الەمدە ءوز ەلىنىڭ استاناسىن ماقتان تۇتپايتىڭ حالىق جوق. ءبىرى ونىڭ سۇلۋلىعىن, ەندى ءبىرى ونەر مەن شىعارماشىلىقتىڭ ورداسى ەكەنىن ايتىپ ماقتانادى. ۇشىنشىلەرى جاھاندىق كەلىسسوزدەر جۇرگىزەتىن ورتالىققا اينالعانىن العا تارتادى. وسىلاردىڭ قاتارىنان تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استانا دا ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىنى انىق. قازاقستاندىقتاردىڭ بارلىعى سارىارقا توسىندەگى اسەم استاناسىمەن ماقتاناتىنى ءسوزسىز.
ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ بەل ورتاسىندا ورنالاسقان استانا قازاق ەرتەگىسىندەگى الىپ باتىرلارداي كۇن ساناپ وسۋدە, وركەندەۋدە دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ءبىرشاما ۋاقىت جولىڭىز تۇسپەي, كەيىن بارعاندا قالانىڭ كوركىنە كورىك قوسىپ تۇرعان جاڭا ءزاۋلىم عيماراتتار مەن ساۋلەتتى ۇيلەرگە تاڭدانا دا, تامسانا دا قارايسىز.
استاناعا جولىم تۇسكەندە ۋاقىت تاۋىپ, قالانى ارالاۋعا تىرىسامىن. سوندا ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىنداعى جاڭا قالا, شىنىمەن دە وتە سۇلۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىن. استانا دەگەندە, الدىمەن اۋىزعا ىلىگەتىنى – بايتەرەك كەشەنى. كەرەمەت بۇل قۇرىلىس نىسانى باس قالامىزدىڭ سيمۆولى. ودان ەلوردامىزدىڭ اسەم كورىنىسىن الاقانداعىداي تاماشالاۋعا بولادى.
«اتامەكەن» ەتنوگرافيالىق-مەموريالدىق كەشەنى دە ماعان وتە ۇنادى. اشىق اسپان استىنداعى بۇل مۇراجايدا كەڭ-بايتاق ەلىمىزدەگى 14 وبلىس, استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ شاعىن ماكەتتەرى قويىلعان. قازاقستاننىڭ كىشىرەيتىلگەن نۇسقاسى ىسپەتتەس.سونىمەن قاتار, ادامنىڭ جانىن جادىراتىپ, كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي سىيلايتىن سازدى سۋبۇرقاقتار باعىن تاماشالاماۋ مۇمكىن ەمەس. سىرتقى پىشىنىنە قاراپ ەل پيراميدا اتاپ كەتكەن بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى, تاۋەلسىزدىك سارايى, «قازاق ەلى» مونۋمەنتى, «حان شاتىر» ءىرى ساۋدا-ويىن ورتالىعى, «قازاقستان» كونتسەرت زالى, «استانا وپەرا» تەاترى, وزگە دە ونەر وردالارى, جوعارى وقۋ ورىندارى, عىلىمي ورتالىقتار, زاماناۋي ساۋدا كەشەندەرى, ساياباقتار, گۇلزارلار, تاعىسىن-تاعىلار... ءيا, ايتا بەرسەڭ, ەلوردامىزدىڭ ماقتاۋعا تۇرارلىق كورىكتى جەرلەرى كوپ!
ال سارىارقانىڭ اۋا رايىنا بايلانىستى استانانىڭ اينالاسىن قورشاي بىرنەشە شاقىرىم جەرگە وتىرعىزىلعان اعاش بۇگىندە جاسىل ورمانعا اينالعان. ەركە ەسىل دە استاناعا ەرەكشە كورىك بەرىپ تۇر. بۇل تۋرالى ەلباسى ەستەلىگىندە: «1992 جىلى قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىگىنە بۇكىل حالىق بولىپ سايلاعاننان كەيىن, مەن اقمولاعا كەلدىم. ەسىلدەن كولدەنەڭ تارتىلعان ەسكى كوپىردىڭ ورتاسىندا تۇرىپ وزەنگە قارادىم. ماعان قاشاندا قالانىڭ قاق ورتاسىنان اعىپ جاتقان وزەن ۇنايتىن. وزەن قالاعا ەرەكشە ءبىر كورىك بەرەدى, مارتەبەسىن كوتەرەدى»,–دەپ جازادى. شىنىندا دا, الەمدەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ اسەم استانالارى وزەننىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان. ايتالىق, پاريج – سەنانىڭ, لوندون – تەمزانىڭ جانە ماسكەۋ ءوزى اتتاس وزەن بويىنا سالىنعان.
قازىرگى تاڭدا استانا ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك قانا ەمەس, جاڭا باستامالاردىڭ, تىڭ يدەيالاردىڭ, شىعارماشىلىق پەن عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ ورتالىعىنا اينالىپ ۇلگەردى. بۇگىندە ءسان-سالتاناتى جاراسقان, جاڭا تۇرپاتتى استانانى الەم بىلەدى. ويتكەنى, تورتكۇل دۇنيەگە تەك تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك ارقىلى تانىلعان ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا قانشاما جاھاندىق جيىندار وتكىزىلدى. ايتالىق, 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى, ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزدەرى, استانا ەكونوميكالىق فورۋمدارىنىڭ وتكىزىلۋى استانانىڭ ابىرويىن اسقاقتاتىپ, دۇنيە جۇزىنە اتىن شىعاردى.
مۇنداي اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ ەلوردادا الداعى ۋاقىتتا دا وتكىزىلەتىنىنە ەش ءشۇبامىز جوق. سەبەبى, استاناعا الەم سەنەدى. ونىڭ ءبىر دالەلى سارىارقا توسىندە 2017 جىلى «ەكسپو» حالىقارالىق كورمەسىنىڭ ۇيىمداستىرىلاتىنى دەر ەدىك. جۇمىر جەر بەتىنەن بەس ميلليونعا جۋىق تۇرعىننىڭ استاناعا اعىلۋىنا سەپ بولاتىن بۇل ءىس-شاراعا ازىرلىك قازىر قىزۋ جۇرگىزىلۋدە.
كۇنى كەشە عانا استانا تاعى ءبىر تاريحي وقيعاعا كۋا بولدى. بۇل كۇن دە استانا شەجىرەسىنە التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىنى انىق. قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ باسشىلارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى. اتالعان ىقپالداستىقتىڭ اياسىندا ءۇش مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس جەڭىلدەتىلىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قوسا مادەني-گۋمانيتارلىق, عىلىمي, الەۋمەتتىك بايلانىستار جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى. ويتكەنى, قازاقستان كىرۋگە تالپىنىپ وتىرعان الەمدەگى ەڭ وزىق وتىز ەلدىڭ باسىم بولىگى جەتىستىكتەرگە ينتەگراتسيا ارقىلى جەتكەن. سوندىقتان بۇدان ۇتپاساق, ۇتىلماسىمىز انىق.
دامۋ, ءوسىپ-وركەندەۋ, ىلگەرىلەۋشىلىك بەيبىتشىلىك ورناعان, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشاتىن ەلدە عانا بولاتىن ۇدەرىس ەكەنى تالاس تۋدىرمايتىن اكسيوما. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن تالايلار ۇلگى ەتىپ جۇرگەنى دە راس. ءجۇزدەن استام ۇلت پەن ۇلىستىڭ تاتۋ-ءتاتتى ومىرلەرىنە قىزىعا قارايتىندار كوپ, قىزعاناتىندار دا جوق ەمەس. ەلىمىزدەگى ىنتىماق پەن اۋىزبىرشىلىكتى نىعايتا ءتۇسۋدە ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوسىپ كەلە جاتقان ۇلەسى وراسان. كەلەسى جىلى ءوزىنىڭ جيىرما جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرعان وسىناۋ بىرەگەي ينستيتۋت «ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» دەگەن قاعيدا بويىنشا قوعامداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەن بىرلىكتى بەكەمدەۋدە باستى تەتىكتەردىڭ بىرىنە اينالدى.
وقو يران ەتنومادەني ورتالىعى 1977 جىلى قۇرىلعان. مەن وسى ورتالىققا 2000 جىلدان بەرى توراعامىن. ءبىزدىڭ بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگىمىز, الۋان ءتۇرلى ءىس-شارالارىمىز قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعىن, ەلىمىزدەگى ىنتىماق پەن بىرلىكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا باعىتتالادى. ءبىز, قازاق جەرىندە تۇراتىن يراندار بەيبىتشىلىكتىڭ باعاسىن جاقسى بىلەمىز, تۇراقتىلىق تۇعىرى تاتۋلىق ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنەمىز. يراندار قازاقستانعا العاش سوناۋ 1918-1919 جىلدارى, ەكىنشى مارتە 1937-1938 جىلدارى, ءۇشىنشى رەتتە 1947 جىلى تاعدىر تالقىسىنا بايلانىستى كەلگەن.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن, 1947 جىلى ايدالىپ كەلگەندەر وڭشەڭ جاس جىگىتتەر ەدى. ولار ستاليندىك ساياساتقا بايلانىستى يران اسكەرىندە الدانىپ قالعاندار بولاتىن. جاپ-جاس سولداتتاردى العاش ارحانگەلسكىنىڭ ورماندارىندا جۇمىسقا جەكتى. قىرىلا بەرگەن سوڭ قازاقستانعا, ارىس ستانساسىنا اكەلدى. 1950 جىلعا دەيىن شىمكەنت زاۋىتتارىندا جۇمىس ىستەپ, ودان كەيىن اۋداندارعا جىبەردى. ءسويتىپ, «شالدار», «قابلانبەك», «رابات», «ارىس», «سۇتكەنت», «قوجاتوعاي», «ءشاۋىلدىر», «جىلعا» دەيتىن شارۋاشىلىقتاردا تۇراقتادى. مىنە, سول جاۋىنگەرلەردىڭ پەرزەنتتەرى – مىنا بىزدەرمىز. قازاق باۋىرلارعا مىڭ دا ءبىر راحمەت. ارينە, تاۋەلسىزدىك العالى يران ەلىنە وقتا-تەكتە بارىپ قايتامىز. اعايىن-تۋىستارىمىزدى دا تاپتىق. بىراق, يرانعا ءبىر دە ءبىر يران كەتكەن جوق.
يران ەلشىلىگىمەن تىعىز بايلانىستامىز. جاستاردىڭ ءوز ءتىلىمىزدى ۇمىتپاۋ جاعىن دا ويلاستىرامىز. ورتالىعىمىزدىڭ جاستار قاناتى جۇمىس ىستەيدى. ناۋرىز – ءبىز ءۇشىن ەڭ ۇلى مەيرام. قازاق باۋىرلارمەن بىرگە جاسارامىز, تازارامىز. وڭتۇستىك قازاقستانداعى يرانداردىڭ ءبارى دەرلىك قازاقشا سويلەيدى, مەملەكەتتىك تىلدە وقيدى. اسسامبلەيامەن, «ىرىس الدى − ىنتىماق» قوعامدىق فورۋمىمەن ارقاشان بىرگە جۇمىس ىستەيمىز. ءبىز قازاقستانىمىزدى سۇيەمىز. استانامىزدى ايبىنىمىز دەپ ماقتان ەتەمىز.
نۋرسبەك كاپار-پۋر,
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى يران ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.
استانا
استانا, قۇتتى بولسىن تۋعان كۇنىڭ! ءان مەن كۇي, ساۋىق-سايران بولىپ ءتۇنىڭ. اڭىز بوپ قالا بەرشى, جەر-جاھانعا , تال بويىڭدا, جوق سەنىڭ ەشبىر ءمىنىڭ. قالامدا ەركە سۇلۋ, ەسىل اققان, بۇرالىپ سۇلۋ قىزداي, شولپى تاققان. اسەم, ءزاۋلىم عيمارات جيەگىنەن, ارايلاپ, نۇرعا بولەپ, تاڭىم اتقان. استانا جاساي بەرشى, جاساي بەرشى, حالقىمدى ىزگى جولعا, باستاي بەرشى. ارمانى سان عاسىردىڭ ءوزىڭ شىعار, جاراتقان!تىل-كوزىڭنەن ساقتاي كورشى. استانا, ەۋرازيادا جاڭا قالا, ەرەكشە كوز تارتادى, جەكە-دارا. باعىنا حالقىمىزدىڭ بەرگەن شىعار, ەلباسىن, نۇرەكەندەي اسقان دانا! كارىم وماروۆ, ەڭبەك ارداگەرى. استانا.«ءبىز استانا كوشەسىندە تۇرامىز!»
– دەيدى قالاداعى «ەۋرازيالىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» اق-تا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جاس ماماندار.
