ماسەلەن, الماتى وبلىسى ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى اۋىل شارۋاشىلىعى ەكەنىن ەسكەرسەك, اتالعان جوبا بويىنشا 6 اۋدان, 102 اۋىلدىق وكرۋگ جانە 134 ەلدى مەكەن تۇگەلدەي قامتىلىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا وبلىسقا قاراستى بارلىق اۋدانداردان 5 باعىت بويىنشا 22,8 ملرد تەڭگە كولەمىندە ءتورت مىڭعا جۋىق ءوتىنىم ءتۇسىپ, قازىر 4,4 ملرد تەڭگەگە 891 قۇجات جينالعان.
تۇرعىندارعا اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى قۇرامىندا كاسىپتەرىن دامىتۋعا جەڭىلدەتىلگەن تۇردەگى نەسيەلەر بەرىلۋدە. بۇل باعدارلاما اياسىندا ءۇش اۋىل شارۋاشىلىق كووپەراتيۆى تىركەلىپ, قوسىمشا 19 كووپەراتيۆ قۇرۋ جوسپاردا بار كورىنەدى. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى القابىنىڭ 3,5 مىڭ گەكتارعا ارتىپ, ياعني 465,8 مىڭ گەكتار جەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانۋى اتالمىش سالانىڭ بىرتىندەپ العا جىلجىپ جاتقانىڭ بىلدىرسە كەرەك. سۋارۋ جەلىلەرىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى ناتيجەسىندە ازىرگە 40 مىڭ گەكتارعا جۋىق سۋارمالى جەر قالپىنا كەلتىرىلگەن. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى نەگىزىندە جاڭا جىلىجايلار مەن كوكونىس قويمالارىن اشۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە. بۇل نارىقتى جەرگىلىكتى جەردە وندىرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە كومەكتەسەرى ءسوزسىز. سوندىقتان بەلگىلەنگەن باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بەلسەندىلىگى كەرەك-اق.
«اۋىل اماناتىنان» وزگە «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى دا اۋىل حالقىنا مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن ۇلكەن قولداۋدىڭ ءبىرى. اتالعان باعدارلاما ارقىلى بيىل 62 ەلدى مەكەندە, ونىڭ 9-ى شەكارالاس اۋماقتاعى اۋىلداردا 21,6 ملرد تەڭگەنىڭ 88 جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. وسىعان قاراپ, اۋىلدىق جەرلەردى دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ ماقساتى ايقىن ەكەندىگىن باعامداۋعا بولادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن مەملەكەت تاراپىنان قايتارىمدى, قايتارىمسىز نەسيەلەر ارقىلى قارجىلاندىرىپ وتىرعان كەز كەلگەن كاسىپتىڭ بەرەكەلى ناتيجە بەرۋى كوپ جاعدايدا حالىقتىڭ قارجى ساۋاتتىلىعىنا بايلانىستى بولسا كەرەك.
جوعارىدا اتالعان جوبالار اياسىندا تومەن پايىزبەن بەرىلەتىن نەسيەنى اشاتىن كاسىبىنە بايلانىستى ساۋاتتى تۇردە پايدالانا ءبىلۋ قاراپايىم كاسىپكەردىڭ قارجىلىق ءبىلىمىن كوتەرۋدى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاما بويىنشا ماڭىزدى كەزەڭ بولماق. بۇل رەتتە حالىق بانكى مەن «Amanat» پارتياسىنىڭ اراسىندا جاسالعان «قارىزسىز قوعام» ىنتىماقتاستىق مەموراندۋمى حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا كومەكتەسەرى ءسوزسىز. حالىق بانكىنىڭ باسقارما ءتورايىمى ءۇمىت شاياحمەتوۆا ەلىمىزدە 1,3 ميلليوننان 1,8 ميلليونعا دەيىن پروبلەمالى قارىز الۋشى بار ەكەندىگىن, وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن «قارىزسىز قوعام» جوباسى اياسىندا 76 مىڭ ادام قارجى ساۋاتتىلىعىنا بىلىكتىلىگىن ارتتىراتىندىعىن, اتالعان جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە اقتوبە, الماتى, تۇركىستان, جامبىل, باتىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا ۇيىمداستىرىلاتىنىن اتاپ ءوتتى. 200-گە جۋىق قارجى ساراپشىسى اپتاسىنا 5 كۇن, ۇزاقتىعى 50 كۇنگە دەيىن قارجى ماسەلەسىنە قاتىستى تولىققاندى ءبىلىم بەرەدى. وففلاين تارتىبىندە وتەتىن وقۋلار بارىسىندا ماڭىزدى ساۋالدارعا ساراپشىلاردان لەزدە جاۋاپ الۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلىپ وتىر. «Amanat» پارتياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى ەلنۇر بەيسەنباەۆ: «جوبانىڭ ەڭ باستى ماقساتى قارجىلىق ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ, ال ەڭ نەگىزگىسى نەسيە الىپ, قايتارا الماي جۇرگەن ازاماتتارعا كومەكتەسۋ. ولار نەسيە كىرىپتارلىعىنا قالاي ءتۇسىپ قالعاندارىن وزدەرى دە بايقاماي, سوڭىندا ونى وتەۋگە مۇمكىندىكتەرى جوق, ءۇش ايدان استام كەشىگۋى بار, بانكروتتىق تۋرالى ويلاي باستايدى. سوندىقتان ءبىز وسىنداي قيىن جاعدايعا كەزىككەن جانداردى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ, اتالعان جوبانى قولعا الدىق», دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جوبا قارجىلىق الاياقتىقتى ازايتۋعا, قارىزدىڭ شەكتەن تىس جينالۋىن
بولدىرماۋعا جانە جالپى اۋىلداعى قارجىلىق مادەنيەتتى جەتىلدىرۋگە كومەكتەسەتىنىنە سەنىمدى.
ەلىمىزدەگى ءىرى قارجى جۇيەسىن رەتتەۋشى – حالىق بانكىنىڭ باسقارما ءتورايىمى ءۇمىت شاياحمەتوۆا: ء«بىز ارقاشان الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبالاردى قولداۋدى ءوز ميسسيامىز دەپ بىلەمىز. حالىق نەسيە الاردا ءتيىمدى مولشەرلەمەنىڭ دەڭگەيىن تۇسىنبەي, مەرزىمىنە جانە نەسيەنى قايتارۋ شارتتارىنا نازار اۋدارمايتىنى بار, سونىڭ سالدارىنان نەسيەنى قايتارۋدا قيىندىقتارعا كەزىگىپ جاتادى. ءتىپتى, قارىزدارىن ۋاقىتىندا قايتارا الماي پروبلەمالى نەسيە الۋشىلار قاتارى ءوسىپ وتىر», دەدى جيىن بارىسىندا. نەسيە الىپ, كاسىپتەرىن دوڭگەلەتۋدى ويلاستىرىپ جۇرگەن جوبا قاتىسۋشىلارىنا بيزنەستى قالاي باستاۋدى, ونىڭ نەگە باعىتتاۋ قاجەتتىلىگى مەن بيزنەس-جوسپار قۇرۋدى, سونىمەن قاتار ءوز قارجىسىن ءتيىمدى باسقارۋ شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋدى ۇيرەتەتىن بولادى.
وتكەن جىلى بانك تاراپىنان ەلىمىزدە جەكە تۇلعالاردى نەسيەلەندىرۋدىڭ شەكتى مولشەرلەمەسىن 56%-دان 40%-عا دەيىن تومەندەتكەن.
اۋىل حالقىنىڭ تۇرمىستىق الەۋەتىن جاقسارتۋدى ماقسات تۇتقان مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن جوبالار بارشىلىق, بىراق سونىڭ ناتيجەلى بولۋى حالىقتىڭ ءوز قولىندا. ول ءۇشىن تۇرعىندار قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن جەتىلدىرىپ, كاسىبىن دۇرىس باعدارلاي ءبىلۋى كەرەك.
