىن. جەكەلەگەن وتاندىق ءسۇت وندىرۋ­شى­لەردىڭ قولىندا ساپالى تەحنيكا از, ەڭ سوڭعى دايىن ونىمگە دەيىن جۇمىس ىستەيتىن كلاستەرلىك ۇيىم دا كوڭىل كونشىتپەيدى», دەگەنى بار.

قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداقتىڭ قۇرامىن­داعى ءسۇت ءوندىرىسىن قارقىندى دامى­تىپ وتىرعان ەلدەردىڭ قاتا­رىندا. ء«سۇت جانە ءسۇت ونىم­دە­­رىنىڭ قا­ۋىپ­سىز­دىگى تۋرالى» 033/2013 كەدەن وداعىنىڭ تەحني­كا­لىق رەگ­لا­مەنتىنە ساي­كەس جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. وتكەن جىلى ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كا­لىق كوميسسياسىنىڭ 2022 جىلعى 23 مامىرداعى № 84 شەشىمىمەن 98 ءبولىمدى قامتيتىن مەملەكەتارالىق ستاندارتتى ازىر­­لەۋ جونىندە باعدارلاما قا­­بىل­دانىپ, سونىڭ اراسىندا ءبىز­دىڭ ەلىمىز 19 مەملەكەتارالىق ستاندارت ازىرلەۋدى ءوز مىندەتىنە الدى. ونىڭ ىشىندە التاۋى نەگىزگى ونىمگە ارنالعان, ەكەۋى قىرعىز ەلىمەن بىرلەسىپ ازىرلەنەتىن ستان­دارت بولسا, ون ءۇش ستاندارت با­قىلاۋ ادىستەرىنە تيەسىلى. اتال­عان جوبانىڭ اياقتالۋ كەزەڭى كەلەر جىلعا جوسپارلانىپ وتىر.

سونىمەن تاياۋدا اۋىل شارۋا­شىلىعى ءمينيسترى ەربول قارا­شوكەەۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ جوسپارىنداعى 31 ءىس-شا­رانىڭ 17-ءسى ءونىم ءوندىرۋ كولە­مىن ۇلعايتۋ مەن اگرارلىق عىلىمدى دامىتۋعا جانە تاۋار­لار­دى ساقتاۋعا, 7-ءى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراق­تاندىرۋعا, تاعى 7-ءى ازىق-ت ۇلىك تا­ۋارلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ساپاسىنا باعىتتالعانىن, سول 31 ءىس-شارانىڭ 11-ءى وتكەن جىلى ورىن­دالىپ, قالعان 20 ءىس-شارا­نى جۇزەگە اسىرۋ 2023-2024 جىل­­دار­عا بەلگىلەنگەندىگىن ايتتى. جال­پى, بىلتىرعى جىلدىڭ قو­رى­­­تىندىسى بويىنشا ازىق-تۇ­لىك ءوندى­رىسىنىڭ كولەمى 3,9%-عا ءوسىپ, 2,9 ترلن تەڭگەنى قۇراعان.

«بۇل رەتتە ازىق-ت ۇلىكتىڭ نە­گىز­گى تۇرلەرىنە جاتاتىن وسىمدىك مايى, ۇن, ماكارون ونىمدەرى, جارما, شۇجىق ونىمدەرى مەن قانتتى ءوندىرۋ بويىنشا ءوسىم باي­قا­لا­دى. سونىمەن قاتار ءوندى­رى­سى تومەندەگەن بىرقاتار ءسۇت ونىم­­دەرىنىڭ ىشىندە سارى ماي, ءسۇت, ىرىم­­شىك, سۇزبە جانە اشىتىلعان ءسۇت ونىمدەرى ەكەندىگىن, وسى ءسۇت ونىمدەرىن وندىرۋگە ارنالعان شيكىزات بازاسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن وڭىرلىك اكك ارقىلى ءىرى تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنىڭ قۇرىلىسىن جەڭىلدىكپەن قارجىلاندىرۋدا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, جوبا ىسكە اسىرىلىپ وتىر. ناتيجەسىندە, وتاندىق ءسۇت زاۋىتتارى ساپالى شي­كىزاتپەن قامتاماسىز ەتىلىپ, سۇتكە دەگەن يمپورتتىق تاۋەلدىلىك ايتارلىقتاي تومەندەگەن. بيىل وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 373 مىڭ توننا ءسۇتتى قۇرايتىن 65 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن قۇرۋعا 100 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپاردا بار. الداعى ۋاقىتتا قوسىمشا 50 تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن سالۋعا 113 ملرد تەڭگە كولەمىندە قاراجات قاجەت ەتىلەدى», دەگەن ەدى مينيستر.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­ترلىگىنىڭ سوڭعى مالىمەتىنە قارا­عان­دا, سارى مايدىڭ ورتاشا با­عا­س­ى 1 كگ-عا 3 636 تەڭگەنى, پاس­تەر­لەنگەن ءسۇتتىڭ 2,5% – 1 ءليترى 370 تەڭگەنى, ايران 2,5% – 406 تەڭگەنى, ىرىمشىكتىڭ 1 كگ – 2012 تەڭگەنى قۇرادى. وسى ەسەپتەن ءسۇت ونىمدەرىنە دەگەن باعانىڭ ءوسىمى بىلايشا ورىستەدى. جىل باسىنان بەرى سارى ماي – 104,8%, پاستەرلەنگەن ءسۇت – 108,9%, ايران 2,5% – 110,2%, ىرىمشىك – 103,8%-عا قىمباتتاعان. ءسۇت ونىم­دەرىنىڭ وزىندىك قۇنىنا, ياعني با­عاعا ءونىمنىڭ مايلىلىعى مەن ءسۇت وڭدەۋ ءادىسى (پاستەرلەۋ, ۋلتراپاس­تەرلەۋ نەمەسە زارارسىز­داندىرۋ) اسەر ەتكەن.

ەلىمىزدەگى ءسۇت وڭدەيتىن كاسىپ­ورىندار 573 مىڭ توننا وڭدەل­گەن ءسۇت, 230 مىڭ توننا اشىتىلعان ءسۇت, 25 مىڭ توننا سارى ماي, 36,7 مىڭ توننا ىرىمشىك پەن سۇزبە, 8 مىڭ توننا قۇرعاق ءسۇت جانە 41,3 مىڭ توننا بالمۇزداق وندىرگەن. وتاندىق ءوندىرىس ەسەبىنەن وڭدەل­گەن ءسۇت – 98%, اشىتىلعان ءسۇت – 89%, سارى ماي – 86,4%, ىرىمشىك پەن سۇزبە – 53% قۇرادى. ىشكى تۇتى­نۋدا يمپورتتىڭ ۇلەسى ىرىم­شىك پەن قۇرعاق سۇتتە جوعارى باعانى كورسەتىپ, ىرىمشىك – 51%, قۇرعاق ءسۇت – 83,4% بولدى. ءسۇت وڭدەۋ­شى كاسىپورىندارعا اۋىل شارۋا­شىلىعى ءونىمىن تەرەڭ­دەتە وڭدەۋ ءۇشىن ونى ساتىپ الۋ شىعىندارىن سۋبسيديالاۋ باع­دارلاماسى شەڭبەرىندە مەملە­كەت­تىك قولداۋ كورسەتىلىپ وتىر.

ماسەلەن, سارى ماي, قاتتى ىرىمشىك, قۇرعاق ءسۇت ءوندىرىسى ءۇشىن ساتىپ الىنعان ءاربىر ءسۇتتىڭ ليترى­نە سۋبسيديا تولەنەدى. وتكەن جىلى 118 كاسىپورىن 9,8 ملرد تەڭگە سوماسىنا سۋبسيديا العان. اتال­عان باعدارلاما اياسىندا وڭىر­لەرگە سارى ماي ءوندىرىسى – 9,4 مىڭ تونناسىنا 7 584,1 ملن تەڭگە, قاتتى ىرىمشىك – 4,8 مىڭ تونناسىنا 2 040,2 ملن تەڭگە جانە قۇرعاق ءسۇت – 1,6 مىڭ تون­نا­عا 219,5 ملن تەڭگە سومادا سۋبسيديا بەرىلگەن. بيىلعى جىلى 11,2 ملرد تەڭگە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن ءبولۋ قاراستىرىلۋدا.

وسى ورايدا, اتالعان مينيستر­لىكتىڭ ماماندارى «تاۋار وندىرۋ­شى­لەردىڭ قويمالارىنداعى وندى­رىل­گەن ءونىم كولەمى تۋرالى دەرەكتەرىنىڭ سۋبسيديا الۋىنا ۇسىنىلعان ەسەپتىلىك دەرەكتەرىنە سايكەستىگىن ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرالار سياقتى اشىق جانە ءتيىمدى باقىلاۋ قۇرالدارىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى تەكسەرۋ قيىن», دەيدى. سوندىقتان سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا ەرەجەلەرى جوباسىندا سارى ماي, قۇرعاق ءسۇت جانە قاتتى ىرىمشىكتىڭ ساتىلعان كولەمىنە سۋبسيديا تولەنەتىن نورما ەنگىزىلدى. دايىن ءونىمدى وتكىزۋ كەزىندە سۋبسيديالار تولەۋ ماسەلەسى دە سۋبسيديالاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنەن الىنعان ەلەكتروندىق شوت-فاكتۋرامەن راستالادى. بۇعان قوسا, شيكىزات بازاسىن دامىتۋدا اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى مەن ساپالى ونىمدەردى ارتتىرۋعا سۋبسيديا بولىنەدى. سوڭعى 7 جىلدا ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن سۋبسيديا كولەمى 2016 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,8 ەسەگە 22,5 ملرد تەڭگەگە دەيىن ارتقان (2016 جىلى 12,1 ملرد تەڭگە).

مەملەكەت تاراپىنان اۋىل­شار­ۋاشىلىق سالاسىنا جىل­دار بويى قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى.ال ەلىمىزدەگى ءسۇت وندىرۋ­شى­لەردىڭ بيىلعى جىلعا بولگەن سۋبسيديا تارتىبىنە كوڭىلدەرى كون­شى­مەي وتىر.

سونىمەن تولىققاندى شەشى­مىن تابا الماي وتىرعان ءسۇت ونى­مى­نە بايلانىستى جاقىندا پرە­مەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين ءسۇت وندەۋشى كاسىپكەرلەر مەن بىرلەستىك وكىلدەرى اراسىندا وتكى­زىل­گەن كەڭەسكە قاتىسىپ, قور­دا­لانعان ماسەلەلەردى بىرلەسە تال­قى­لادى.

«قازاقستان ءسۇت وداعى» زاڭ­دى تۇلعالار بىرلەستىگىنىڭ باس­شى­سى ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ «اۋىل شار­ۋاشىلىعى مينيسترلىگى ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارى ءسۇت ءوندى­رى­سىنىڭ ماۋسىمدىلىعىنا تاۋەلدى ەكەنىن ەسكەرمەگەن. تاۋار­لىق ءسۇت­تىڭ قولدا بار كولەمى ءسۇت زا­ۋىت­­تارىنىڭ جىل بويى جۇك­تەل­ۋىن قامتاماسىز ەتپەيدى. وڭ­دەۋ­شى­لەرگە ماۋسىم ىشىندە شيكى­زات ساتىپ الۋعا, ەلىمىزدە ساپالى دا قولجەتىمدى ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قاراجاتتىڭ بول­عانى ماڭىزدى. شيكى ءسۇت سا­تىپ الۋ جانە ءونىم شىعارۋ ءۇشىن ون­دىرۋشىلەرگە سۋبسيديا جاز مەز­گى­لىندە قاجەت. ورىن الىپ وتىر­عان سىرتقى فاكتورلار اسە­رى­­نەن شيكىزات باعاسى ۇنەمى ءوسۋ ۇس­تىندە. ماسەلەن, سوڭعى ەكى جىلدا ءسۇتتىڭ شيكىزات قۇنى 61%-عا, سارى مايدىڭ شيكىزات قۇنى 45,5%-عا ءوستى. كاسىپكەرلەردىڭ ەسەپ­تەۋىنشە, 1 كيلو سارى ماي ءوندى­رۋ ءۇشىن 22 ليتر شيكى ءسۇت قاجەت. وسىدان-اق ءونىمنىڭ تەك شيكىزاتتىق وزىندىك قۇنى شامامەن 4 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل – كاسىپورىنداردىڭ رەنتابەلدىگى مەن باسقا دا شىعىندارىن ەسەپكە الماعانداعى كورسەتكىش. ءسۇت وڭدەۋشىلەر اشم-ءنىڭ قايتا وڭدەۋدى سۋبسيديالاۋعا ەنگىز­گەن جاڭا تاسىلدەرى سالانىڭ جاع­دا­يىن ايتارلىقتاي ناشارلاتىپ, باسە­كە­گە قابىلەتتىلىگىن تومەن­دە­تەدى, جازعى كەزەڭدە شيكىزات ءسۇتىن ساتىپ الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىپ, ءونىمنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كە­لەدى. ەلىمىزدە ءسۇتتى قايتا وڭ­دەۋگە جانە حالىقتى ءسۇت ونىم­دەرىنە دەگەن سۇرانىسىن قاناعات­تاندىرۋعا بارلىق قاجەتتى قۋات جەتەرلىك, دەسەك تە زاۋىتتارعا شيكىزات ءونىمىن جەتكىزۋ تاپشى. ويتكەنى شي­كىزات رەسۋرس­تا­­رىمىز وڭدەۋ مۇم­كىن­دىگىنەن كەنجە قالىپ جاتىر. مۇنىڭ بىر­­­نەشە سەبەبى بار, بىراق ەڭ باس­تىسى تاۋارلىق ءسۇتتىڭ جەتىس­پەۋ­­شىلىگىنەن تۋىنداپ وتىرعان جايت. قازىرگى تاڭدا وڭدەۋگە جى­بە­رىلەتىن ءسۇتتىڭ 50 پايىزى جەكە قو­سالقى شارۋاشى­لىقتاردا ءوندى­رى­لىپ, ولار كەدەن وداعىنىڭ تەح­ني­كالىق رەگلامەنتىنىڭ تالاپ­تا­رىنا ساي ەمەس», دەگەن ەدى. ول سونىمەن قاتار كورشىلەس رە­سەي مەن بەلارۋستە ءسۇت سالاسىنا سۋبسيديا الدەقايدا كوپ ءبو­لىنىپ, وسى ەلدەر تاراپىنان يمپورتتىڭ جوعارى بولۋى دا سودان ەكەندىگىن, بۇگىنگى كۇنى قۇرعاق ءسۇتتىڭ باعاسى 33%-عا تومەندەپ, بەلارۋس مايىنىڭ قۇنى 3 000 تەڭگەنى قۇراپ وتىرعاندىعىن, سوڭعى ءۇش جىلدا ءسۇت ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بايقا­لىپ, سارى ماي ءوندىرىسى 31%-عا, ىرىمشىك 25%-عا, اشىتىلعان ءسۇت ونىمدەرى 12%-عا جانە ءسۇت 3%-عا ءوسىپ, وڭدەۋشىلەردىڭ باستى ۋا­يىمى شيكىزات جيناۋدا ەكەندىگىن ايتقان بولاتىن. ءسۇت وڭدەۋ كاسىپ­ورىن­دارىنىڭ ۇيىم­داس­تى­رىلعان شارۋاشىلىقتاردان ءسۇتتى ورتاشا ساتىپ الۋ باعاسى ليترىنە 200-260 تەڭگەنى قۇراپ وتىرعاندىعىن, كومپانيالاردىڭ وندىرىستىك ۇدە­رىستەرى مەن (شيكىزاتتاردى جەت­كىزۋ, قابىلداۋ, تازالاۋ جانە ت.ب) وراۋ ماتەريالدارىنىڭ شى­عىن­دارىن, ساتۋ ورىندارىمەن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعى­نان قامتاماسىز ەتۋدە بولشەك ساۋ­دا ورنىنداعى ۇستەمە باعانى دا ەسكەرۋ كەرەكتىگى تاعى بار.

«ايس پليۋس» ءسۇت كوم­پا­نيا­سىنىڭ باسشىسى قۋانىش يششا­نوۆ «وتاندىق كاسىپ­ورىن­دار­دا شيكىزات تاپشىلىعى جەتەر­لىك. ەلىمىزدە وندىرىلگەن 4 ملن تونناعا جۋىق تاۋارلىق ءسۇت 2,2 ملن توننا كولەمىندە شيكى­زاتقا قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ قاجەت­تى­لى­گىن تولىق كولەمدە قامتا­ما­سىز ەتۋگە ءتيىس. الايدا بۇگىنگى تاڭدا وڭدەۋگە تەك 1,7 ملن توننا تاۋارلىق ءسۇت تۇسەدى. ءسۇت ونىم­­دەرىن ءوندىرۋ ءۇشىن وتاندىق ون­دى­­­رۋشىلەرگە قاراعاندا, بەلا­رۋس پەن رەسەيدەن قۇرعاق ءسۇت پەن ماي ساتىپ الۋ تيىمدىرەك. سۋبسيديالاۋ قاعيدالارىنىڭ وزگەرۋى جازعى ماۋسىمدا جەر­گى­لىكتى تاۋار وندىرۋشىلەردەن تو­لىق ءسۇتتى ساتىپ الۋدىڭ ازايۋى­نا جانە سارى ماي ءوندىرىسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى. ءساۋىر ايىندا ساتىلىمداعى ونىمدەر 50%-عا تومەندەدى. قويما ءسۇت ونىمدەرىنە تولى. ءبىز تابيعي ءسۇتتى جوعارى باعا­عا ساتىپ الامىز, ال دا­يىن يمپورتتىق ونىمدەر ەلىمىزگە ار­زان باعامەن كەلەدى. باسقا ون­دى­رۋ­شىلەر دە تاپشىلىقپەن قاتار, شيكىزات قۇنىنىڭ جوعارى ەكەنىن ايتۋدا. بيىلعى جىلدىڭ ىشىندە شيكى ءسۇتتىڭ باعاسى جىل مەزگىلىنە قاراماستان, اي سايىن قىمباتتادى. بۇگىندە ءسۇت سالاسى بۇرىنعىدان دا مەملەكەتتىك قولداۋدى كوبىرەك قاجەت ەتەدى», دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. اتال­عان جايتقا بايلانىستى «مول­كوم-پاۆلودار» جشس باسشىسى ۆيتالي ميحايلوۆ ەگەر قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەسى ەلەنبەسە, وندا كومپانيا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تا­ۋار­­لاردىڭ اسسورتيمەنتىن قىس­قار­تۋعا ءماجبۇر ەكەندىگىن جەت­كىز­دى.

«تۋعان القاپ» اكك وكىلى تالعات سۇلتانوۆ ء«سۇت جانە ءسۇت ونىم­­­دەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» كە­دەن وداعىنىڭ تەحني­كا­­لىق رەگلامەنتى بويىنشا جەكە شا­رۋا­شىلىقتاردان وڭدەۋ­گە تۇ­سەتىن شيكىزات پەن ءسۇتتىڭ سال­ماقتىق ۇلەسى سايكەس كەل­مەيدى, ونىڭ ساپاسىن جاق­سار­تۋدا جۇمىس ءتيىستى تۇردە جۇر­گى­زىل­­مەيتىندىگىن مويىنداۋ كەرەك. شيكىزات ساپاسىن ارتتىرۋ جولدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اككرە­ديتتەلگەن دايىنداۋشى ۇيىم­دار ءۇشىن ققس سۋبسيديالاۋدى قالپىنا كەلتىرىلسە. سالاداعى ەكى جۇزگە تارتا كاسىپورىننىڭ جارتىسى پايدالانىلاتىن شيكى­زات­تىڭ 70%-ىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردان ساتىپ الادى. وسىلايشا, وتپەلى كەزەڭ­نىڭ اياقتالۋىمەن ءسۇت وڭدەۋ كاسىپ­ورىندارى شيكىزات تاپشى­لى­عىنا تاپ بولۋى مۇمكىن», دەيدى.

كاسىپكەرلەر قازىرگى تاڭدا ەلى­مىز­دە ءسۇت ونىمدەرىن ىشكى تۇتىنۋ جىلىنا 2,3 ملن توننا, ەكى جۇزگە تارتا وڭدەۋشى كاسىپورىن جىل سايىن 1,8 ملن توننا ءسۇت وڭ­دەپ, جالپى ءوندىرىستىڭ 46% قۇ­راي­دى. كاسىپورىندارعا جىلىنا شامامەن 2,5 ملن توننا ءسۇت وڭ­دەۋ تەك 77%-عا مۇمكىندىك جۇك­­تەلگەن. ناتيجەسىندە, وتاندىق ءونىم ەسەبىنەن ءسۇت ونىمدەرىمەن قام­­­تاماسىز ەتۋ 81,6 پايىزعا جە­تىپ, قالعانى يمپورت ەسەبىنەن تو­­لىق­­تىرىلاتىن بولادى.

ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا ءتۇرلى مەملەكەتتىك قولداۋ ءىس-شا­را­­لارىن ساقتاي وتىرىپ, سوڭعى 4 جىلدا 35 ملرد تەڭگە سۋبسيديا بەرىلگەن. ءسۇت زاۋىتتارىن سالۋ مەن جاڭعىرتۋعا جۇمسالعان شى­عىن­داردىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋگە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار, ليزينگ پەن نەسيە بويىنشا تومەنگى پايىزدىق مولشەرلەمەلەر مەن مال شارۋاشىلىعىندا شيكىزات بازاسىن دامىتۋ, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ونىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ دا سۋبسيديالانۋدا.

وسى رەتتە ساۋدا سالاسىنداعى ءتۇرلى كەدەرگىلەردى جويۋدا بۇدان بى­لاي ساۋدا جانە ينتەگراتسيا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن دەن­ساۋ­­لىق ساقتاۋ مينيسترلىكتەرىنەن بىرىكتىرىلگەن شتاب قۇرىلىپ, ەلىمىزگە اكەلىنەتىن ءونىمنىڭ ساپاسىنا كەدەن وداعى تەحنيكالىق رەگلا­مەنتىنىڭ مىندەتتى تالاپ­تا­رىنا سايكەس باقىلاۋ جۇر­گى­زىلەتىندىگى جانە بەلگىلەنگەن تا­­لاپقا ساي ەمەس يمپورتتىق ونىم­دەردى شەكتەۋ جونىندە جەدەل ءىس-شارا قابىلداۋ قىزمەتتەرى ۇي­لەس­تىرىلەتىن بولادى.

سونىمەن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى «شيكىزات تاپ­شى­لىعىنا كەلسەك, بيىل «ۇل­كەن جوبا» اياسىندا 65 تاۋار­لى-ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى. بۇعان قازىردىڭ وزىندە بيۋدجەتتەن تومەن پايىزبەن 100 ملرد تەڭگە بولىنگەن. الداعى جىلى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىنە تاۋارلى-ءسۇت فەرمالارىنىڭ قۇ­رىلىسىن جالعاستىرۋدى جوس­پارلاپ وتىرمىز, بۇل رەس­پۋب­ليكادا قاجەتتى كولەمدە شي­كى­زات ءوندىرۋدى تولىق دەرلىك قامتاماسىز ەتەدى. كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىس­تار­دىڭ بارلىعى قاراستىرىلىپ, ءجىتى تالقىلانادى», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.