– جارتى عاسىردان استام ۋاقىت شىعىستاعى جاڭالىقتىڭ جارشىسىنا اينالعان تەلەارنانىڭ تاريحى جايلى ايتىپ بەرسەڭىز.
– قازىرگى «ALTAI» تەلەارناسى ەلىمىزدە ەكىنشى ارنا بولىپ 1958 جىلعى 16 ناۋرىزدان باستاپ حابار تاراتا باستاپتى. بۇل - بىزدەگى جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ ەرتە قالىپتاسقاندىعىنىڭ ءبىر دالەلى. تەلەارنانىڭ اشىلۋىنا وبلىستىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى اسەر ەتتى دەپ ويلايمىن. وسكەمەن - ەرتە باستان وندىرىستىك قالا رەتىندە ەل ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان ءوڭىر. ال تەلەارنا تاريحىنا از-كەم توقتالار بولساق 1959 جىلدان باستاپ ايماقتا كينووندىرىس قۇرىلا باستاعان. قازىرگىدەي زاماناۋي تيەحنولوگيا بولماعانى بەلگىلى, سوندىقتان العاش رەت وپەراتورلاردىڭ «كيەۆ-س» دەگەن قاراپايىم كامەرامەن جۇمىس ىستەگەنىنىڭ ءوزىن ءبىر تاريح دەۋگە بولادى. ول كامەرالاردا ءتۇسىرىلىم 15 مەترلىك پلەنكاسى بار كاسەتالارمەن جۇرگىزىلىپتى. ەڭ قىزىعى, سول 15 مەترلىك پلەنكا تەك 1 مينۋتتىق تۇسىرىلىمگە جەتكەن ەكەن. وسىلاي جۇمىسقا كىرىسكەن تەلەارنا تارالۋ اۋقىمىن كەڭەيتىپ, 1968 جىلدىڭ 1 مامىرىنان باستاپ وسكەمەن مەن بىرقاتار اۋداندارعا جاڭالىق تاراتا باستاپتى. ال 1974 جىلدان باستاپ جۇرت رەسپۋبليكا جانە وداق كولەمىندەگى جاڭالىقتاردان قۇلاعدار بولىپ وتىرعان.
– تاريحى تەرەڭ تەلەارنا وڭىردە جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا ىقپال ەتتى دەۋگە بولا ما؟
– ارينە, اۋەل باستان جوعارى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەي بىلگەن دەۋگە بولادى. سوناۋ 1980 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىستىق تەلەۆيزيالىق ستۋديا كينووپەراتورلارى ماسكەۋ وليمپياداسىن تۇسىرۋگە قاتىستى. وسىدان-اق وبلىستىق تەلەارنادا مىقتى مامانداردىڭ جۇمىس ىستەپ, مەكتەپ قالىپتاستىرعانىن بىلۋگە بولاتىن شىعار. ءتىپتى, ارعى تاريحتىڭ تەرەڭىنە بويلاماي-اق بەرتىنگى ءبىز بىلەتىن جىلداردىڭ وزىندە تەلەارنا جۋرناليستيكانىڭ مىقتى مەكتەبىن قالىپتاستىرا ءبىلدى. مىسالعا ايتار بولساق, ءبىر كەزدەرى قىتاي, قازىرگى تاڭدا اقش-تىڭ جاڭالىعىن جەتكىزىپ جۇرگەن جۋرناليست نۇربەك بەكەن - وسى تەلەارنانىڭ ماقتانىشى. ەلىمىزدەگى تانىمال جۋرناليستەر ايدوس جۇقان, اينۇر ومار قاتارلى بىرقاتار جۋرناليستەر «Altai» تەلەارناسىنان تۇلەپ ۇشقاندىعىن جۇرت بىلەدى. وڭىردەگى مەنشىكتى تىلشىلەردىڭ ءبىرازى وسى تەلەارنادان قانات قاققان. ال ءار جىلدارى تەلەارنا ءۇشىن تەر توككەن قايساعالي قاليدولدين, مۇرات تاستاعانوۆ, ءاسيرا ناجماددينوۆا سىندى ارداگەرلەرىمىزدىڭ ەڭبەگىن بىزگە سالىپ كەتكەن داڭعىل جول دەپ بىلەمىز. وسىعان دەيىن تالاي-تالاي جۋرناليستەردى باپتاپ كەلگەن تەلەارنانىڭ وڭىردەگى تىلشىلەرى جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءالى دە ۇلەسىن قوسا بەرمەك. قازىرگى تاڭدا جاھاندىق تەحنولوگيا تەتىگىن مەڭگەرىپ, زامان ءۇردىسىن ساناعا سىڭىرگەن تىلشىلەرىمىز كوگىلدىر ەكران بەتىنە كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن اقپاراتتىق ونىمدەرىن ۇسىنىپ كەلەدى.
– تەلەارنانىڭ اقپاراتتىق تاريحىنا تاعى ءبىر مارتە توقتالا كەتەيىك. ەلدىڭ ەسىندە ەرەكشە قالعان قانداي باعدارلامالارىن ايتار ەدىڭىز؟
– بۇل ەندى كورەرمەندەردىڭ بەرەر باعاسىنا بايلانىستى عوي. دەسە دە, ءبىر كەزدەرى بۇل تەلەارنانىڭ كورەرمەنى بولعاندىقتان ءوز تاراپىمنان جاۋاپ بەرەيىن. جالپى ۋاقىت تالابىنا, ۇلتتىڭ رۋحاني سۇرانىسىنا قاراي تالاي-تالاي باعدارلامالار جارىققا شىعىپ, كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىققانىنا تاريح كۋا. دەر كەزىندە كوگىلدىر ەكرانعا شىعىپ ءوز ميسسياسىن اتقارىپ كەتكەن شىعارىلىمدار بۇگىنگى تاڭدا ارنامىزدىڭ باي مۇراسىنا اينالىپ, ءارحيۆتىڭ قورجىنىن تولتىرىپ وتىر. ال ەندى مەنىڭ زامانداستارىمنىڭ ەسىندە قالعانى «اقجولتاي» حابارى دەپ ويلايمىن. بۇل حابار ءوز كەزەگىندە قازىرگى تاڭداعى الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ مىندەتىن اتقارعان بولاتىن. تولاسسىز قۇتتىقتاۋلارعا تولى حابار بولاتىن. بۇدان وزگە ءار سالاعا قاتىستى كوپتەگەن حابارلار بولدى. جالپى كەز كەلگەن تەلەارنانىڭ باستى باعدارلاماسى, جۇرەگى – جاڭالىقتار. سوندىقتان «Altai» تەلەارناسىنىڭ دا 65 جىل بويى تىكەلەي ەفيردە تىنباي جاڭالىق تاراتىپ كەلە جاتقاندىعىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.
– تاريحى تەرەڭ ارنانىڭ تىزگىنىن ۇستاعانىڭىزعا ءبىراز ۋاقىت بولىپ قالدى. قانداي جەتىستىككە جەتتىڭىزدەر؟
– بۇل سۇراققا قاتىستى ءسال شەگىنىس جاساي كەتەيىن. وسىدان التى جىل بۇرىن, ياعني 2017 جىلى تەلەارناعا رەبرەندينگ جاسالىپ, اتاۋى «ALTAI» بولىپ وزگەرگەن ەدى. سول تۇستاعى ءبىزدىڭ كورپوراتسيا توراعاسىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستاننىڭ وڭىردەگى تەلەارنالارى وبلىستىڭ گەوگرافيالىق اۋماعىنا قاتىستى اتاۋلاردى ەنشىلەگەن بولاتىن. وسىعان دەيىنگى اتاۋى الا-قۇلا بولىپ كەلگەن تەلارنا «Altai» ارناسى بولىپ وزگەرىپ, كۇللى تۇركى بالاسىنا قاستەرلى اتاۋدى يەلەنگەن سوڭ, كورەرمەننىڭ كوڭىلىندەگى سالماعى ارتتى. ال مەن تەلەارناعا العاش باسشى بولىپ كەلگەن كەزدە ەفيردەگى اقپاراتتىق ونىمدەردىڭ ساپاسىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولدىم. كوگىلدىر ەكران ارقىلى كوپشىلىككە ۇلگى بولاتىن تىلشىلەردىڭ ءتىل تازالىعىنا ەرەكشە تالاپ قويدىم. ءتىل دەمەكشى, بىزدەگى ىشكى ءىس-قاعازداردىڭ تۇگەلگە دەرلىگى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە قاتار جۇرگىزىلىپ كەلىپتى. قازىرگى تاڭدا بارلىق ىشكى قۇجاتتار 100 پايىزعا قازاق تىلىندە جۇرگىزىلەتىن دەڭگەيگە جەتتى. مەنىڭشە, ۇلتقا, تىلگە, جالپى ەلگە دەگەن قۇرمەت وسىنداي جەكەلەگەن ۇجىمدارداعى شاعىن مىسالداردان باستالىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيگە دەيىن شىعۋى ءتيىس. بۇدان بولەك, سوڭعى 3 جىلدا ءبىزدىڭ ارنانىڭ حابارلارى تۇسىرىلەتىن ستۋديالار تولىقتاي جاڭعىردى. سونىڭ ارقاسىندا «التاي اقپارات» جاڭالىقتار قىزمەتى, «التاي تاڭى» تاڭعى سازدى حابارى جانە «جاڭا قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ دەكوراتسياسى جاڭارىپ, كورەرمەننىڭ جوعارى باعاسىن الدى. تاعى ءبىر اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن دۇنيە, تەلەارنا عيماراتىنا جاسالعان جوندەۋ جۇمىستارىنا قاتىستى.
– تەلەستۋدياعا جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە مە ەدى؟
– تەلەستۋدياعا كەلەتىن قوناقتار وتە كوپ. بەرگىسى ءبىزدىڭ وبلىستان, ارعىسى الماتى مەن استانادان كەلەتىن ونەر ادامدارىن, تۇعىرلى تۇلعالاردى, تالانتتى جاستاردى قوناققا شاقىرعاندا عيماراتىمىزدىڭ كەلبەتى بىردەن كوزگە تۇسەدى. تەلەارنا دەگەنىمىز ايماقتىڭ ايناسى ىسپەتتى. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ عيماراتىمىزعا تولىققاندى جوندەۋ جاسالماعانىنا 18 جىلدان اسىپ كەتىپتى. سوندىقتان قاراشاڭىراققا شامامىز كەلگەنشە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك دەپ شەشتىك. وسىلايشا, تەلەارنانىڭ 1-2 قاباتتارى مەن نەگىزگى حابارلار تۇسىرىلەتىن ۇلكەن جانە شاعىن پاۆيلوندار باستان-اياق جوندەلدى. تەلەارنا سالاسىندا «ەدەن ەلگە ءبىرىنشى كورىنەدى» دەگەن ۇعىم بار. سوندىقتان قازىر زاماناۋي كەپكە ەنگەن ءبىزدىڭ ارنادا كەز-كەلگەن دەڭگەيدەگى حابارلاردى ءتۇسىرىپ, مارتەبەلى مەيمانداردى قارسى الۋعا بارلىق جاعداي بار. 2 جىل بويى كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسقان بۇل جوباعا ەرەكشە قولداۋ كورسەتىپ, دەمەۋشىلىك ەتكەن «كازتسينك» كومپانياسىنا, وسى مەكەمەنىڭ اكىمشىلىك ماسەلەلەر جونىندەگى اتقارۋشى ديرەكتورى اندرەي لازارەۆ مىرزاعا ەرەكشە العىس ايتقىم كەلەدى. ءساتىن سالسا, بۇل جۇمىستى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاستىرۋ جوسپاردا بار.
– بۇگىنگى تاڭداعى تسيفرلىق الەممەن جانە قارقىنى قاتتى الەۋمەتتىك جەلىلەرمەن قانداي باسەكەلىستىكتە جۇمىس ىستەپ جاتىرسىزدار؟
– «ALTAI» تەلەارناسى - شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ 97 پايىزىنا ساندىق فورماتتا, ال «OTAU TV» جەلىسى ارقىلى بۇكىل قازاقستان اۋماعى مەن كورشىلەس ەلدەردىڭ شەكارالاس وڭىرلەرىنە تاۋلىگىنە 14 ساعات بويى حابار تاراتادى. تەلەارنانىڭ Facebook, YouTube, Instagram الەۋمەتتىك جەلىلەرىنە مىڭداعان قولدانۋشى تىركەلگەن. ياعني, ءبىز ءوز ءونىمىمىز بەن تەلەارنامىزدا بولىپ جاتقان جاڭالىقتاردى دەر كەزىندە الەۋمەتتىك جەلىگە سالىپ, كورەرمەنمەن كەرى بايلانىس ورناتىپ كەلەمىز. ونىڭ ۇستىنە, 2022 جىلى تەلەارنانىڭ رەسمي سايتى جاڭارىپ, ادەمى ديزاينمەن جاسالعان www.altaitv.kz رەسۋرسىمىز جۇمىس ىستەپ تۇر. رەسمي سايتتا جانە «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ qazaqstan.tv ءموبيلدى قوسىمشاسىندا ونلاين حابارلارىمىز تاراتىلادى.
– تەلەارنانىڭ مەرەيتويىنا وراي ۇيىمداستىرىلاتىن ءىس-شارالارعا دايىندىقتارىڭىز قالاي ءجۇرىپ جاتىر؟
– بۇل ەندى ءبىر كۇندە وتكىزە سالاتىن توي ەمەس, سوندىقتان جوسپارلاعان ءىس-شارالارىمىزدى ەرتەرەك باستاپ كەتكەنبىز. باستىسى ەلدىڭ ەسىندە قالاتىن, پايدالى دۇنيەلەردى ىسكە اسىرۋعا تىرىستىق. تورقالى تويعا وراي تەلەارنا تاريحى مەن كەلبەتىن پاش ەتەتىندەي ءتۇرلى بەينەروليكتەر جاساپ, كوگىلدىر ەكران ارقىلى تاراتقانىمىزعا ءبىراز ۋاقىت بولدى. العاش حابار تاراتقان 16 ناۋرىز كۇنگى ەفيردى تۇتاستاي مەرەيتويعا ارنادىق. بۇل كۇنى ءوزىمىزدىڭ ارداگەرلەرىمىزدەن سۇحبات الىپ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن كورسەتتىك. وسىدان كەيىن ەلىمىزدەگى ەڭ تانىمال «QUIZ» ينتەلللەكتۋالدى ويىنىنىڭ ءبىر سانى ارنامىزدىڭ 65 جىلدىعىنا وراي ءوتىپ, وبلىستىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى ءبىلىمدى, تالانتتى جاستار قاتىسىپ, مەرەيتويعا وراي ماراپاتتالدى. ال الداعى 13 مامىر كۇنى جۋرناليستەر اراسىندا وڭىرارالىق فۋتبول جارىسى وتەدى. وعان جەتىسۋ, اباي وبلىستارى جانە ءوزىمىزدىڭ وڭىردەن ارىپتەستەرىمىز كەلىپ, قاتىسقالى وتىر. جۋىردا قايىرىمدىلىق شاراسىن وتكىزىپ, كومەككە مۇقتاج بىرنەشە وتباسىنا ازىق-ت ۇلىك سەبەتىن تاراتۋ جوسپارىمىزدا تۇر. تاعى ءبىر ايتاتىن جايت, مەرەيتويعا وراي ءبىزدىڭ ارنانىڭ ءتىلشىسى گۇلدانا ايدارقىزى مەن اعا وپەراتورىمىز الەكساندر كاريموۆ تۇركيانىڭ ءتورت بىردەي تاريحي قالاسىنا ساپارلاپ, ساياحاتتاپ كەلدى. بۇل ساپاردىڭ شىعىنىن مەرەيتويعا سىي رەتىندە تۇركىتىلدەس جۋرناليستەر قورى كوتەرىپ الدى. وسى ورايدا قوردىڭ باسشىسى ءنازيا جويامەرگەنقىزىنا العىس ايتقىم كەلەدى. ول ايماقتاعى تىلشىلەردىڭ شەتەلگە شىعۋىنا ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, مەرەيتوي قارساڭىندا تەلەستۋديا اينالاسىنا اعاش وتىرعىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ال نەگىزگى سالتاناتتى شارا 19 مامىر كۇنى «ەرتىس كونتسەرت» ورتالىق مادەنيەت ۇيىندە وتەدى. اۋقىمدى شاراعا وبلىس باسشىلىعى, «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسياسىنىڭ جەتەكشىلەرى جانە ەلىمىزگە تانىمال تەلەجۋرناليستەر مەن مەديامەنەدجەرلەر قاتىسادى. 1 ساعاتقا جوسپارلانعان مەرەكەلىك كونتسەرت بارىسىندا مەرەيتوي قۇرمەتىنە جازىلعان تەلەارنانىڭ ءانۇرانى العاش رەت شىرقالادى. سونىمەن قاتار, بىرقاتار قىزمەتكەرلەرىمىز بەن ارداگەرلەرىمىزگە ازىرلەپ وتىرعان ءتۇرلى مەرەيتويلىق ماراپاتتارىمىز بار.
سۇحباتتاسقان – قىزىربەك دۇرگىنباي ۇلى
