اۋىسپالى ەگىس – جەردى ازدىرماۋدىڭ جاقسى امالى

ال وڭىردەگى كليمات جاعدايى­نىڭ وتە قۇبىلمالىلىعى, توپى­راق قۇنارىنىڭ ءارتۇرلى بولۋى, داقىلداردىڭ ءار الۋان ءتۇرىن وسى­رۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءوز كە­زەگىندە نارىقتىق ەكونوميكا جاع­دايىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرىسىندە ەكولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قام­تاماسىز ەتە الار ەدى.

قازىر اۋىل شارۋا­شى­لىعى ءون­دىرىسى نارىقتىق قاتىناس­تارعا كو­شۋ ناتيجەسىندە اگرارلىق سالا­نىڭ ءتيىمدى دامۋ باعىتتارىن انىق­تاۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. كەز كەل­گەن ەگىنشىلىك سالاسىنىڭ نە­­گىزگى بۋىنى اۋىسپالى ەگىس بولىپ تابىلادى. كەيىنگى جىلدارى وڭ­دەلگەن ەگىستىك جەرلەردىڭ قۇ­­رى­لىمى عىلىمي نەگىزدەلگەن اۋىس­­پالى ەگىس جۇيەسىن ءتيىمدى پاي­دا­لا­نۋدىڭ ناتيجەسى كورسەت­كەندەي, ءوڭىردىڭ ءارتۇرلى توپىراق-كليماتتىق ايماقتارىندا وسەتىن الۋان ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق دا­­قىل­دارىن ءار­تاراپتاندىرۋدى قول­دانۋ ارقىلى ونى ودان ءارى جاق­سار­تۋعا مۇمكىندىك بار ەكەندىگى بايقالدى.

اۋىسپالى ەگىستەگى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى داقىلدارىنىڭ دۇ­رىس ورنالاسۋىن پايدالانعاندا عانا وڭدەلگەن جەرلەردى جاقسار­تۋعا باعىتتالعان بارلىق اگرو­تەح­ني­كالىق شارانىڭ تيىم­دىلىگى ارتادى. داقىلداردىڭ بيو­لو­گيالىق قاجەتتىلىكتەرى تولى­عى­مەن قاناعاتتاندىرىلادى. تەح­نو­لوگيانى بىركەلكى ىڭعايلى قول­دانۋعا قول جەتكىزىلەدى جانە ءوندىرىس شىعىندارى ازايادى.

سوندىقتان اۋىسپالى ەگىس جۇيەسى تابيعي كليماتتىق رە­سۋرس­تار مەن وسىمدىكتىڭ الەۋەتتىك مۇم­كىندىگىنە قاراي داقىلدار­دىڭ بيولوگيالىق توپتارىن ۇتىمدى پايدالانۋ جولىنا باعىتتالۋى كەرەك. بۇل اسىرە­سە ءارتۇرلى ايماق­تا وتە ماڭىزدى. ودان قالدى اۋىل شارۋاشىلى­عى داقىلدارىن ءوسىرۋ ءۇشىن قازىرگى زامانعى رەسۋرس-قوردى ۇنەمدەۋ تەح­­نولوگيالارىنا جانە ءونىمدى ­اۋىس­پالى ەگىستەرگە كوشىرۋ ماڭىز­دى شارا بولىپ قالا بەرەدى. ەگىس­تىك قۇ­رىلىمىندا اعىمداعى جاعداي, جۇر­گىزىلگەن تالداۋ ناتيجەسى مەن وڭىر­دەگى توپىراق-كليماتتىق ايماق­تاعى دەرەكتەر وسىنى كورسەتتى جانە ونى ودان ءارى قاراي جەتىلدىرۋدىڭ مول مۇمكىندىكتەرى بار ەكەنىن انىق­تادى.

ا.باراەۆ اتىنداعى استىق شا­رۋا­شىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ور­تا­لىعىندا (اشعوو) ورنالاس­قان اۋىسپالى ەگىس زەرتحاناسىنىڭ ­كوپ­جىل­دىق ستاتسيونارلىق ۋچاس­كەسىن­دەگى ۇزاق مەرزىمدە جۇرگىزىلگەن عىلى­مي جۇمىستاردان الىنعان دەرەكتەر بويىنشا اۋىسپالى ەگىس تاناپتارىندا ءارتۇرلى داقىلداردى بيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە قا­راي ءتيىمدى ورنالاستىرۋ ارقىلى ءوسىرۋ شارۋا قوجالىقتارىنا وراسان زور پايدا اكەلەتىندىگىن كورسەتتى.

ۇسىنىلاتىن داقىلدار مەن ­اۋىسپالى ەگىس كەستەلەرى اقمولا جانە باسقا دا وبلىستار جاعدايىندا اۋىسپالى ەگىستەردى يگەرۋ كەزىندە مىناداي نەگىزگى ۇسىنىمداردى ساقتاۋ قاجەت:

- اۋىسپالى ەگىستەگى داقىل­دار­دىڭ كەزەكتەسۋى نەگىزگى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى داقىلدارى جازدىق جۇمساق بيداي ءۇشىن ەڭ جاقسى العى داقىلداردى تاڭداۋدى ەسكەرە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلادى;

- اۋىسپالى ەگىستىڭ پايدالانۋ الەۋەتى اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردىڭ ساقتالۋى مەن ورىندالۋ ساپاسىنا بايلانىستى
بولادى;

- ەگىس القاپتارىنىڭ كولەم­­دىك قۇرىلىمىن قۇرۋ جانە قالىپ­تاس­تىرۋ كەزىندە ەگىستىك تاناپتار اۋىس­پالى ەگىستەردە ءبىر بيولوگيالىق توپتىڭ داقىلدارىن الماستىرۋعا جول بەرەدى.

مىسالى, اۋىسپالى ەگىس كەستەسى بويىنشا اسبۇرشاق داقىلى ورنا­لاسۋى قاجەت بولسا, ونى قا­لىپتاسقان جاعدايلارعا بايلا­نىستى (ادەتتە قۋاڭشىلىقتىڭ بولۋى) نوقات داقى­لىمەن اۋىستىرۋ­عا بولادى. بۇل جاعداي بيداي, ارپا جانە ت.ب. داقىلدار ءۇشىن دە جارامدى. ەڭ باستىسى, داقىلداردى ءوز ورنىنا قايتىپ كەلۋ مەرزىمىن قا­تاڭ ساقتاۋ قاجەت. تاناپتارعا كەيبىر داقىلداردى كەلەسى جىلى ءوز ورنىنا قايتا سەبۋگە بولمايتىن بىرقاتار داقىلدار (بۇرشاق, جا­سىمىق, مايلى زىعىر, كۇنباعىس, كوك­تەمگى راپس) بار. سول داقىلدار بەل­گىلى ءبىر جىلداردان كەيىن ءوز ورنىنا قايتادان ورالۋى كەرەك. مايلى جانە بۇرشاقتى داقىلدار ءۇشىن بۇرىنعى ءوز ورنىنا ورالۋ ۋاقىتى 3-4 جىل, ال مايلى زىعىر جانە كۇنباعىس داقىلدارى ءوز ورنىنا 4-5 جىلدا ورنالاسۋى كەرەك. جازدىق بيداي, ارپا, جۇگەرى سياق­تى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگى ايتار­لىقتاي تومەندەمەيدى. سوندىقتان ءبىر تاناپتا بىرنەشە جىل بويى قايتا-قايتا وسىرۋگە بولادى.

- بۇدان باسقا, داقىلداردىڭ كەزەكتەسۋى جانە ولاردى بۇرىنعى ورنىنا قايتارۋ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ تابيعي جاعدايمەن, نارىق كونيۋنكتۋراسىمەن, تەحنيكالىق, قارجىلىق مۇم­كىندىگىمەن, شارۋاشىلىقتىڭ قاي سالاعا مامانداندىرىلۋى مەن ايقىندالادى.

- ءارتۇرلى پار تانابى تۇرلەرىن, كوپجىلدىق شوپتەردى, بۇرشاق جانە بىرجىلدىق مال ازىعى داقىلدارىن جاسىل بالاۋساعا نەمەسە سۇرلەمگە قولداناتىن جانە ەرتە جينالاتىن ونىمدەردەن كەيىن ورنالاستىرۋ ۇسىنىلمايدى.

- جازدىق بيداي كوبىنە ەرتە بولاتىن ايازعا دەيىن ءپىسىپ ۇلگەرمەي­تىن تاۋلى-قىراتتى اۋدانداردا ورتاشا ەرتە جانە ەرتە پىسەتىن ءدان سۇرىپتارىنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەت. نەمەسە جازدىق جۇمساق بيداي داقىلىنىڭ ۇلەسىن ازايتۋ ارقىلى ارپا داقىلىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا بولادى.

- قىسقا اينالمالى ءداندى دا­قىل­داردىڭ اۋىسپالى ەگىستەرىن ۇزاق ۋاقىت پايدالانعاندا جانە ولاردى ءونىمدى اۋىسپالى ەگىس­تەر­مەن سالىستىرعاندا توپىراق­تىڭ قۇ­نارلىلىعى ءبىرشاما تومەن­دەيتىنى بايقالادى جانە ەگىستىك جەرلەردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن تومەندەتەتىنىن ءار ۋاقىتتا ەستە ساق­تاعان ءجون;

- قارا توپىراقتى جانە قارا قوڭىر توپىراقتىڭ رەلەفى بويىنشا جازىق نەمەسە ءسال عانا تولقىندى تاناپتار اۋىسپالى ەگىستىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە (استىق-پارلى, مايلى ءونىمدى, وتامالى داقىلداردى, ت.ب.) پايدالانىپ جاراتۋعا بولادى.

- سۋ ەروزياسىنىڭ پايدا بولۋ قاۋپىنە بايلانىستى كولبەۋ بىرلىگى 0,5^و-دان اساتىن تاناپتاردى تازا ءسۇرى جەرگە قالدىرۋ ۇسىنىلمايدى. سەبەبى توپىراقتىڭ بەتكى قاباتى كوكتەمگى اعىندى سۋ مەن شايىلىپ قاراشىرىك مولشەرى ءبىرشاما ازايادى. مۇنداي تاناپتار اۋىسپالى ەگىس اينالىمى كەزىندە ۇنەمى وسىمدىك جامىلعىسىنىڭ استىندا جابىق بولۋى قاجەت.

مىسالى, قازىرگى اشعوو-عى اۋىس­پالى ەگىس زەرتحاناسىنىڭ كوپ­جىلدىق ستاتسيونارىنداعى جۇر­­­گىزىلگەن دالالىق ايماقتاعى ۇزاق­­مەرزىمدى زەرتتەۋلەرى كەلەسى نا­تي­جەلەردى كورسەتتى. دالالىق اۋىس­پالى ەگىستەردىڭ تاناپتىق عىلى­­مي-تاجىريبە ەكسپەريمەنتتەرىن ­جۇر­گىزگەنگە دەيىن (1962 ج.) توپى­­­راق­تىڭ 0-20 سم قاباتىنداعى باس­تاپ­­­قى قارا­شىرىندىنىڭ مولشەرى ­3,9%-دى قۇرادى. ناتيجەسىندە, اقمولا وب­لى­سىنىڭ وڭتۇستىك كاربونات­تى قارا توپىراقتارىنداعى وڭدەلگەن جەر­لەردى ۇزاق ۋاقىت بويى 5-6 تاناپتى ءداندى-ءسۇرلى اۋىسپالى ەگىستەرىن پايدالانعاندا توپىراقتىڭ 0-20 سم قاباتىنداعى جالپى قاراشىرىندى مولشەرى 12,7%-عا دەيىن ازايدى. ال 2-تاناپتى اۋىسپالى ەگىستە جالپى قاراشىرىندى مولشەرى ءبىرشاما تومەندەپ, 25,5%-دى قۇرادى. ءبىر ورىندا ۇزاق ءۇزىلىسسىز ورنالاسقان تازا ءسۇرى جەر تانابىندا باستاپقى كورسەتكىشتەن 33,55%-عا ازايعانىن كورسەتتى.

مۇنىڭ باستى سەبەبى, ەڭ الدىمەن, توپىراقتى ءجيى 4-5 رەت مەحانيكالىق وڭدەۋ مەن مەحا­ني­كا­لىق قۇرالداردى قولدانۋدىڭ اسەرىنەن ەروزيانىڭ پايدا بولۋىنا جاعداي جاسالدى جانە ورگانيكا­لىق زاتتاردىڭ بىرتىندەپ ازايىپ جوعالۋىنا اكەلدى. بۇل قازىرگى زا­مانعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باستى پروبلەماسى جانە توپىراق­تىڭ قۇنار­لىلىعىنىڭ بىرتىندەپ ازايۋىنا الىپ كەلەدى.

قورىتا ايتقاندا, اۋىل­شا­رۋا­شىلىق ءوندىرىسى جاعدايىندا تاۋار وندىرۋشىلەر (فەرمەرلەر) وسى اتال­عان جانە باسقا كور­سەتكىشتەردىڭ بارلىعىن ەس­كە­رىپ, جوعارى ءونىم الۋ ءۇشىن تو­پى­راق­تاعى قارا­شىرىن­دى مول­شەرىن ساق­تاپ قالۋعا كۇش سا­لۋى كەرەك. وڭىر­دەگى ديقان قا­ۋىمى وزدەرىنىڭ ەگىس­تىك كولەمى­نىڭ قۇرىلىمىندا مار­گينالدى (وتە جوعارى تابىس اكەلەتىن وسىم­دىك­­تەر) داقىلداردى وسىرۋگە اسا كوپ كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەدى. وسى داقىل­دار­مەن قا­تار باسقا وسىمدىكتەردىڭ ەگىن­شىلىك مادەنيەتىن جوعارى كو­تەرۋ جانە بارىنشا ەكولوگيالىق قاۋىپ­سىز مول ساپالى ءونىم الۋ ەل تۇ­تى­ناتىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە نەگىزگى سەبەپكەر بولا الادى.

الدابەرگەن الداوڭعار ۇلى,

ا.باراەۆ اتىنداعى

استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ەگىنشىلىك ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى