ءبىلىمنىڭ كۇيرەۋى – ۇلتتىڭ كۇيرەۋى

وسى تۇستا ءبىرىنشى كەزەكتە ايرىق­شا اتاپ ايتاتىن جايت – بالاعا نەشە­تۇرلى ءبىلىمنىڭ باستاپقى نەگىزدەرىمەن قوسا تاربيە دە بەرىلەدى. اسىلى, تار­بيە تابيعاتىندا بىلىممەن ەتەنە ەگىز, بولىنبەستەي بىرلىكتە. جاس شىبىق بالا العان ءبىلىم-تاربيەسىنە سايكەس ءتۇزۋ نەمەسە قيسىق بولىپ وسەدى. دە­مەك بالاعا, وقۋشىعا بالاباقشادا, مەكتەپتە قانداي ءبىلىم بەرەمىز, بالانى قالاي تاربيەلەيمىز – بۇل اسا ماڭىزدى. كەرەك دەسەڭىز وتباسىلىق, اۋىلدىق قانا ەمەس, وتاندىق, ەلدىك, مەملەكەتتىك ماسەلە. مىنە, سوندىقتان دا ۇلى بابامىز, شىعىستىڭ ەكىنشى ۇستازى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ءوز زامانىندا – ح عاسىر ورتاسىندا-اق: «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادام­زاتقا جاساعان قاستاندىق» دەپ قاداپ ايتقان.

باس تۇزەلمەي, بالىق (حالىق تا) ءشىري بەرەتىنىن مويىنداساق, مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدە ءوزىمىزدىڭ ءتول ەلدىك-ۇلتتىق باعىتىمىز – يدەولوگيامىز جوق ەكەنىن, مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ءالى دە وراسان ولقىلىق بار ەكەنىن كورسەتەدى. راس, كەيىنگى كەزدەرى ورتا ءبىلىم جۇيەسىنە كوزقاراس كۇرت جاقسارىپ, بۇعان دەيىنگىمەن سالىستىرعاندا, مۇعالىمدەردىڭ جا­لا­قىسى بىرنەشە ەسە ءوستى. ەلدىڭ كەلەشەگىن قالىپتاستىرىپ جاتقان ۇستازدار لايىقتى ەڭبەكاقى الىپ, مارتەبەسى كوتەرىلدى. بۇل تۇرعىدا ەكس-مينيستر اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ جەمىستى ەڭبەك ەتكەنىنە كۋامىز. ال وعان دەيىن بۇل مىندەتتى اتقارعان ءۇش-ءتورت مينيستر سالاعا پايدا ەمەس, زيان كەلتىرگەنىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ءتىپتى اقيقاتىن ايتساق, بوتەن ەلدىڭ مينيسترلەرىندەي قاراكەت جاسادى. ارينە, ا.ايماعامبەتوۆتىڭ ءوزى بىرنەشە رەت مالىمدەگەندەي, وڭ وزگەرىستەرگە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەرەكشە قولداۋى, پارمەندى تاپسىرمالارى جول اشقانى شىندىق. 6-7 جاستاعى 1-سىنىپ شا­كىرتىنە ورىس, اعىلشىن ءتىلىن قوساق­^­تاپ وقىتۋ بالعىن ساناعا قيانات بول­عانى دا كوپ دالەل تىلەمەسە كەرەك. سوندىقتان اسحات قانات ۇلىنىڭ ءبى­رىن­شى سىنىپتا بالالاردىڭ تەك انا ءتىلىن, ەكىنشى, ءۇشىنشى سىنىپتاردا ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن كەزەگىمەن وقۋعا كوشۋىن قامتاماسىز ەتۋى وڭدى وزگەرىس, يگى جاڭالىق ەدى. وسى جەتىس­تىكتى كەيىنگى مينيسترلەر جويىپ, حالقىمىزعا قاستاندىق ىستەمەسە ەكەن دەلىك. بىراق بۇل – قاناعات ەمەس. ەگەر ءىس جۇزىندە ەركىن, ەگەمەندى, ەلەۋلى (جەرىمىز قازىناسىنا, ەلىمىزدىڭ تاريحىنا الاشتىق ورە-مۇمكىندىگىنە ساي) ەل بولامىز دەسەك, جوعارى جانە ورتا ءبىلىم, بالدىرعاندار ءبىلىم-تاربيەسىنە قاتىستى زاڭدارعا تومەندەگىدەي وزگەرىس-ولشەمدەردى ەنگىزىپ, بيلىك پەن حالىق دەڭگەيىندە تۇردە جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋىمىز شارت.

ءبىرىنشى, ءتول جازۋىمىزدى – ءالىپ­بيىمىزدى وتارلاعان (ۆ, ف, يو, يۋ, , , تاعى باسقا جات ءارىپ-دىبىستاردى زورلىقپەن قوسقان) ورىس ءالفاۆيتىنىڭ ۇستەمدىگىنەن قۇتىلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا ورىس ءتىلى ابايدىڭ كەزىندەگىدەي دۇنيەنىڭ كىلتى ەمەس ەكەنىن ەسكەرىپ, الىپپەمىزدە تەك ءتول ءارىپ تاڭبالاردى قالدىرۋىمىز قاجەت. وسىعان قوسا ورىس ءتىلى – قاتارداعى شەتەل تىلدەرىنىڭ ءبىرى عانا بولعاندىقتان, ونى باستاۋىشتا وقۋدى مۇلدەم توقتاتىپ, تەك ورتالاۋ مەكتەپتىڭ العاشقى سىنىبى – 4-سىنىپتان باستاپ وقىتقان ورىندى. بىزدىڭشە, بۇل جەر-جاھانداعى اقپاراتتىڭ, ءىلىم-ءبىلىمنىڭ 90 پا­يىزىن قامتىپ, الەمدەگى ەڭ ءبىرىنشى جانە ەڭ قاجەتتى اعىلشىن تىلىنە دە قاتىستى بولۋى ادىلەتتى.

ءبىز نەگە ناق وسىنداي وزگەرىس – ۇسىنىستار جاساپ وتىرمىز؟ بىرىن­شىدەن, ءوز مۇددەمىزگە ساي, ءوزىمىزدى سىيلاي ءبىلۋىمىز. ەكىنشىدەن, بالالار­دىڭ ءبارى اقىن, عالىم بولا المايتىنى سەكىلدى اتالعان پاندەر مۇعالىمى لينگۆيست-عالىم, جۋرناليست-قالامگەر بولمايتىن باسقا شاكىرتتەر ءۇشىن قياناتقا بارماۋ, ادىلەتتىلىك. ال بۇل تىلدەر كەرەك بولسا, ادامدار بالعىن شاق تۇگىل كەكسە كەزىندە دە ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن ۇيرەنىپ الاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز عوي. ۇشىنشىدەن, ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز ومىردە بولعان, تيىمدىلىگى ابدەن دالەلدەن­گەن, قولدانساق بۇگىنگى قالىپ-قاعيدا­لاردان وزىق تا وڭدى نارسەلەر. ما­سە­لەن, ءبىز جاماندايتىن كەڭەس كەزىن­دە شەتەل تىلدەرى باستاۋىش­تا وقىلمايتىن, تەك 5-سىنىپتان باس­تاپ وقىتىلعانى ءمالىم. وسى ءبىر جاقسى ءارى وقۋشىلار قابىلەتىنە ساي ولشەمدى الا سالماي, 30 جىل وڭدى-سولدى رەفورما جاساۋىمىز – مەملەكەت مۇددەسىن اياققا باسۋ ما, جوق الدە بۇل رەتتە دە كوپشىلىكتى الداپ, حالىق اقشاسىن شاشۋ بولدى ما؟ شىن مانىندە ىزدەنىپ پايدالى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەسەك, 30 جىل ۋاقىت جاپونيا مەن نورۆەگياداعى ءبىلىم جۇيەسىنەن دە ارتىق جاسامپاز جاڭالىق اشاتىن ۋاقىت ەمەس پە؟

ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا كوپ نارسەنى بۇلدىرە قويعان جوقپىز. قول قىسقا, قارجى تاپشىلىعىنان دا شىعار. سودان كەيىنگى مينيسترلەر ومىردە بار ۆەلوسيپەدتى جاقسارتىپ جەتىلدىرۋ ورنىنا سىندىرىپ, قايتا جاماپ-جاسقاپ, اناۋ ەلدىڭ اقىلىن تىڭداپ, مىنا ەلدىڭ نۇسقاۋىنا نامازحانداي ۇيىپ, بولدىرۋمەن ەمەس سولدىرۋمەن اينالىستى. بالكىم, مۇندا ءبىزدىڭ وركەنيەتتى, وزىق ەل ەمەس, ۇر­لىقپەن بايىعان وليگارحتارىن قۇلدىق ۇرىپ, تۋما جاراتىلىسىنا ءتان ۇلتتىق بولمىس-مىنەزىنەن ايىرىلعان, الەمدىك جاھاندانۋ جوس­پارىنا ساي قاناتىنان قايىرىلعان بەيشارا ۇلىس قۇرۋ, قالىپتاستىرۋ ساياساتى دا اسەر ەتكەن شىعار. جەر جۇزىندىك كولەم-كەلەدە دوس از, «قاس­تار» كوپ, باستى نارسە – ەل-مەملەكەت مۇددەسى بولسا, ءبىز نەگە جاھانداندىرۋ وكىلدەرىنىڭ كەڭەسىمەن بولاشاعىمىزدى مۇسىن­دەي­تىن بالالارىمىزدى عالام­تور ق ۇلى, ورىستىڭ ۇلى ەتۋىمىز كەرەك.

شاڭىراق كوتەرگەن ادىلەتتى قا­زاق­ستانعا كىرەر ەسىك – زاماناۋي ءبىلىم بولسا, ونىڭ بولاشاق يەلەرىن قالىپ­تاستىراتىن التىن بەسىك – ۇلتتىق تاربيە. جالپى, ادامزاتتىق ادامگەرشىلىككە ەنشىلەس الاشتىق تاربيە. نەشەتۇرلى مامانداردى: ينجەنەر, تەحنولوگ, اگرونوم, مۇنايشى, فيزيك, مۇعالىم, شوپان, تاعىسىن تاعىلاردى دايارلايتىن – فيزيكا, ماتەماتيكا, پەداگوگيكا, حيميا, مەديتسينا تاعى باسقا ءىلىم-بى­لىم­دەر بولسا, ادامدى تەك ادەبيەت پەن ونەر تاربيەلەيدى. سۇلۋ, اسىل مازمۇنىمەن عانا ەمەس, بالا اقىلىنا نۇر, قايراتىنا – ىستىق وت, جىلى جۇرەگىنە – نىسانىنا سايكەس از-كوپ ازاماتتىق ۇلى رۋح قوساتىن تالى­مىمەن. اششى دا اسىل اقيقات وسى­عان سايسا, بالاباقشادا, مەكتەپتە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا الدىمەن ادەبيەت, تاريح, كوپشىلىككە اسا قاجەت ونەر ۇلگىلەرى تەرەڭ دە تۇبەگەيلى وقى­تىلۋى مىندەت. وقۋلىقتار قاراپايىم دا قىزىقتى, شاكىرتكە وي سالىپ, قيا­لىن شارىقتاتاتىن بولۋى كەرەك. سەبەبى مەكتەپتەگى پاندەر – الىپ­پە, ازاماتتىق ومىرتانۋعا, ۇلكەن عىلىمعا, بىلىمگە باستار كىلت, اپارار باسپالداق بولعانى ءجون.

ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, بىزگە, ەلى­مىزگە كەرەگى – نادان ەمەس, ادام, قوجايىننىڭ ايتقانىنان (دۇرىس بولسا, ماسەلە باسقا) شىقپايتىن قۇل ەمەس, ۇل-قىز وتباسى مەن وتانى ءۇشىن ادال دا ايانباي قىزمەت ەتەتىن ازاماتتار قاجەت بولسا, وندا ءبىرىنشى كەزەكتە جاس ۇرپاققا ءبىلىم, ادامگەرشىلىكتى وزەك ەتكەن تەرەڭ تاربيە بەرۋگە مىن­دەت­تىمىز. سوندا عانا الەمدىك پاندەر وليمپيادالارىندا بالالارى توپ جارىپ, ءبىرىنشى – بەسىنشى جۇلدەلەر الىپ جۇرگەن دارىندى حالقىمىزدان ۇرىلار ەمەس, ۇلىلار كوكتەپ شىعادى.

ءتۇيىپ ايتقاندا, مەكتەپتەرىمىزدىڭ ماڭدايىندا وڭتۇستىك افريكا رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ستەللەنبوش ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ ۇرانى «كەز كەلگەن ۇلتتى قۇرتۋ ءۇشىن اتوم بومباسىن جارۋدىڭ, الىس قاشىقتىققا ۇشاتىن راكەتانى اتۋدىڭ قاجەتى جوق. ول ءۇشىن ەلدەگى ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن تومەندەتىپ, شاكىرتتەرگە ەمتيحاندا جالعان ايتۋعا جول بەرىلسە بولعانى. ءدال وسىنداي مەكتەپتى بىتىرگەن دارىگەرلەردەن ناۋقاستار جازىلمايدى, ولەدى; ينجەنەرلەر قولىنان سالىنعان ءۇي-عيماراتتار قۇلايدى. ناق وسىنداي ەكونوميستەر-بۋحگالتەرلەر تاراپىنان مەملەكەت اقشاسى تالان-تاراجعا تۇسەدى, ناق وسىنداي زاڭگەرلەر مەن سۋديالار ادىلەتتىلىكتى تابانعا تاپتايدى. ءبىلىمنىڭ كۇيرەۋى – ۇلتتىڭ كۇيرەۋى» دەگەن سوزدەر جازىلىپ تۇرسا كانەكي! وسىنداي ءتۇزۋ سوزگە ساي ءىسىمىز – ءبىلىم-تاربيەمىز تۇزەلسە, كەمەل كەلەشەك قاشىق ەمەس.

باقىت ساربالاەۆ,

جازۋشى-سىنشى