ال سالا ماماندارى وتكەن جىلدارى ورىن العان ولقىلىقتارعا جول بەرمەۋ ءۇشىن قاجەتتى ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ, شەشىم قابىلدانىپ جاتقاندىعىن ايتادى.
ەلىمىز جاقىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيادان ءۇشىنشى ەلدەردەن شيكى قانتتى باجسىز اكەلۋگە رۇقسات الدى. بۇل زاۋىتتاردى شيكىزاتپەن تولىقتىرىپ, 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قانت سالاسىن قولداۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. وتكەن اپتادا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەلگە شيكى قۇراق قانتىن اكەلۋگە ارنالعان كۆوتانىڭ مولشەرى مەن ۇزاقتىعى تۋرالى بۇيرىق جوباسىن جاريالادى. جوبا 12 مامىرعا دەيىن قوعامدىق تالقىلاۋدا قارالاتىن بولادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ەلىمىزگە شيكىزاتتى باجسىز اكەلۋگە 30 ناۋرىزدان باستاپ رۇقسات بەرگەن. سونىمەن بيىلعى جىل سوڭىنا دەيىن 350 مىڭ توننا شيكىزاتتى باج سالىعى تۇرىندەگى ەشقانداي تولەمسىز جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر. وتكەن جىلى قابىلدانعان «قانت ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىنا» سايكەس, وتاندىق قانت وندىرۋشىلەرگە قانت قىزىلشاسىن كوبىرەك ەگىپ, جيناپ الۋ, ءوز شيكىزاتىمىزدان قانتتى ارتىعىمەن ءوندىرىپ, شەتتەن كەلەتىن قانتتى جەرگىلىكتى قانتپەن الماستىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋ قاجەت.
قازىر وتاندىق شيكىزاتتان جاسالعان قانت نەبارى 7 پايىزدى قۇرايدى (2021 جىلعى مالىمەتتەر بويىنشا – 35,7 مىڭ توننا). قالعان 93 پايىزى (497 مىڭ توننا) دايىن قانتتى يمپورتتاۋ جانە يمپورتتىق شيكى قۇراق قانت ءوندىرۋ ەسەبىنەن جابىلعان. رەسەي ءوز قانتىمەن ءوزىن قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, ونى ەلىمىزگە بەلسەندى تۇردە ساۋدالاي باستادى, بۇل يمپورتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ 88,3%-ىن قۇراپ, بىلتىر ونىمگە سۇرانىستىڭ ارتۋى مەن باعانىڭ وسۋىنە اكەلگەنى بار. وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ رەسەي قانتتى ەكسپورتتاۋدا شەكاراسىن التى ايعا جاباتىنىن مالىمدەدى.
ەلىمىزدىڭ شەتتەن كەلەتىن قانتقا تاۋەلدىلىگىن نارىق قاتىسۋشىلارى 2000 جىلداردىڭ ورتاسىندا ايتا باستادى. ولار سىرتتان اكەلىنەتىن دايىن قانت پەن شيكى قانتتىڭ ۇلەسى ارتىپ, اق قىزىلشا القابى ازايىپ بارا جاتقانىن سول كەزدەرى دە قۇلاققاعىس ەتكەن ەدى. وتكەنگە كوز جۇرىتسەك, 2007 جىلى ەلىمىز 148,2 مىڭ توننا قانت يمپورتتاپ, ءدال وسى ۋاقىتتا قانت قىزىلشاسىنىڭ گەكتارى قىسقارا باستاعان. ەلۋ جىلدان اسا تاريحى بار جەتىسۋ وڭىرىندەگى اقسۋ قانت زاۋىتىنىڭ ماماندارى سول كەزدىڭ وزىندە قانت ونەركاسىبى دەگراداتسياسىنىڭ باستى سەبەپتەرىن ءىشىنارا ايتىپ ءجۇردى. زاۋىتتارعا جەرگىلىكتى قىزىلشادان گورى برازيليالىق جانە كۋبالىق قامىستان قانت ءوندىرۋ ءتيىمدى بولىپ, قامىستىڭ وندىرىستىك تسيكلى 30%, دايىن ءونىمنىڭ شىعىمى 98,5-99,2%, ال قىزىلشادان تەك 12%-دى عانا قۇراعان. ماماندار تۇينەكتەرگە قاراعاندا, شيكى قامىسپەن پروبلەمالار از دەيدى. وڭدەۋ الدىندا اق قىزىلشا ءشىرىپ كەتپەس ءۇشىن بەلگىلى ءبىر جولمەن ساقتالۋى كەرەك, بۇل دا قوسىمشا شىعىن. قانت قىزىلشاسىنا سۇرانىس ازايعاندىقتان, ديقاندار وسى تامىر داقىلىن ازىراق وسىرە باستادى.
ساپالى تۇقىمداردىڭ ماسەلەلەرى ءتاتتى تۇينەكتەر وندىرىسىنە اسەر ەتتى. تۇقىمنىڭ باسىم بولىگى (95%-عا دەيىن) شەتەلدەن تاسىمالدانعاندىقتان وسىعان قاراپ ءونىمنىڭ قۇندىلىعىن باعامداۋعا بولادى. كەيبىر شارۋا قوجالىقتارى جاقسى تۇقىم الۋعا شاماسى جەتپەگەندىكتەن, وزدەرىنە كەرەكتىسىن ەگىپ وتىرعان. 2020 جىلدىڭ باسىندا رەسپۋبليكاداعى 7 قانت زاۋىتىنىڭ تەك ۇشەۋى عانا جۇمىس ىستەگەندىكتەن, ەل اقىرى برازيليالىق قامىس پەن ۋكراين قىزىلشا قانتىنىڭ يمپورتىنان باس تارتىپ, رەسەي مەن بەلارۋس قانتىنا ويىستى.
بەلگىلەنگەن جوسپارعا سايكەس جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا اۋەلى شيكىزات بازاسىن دامىتۋ, ودان كەيىن ىشكى نارىقتى سىرتقى اسەردەن قورعاۋ وتە وزەكتى بولىپ تۇر. ۇكىمەت قانت قىزىلشاسىنىڭ ەگىس كولەمىن جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 6,5 گا, 2026 جىلعا قاراي 38 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋدى قاراستىرۋدا. سونىمەن قاتار 10 مىڭ گەكتاردان استام جاڭا سۋارمالى جەردى اينالىمعا ەنگىزۋدى, قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ, جيناۋ جانە تاسىمالداۋ جونىندەگى اگروتەحنيكالىق قىزمەتتەردى ودان ءارى جەتىلدىرۋدى قولعا الۋدا. جوسپار جۇيەلى تۇردە ورىندالىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرسە, قانت زاۋىتتارىنىڭ يەلەرى دە ەلىمىزدە سەنىمدى شيكىزات بازاسىن قالىپتاستىرىپ, ال ءوندىرىستى جاڭعىرتۋعا مەملەكەت تە قولداۋ كورسەتەرى انىق. سونىمەن قاتار 2025 جىلى كەڭەيتىلگەن شيكىزات بازاسى پاۆلودار وبلىسىندا سالىنباقشى. بۇدان بۇرىن دا, ياعني 2019 جىلى اتالعان ءوندىرىس جونىندە ءسوز قوزعالىپ, 2022 جىلى زاۋىت جۇمىسى باستالۋ كەرەك بولعان.
سونىمەن 2026 جىلعا قاراي شيكىزات بازاسىن دامىتۋعا تۇقىمدار, تىڭايتقىشتار, وسىمدىكتەردى قورعاۋ قۇرالدارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋ جانە كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا 297 ملرد تەڭگە, جەكە ينۆەستيتسيالاۋعا 129 ملرد تەڭگە بيۋدجەتتىك سۋبسيديا قاجەت دەپ ەسەپتەلىنىپ وتىر. جۇمىس ىستەپ تۇرعان زاۋىتتاردى جاڭعىرتۋعا ءارى جاڭا زاۋىت سالۋعا 200 ملرد تەڭگە, بيۋدجەتتىك سۋبسيديالار كولەمى 40 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل قارجى «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوباسى» ارقىلى («بايتەرەك» حولدينگى مەن «دامۋ» قورىنىڭ قاراجاتىن تارتۋ ارقىلى) جۇرگىزىلىپ, سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە سۋارۋ جەلىلەرىن دامىتۋدى قارجىلاندىرۋ «جاسىل قازاقستان» ۇلتتىق جوباسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى.
سالىقتىق پرەفەرەنتسيالاردى بەرۋ ماقساتىندا سالىق كودەكسىنە ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىپ, سۋبسيديالاۋدى ۇلعايتۋ ارقىلى تۇقىم ساتىپ الۋعا جانە قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە, شىققان شىعىنداردىڭ ءبىر بولىگىن شيكىزات وندىرۋشىلەرىنە وتەۋ بويىنشا رەتتەۋ ءىس-شارالارى قابىلدانىپ, الداعى بەس جىلدا وتاندىق شيكىزاتتان قانت ءوندىرۋ كولەمىن 250 مىڭ تونناعا, ال قانت قىزىلشاسىنىڭ جالپى ءونىمىن 1 800 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ نەگىزدەلگەن. 2026 جىلعا قاراي 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا يمپورتتىڭ ۇلەسى 58-دەن 17%-عا تومەندەپ, وتاندىق شيكىزاتتى وڭدەۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋ 7-دەن 43%-عا دەيىن ارتاتىن بولادى.
