قامقورلىق پەن قايىرىمدىلىقتان ورىلگەن ءومىر

قازاقتا «اتا-انانىڭ قادىرىن بالالى بولعاندا بىلەرسىڭ» دەگەن اتالى ءسوز بار. شىنىندا دا, ءار ۇرپاقتىڭ ءوسىپ-جەتىلۋىنە, ازامات قاتارىنا قوسىلۋىنا, ءتىپتى  ونىڭ بولاشاق تىرشىلىگىنە دەيىن وتباسىندا, ۇشقان ۇياسىندا كورگەن ءتالىم-تاربيەسىنىڭ ىقپالى وتە زور بولماق. اسان ەگەشباەۆ پەن ساقىپجامال اقبەرگەنقىزى ءوز اۋلەتىنە عانا ەمەس, كوپشىلىككە قامقورلىعىمەن, قايىرىمدىلىعىمەن تانىلعان جاندار ەدى. ولار جايىندا ۇلگىلى وتباسىنىڭ تۇڭعىشتارى شارا اسانقىزىنان ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. تامىرى تەرەڭ ەمەن ۇزاق جاسايدى – كوپتى كورگەن كونەكوز قاريالار «دۇنيە – سەرۋەن, ادام – ءبىر كوشكەن كەرۋەن» دەگەن سوزدەردى ءجيى ايتۋشى ەدى. وسىنىڭ اقيقات-شىندىعىنا جاسىمىز ۇلعايىپ, ءوزىمىز دە ۇل-قىز ءوسىرىپ, ۇرپاقتارىمىزدىڭ قىزىعى مەن قۋانىشىن كورگەن سايىن كوزىمىز جەتە تۇسكەندەي, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن شارا اسانقىزى. – ءبىزدى بالا كەزدەن باعىپ-قاعىپ, الپەشتەپ وسىرگەن اتالارىمىز بەن اجەلەرىمىزدىڭ, اكەلەرىمىز بەن انالارىمىزدىڭ ايتقان سوزدەرى, ونەگەلى ىستەرى, بەرگەن ءتالىم-تاربيەسى ۇنەمى ەسىمىزدە, ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. ارداقتى اكەمىز اسان سىزدىق ۇلى كوزى ءتىرى بولسا, بيىل ءجۇز جاسقا كەلەر ەدى. سۇراپىل سوعىستا العان جاراقاتتارى سالدارىنان ومىردەن ەرتەرەك كەتتى. ال اياۋلى انامىز ساقىپجامال اقبەرگەنقىزى سەكسەنگە تاياپ بارىپ قايتىس بولدى. اكەم مەن انام ءتورت ۇل, ءتورت قىز ءوسىردى, بارلىعى جوعارى ءبىلىم الدى. بۇگىندە ولاردان وتىزدان استام ۇرپاق تاراپ وتىر. اكەمدى بىلەتىندەردىڭ, ول كىسىمەن قىزمەتتەس بولعانداردىڭ ايتۋىنشا, اكەمىز اسكەري تارتىپكە ۇيرەنگەن, اسا تالاپشىل, مىنەزدى ءارى ادىلەتتى جان بولعان ەكەن. ونى بالالارى بىزدەر دە سەزەتىنبىز. ۇناتقانىن دا, ۇناتپاعانىن دا اشىق ايتاتىن. مەيىرىمدىلىگى مەن قامقورشىلدىعى دا ءبىر باسىنا جەتىپ-ارتىلاتىن. اعايىن-تۋىستى بىلاي قويعاندا, قىزمەتتەستەرى مەن قاراپايىم جۇرتشىلىقتان قولىنان كەلگەن كومەگىن ايامايتىن. اكەمنىڭ قامقورلىعىن كورگەن سول كىسىلەر جانە ولاردىڭ ۇل-قىزدارى ءالى كۇنگە دەيىن بىزبەن حابارلاسىپ تۇرادى, قۋانىش- جاقسىلىقتارىنان ەشقاشان قالدىرعان ەمەس. ءبىز مۇنى قادىرلى اكەمىز بەن اياۋلى انامىزدىڭ اۋىل-ايماققا سىيلى جاندار بولعانىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىز. بىزدەر اكەمىز بەن انامىزدان­ ءوز ومىرلەرىمىزگە جەتەرلىك ءتالىم-تاربيە العانىمىزدى ماقتان تۇتامىز. بارلىعى كەشەگى كۇنگىدەي كوز الدىمىزدا. ءالى ەسىمدە, بىردە انام اكەمە قولجۋعىشتى جوندەۋدى «تاپسىرعانى» بار. اكەم بۇل شارۋا­نى الداعى جەكسەنبىدە بىتىرەتىنىن ايتتى. جەكسەنبى كۇنى بارلىعىمىزدى جيناپ, ارقايسىمىزعا تاپسىرما بەردى, قولجۋعىشتى قالاي جوندەۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىردى. جۇمىس «پروتسەسىن» ءوزى باقىلاپ, ارا-اراسىندا ايتىپ تۇردى. قىزىعۋشىلىقپەن ىسكە كىرىسكەن ءبىز بىرەر ساعاتتىڭ ىشىندە قولجۋعىشتى قالپىنا كەلتىرگەندەي بولدىق. بىلاي قارا­ساڭ, مۇندا تۇرعان ەشنارسە جوق سياقتى. ال ونىڭ ءمانىن كەيىندەپ تۇسىندىك. اكەمىز بىزدەردى سوناۋ بالا كۇننەن ەڭبەككە باۋلي باستاعان ەكەن عوي... – اكەڭىزدى «اسان اعا» دەپ قالدىڭىز... – ونىڭ ءمانىسى مىنادا: اكەم مەن شەشەمنىڭ تۇڭعىشى بولعاندىقتان, قازاقتىڭ سالتى بويىنشا مەن اجەمنىڭ بالاسى بولىپ ەسەپتەلەمىن. ەس بىلگەنگە دەيىن ءوزىمدى اجەمنىڭ قىزى دەپ ءجۇردىم, – دەدى شارا اسانقىزى. – ال اكەمدى ءوزى قايتىس بولعانعا دەيىن «اعا» دەپ اتاپ كەلدىم. ول كەزدە اكەم قاتتى سىرقاتتانىپ جۇرگەن بولاتىن. ەلگە ءبىر بارعانىمىزدا, وڭاشا شاقىرىپ الىپ: «شارا, ءبىر نارسە ايتسام رەنجىمەيسىڭ بە؟», – دەدى. سونداعى ايتقانى: «اجەڭنىڭ ومىردەن وزعانىنا ءبىراز جىل بولدى. ەندى مەنى «اكە» دەپ اتاشى!». العاشىندا نە دەرىمدى بىلمەي, ابدىراپ قالدىم. وزىمە ءوزىم كەلىپ, بىرنەشە رەت وقتالسام دا, اكەمدى «اكە» دەپ ايتا المادىم. قينالىپ تۇرعانىمدى بىلسە كەرەك, ول كىسى: «جارايدى, سەن ناعىز اجەڭنىڭ قىزى ەكەنسىڭ», – دەپ باۋىرىنا باسقانى كوز الدىما ءجيى ورالادى. 9 مامىر – جەڭىس كۇنى اكەمىز ءۇشىن ەرەكشە بولەك مەرەكە بولاتىن. 1937 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلعان ول الدىمەن حاسان كولى مەن حالحين-گول وزەنى ماڭىنداعى كەڭەس-جاپون سوعىسىنا, بەسسارابيانى ازات ەتۋ سوعىس قيمىلدارىنا, ودان كەيىن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان. التى جىل بويى وق پەن وتتىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. مايدان دالاسىنداعى قيان - كەسكى ۇرىستاردا ءۇش رەت جارالانىپتى. ەرلىگى ەسكەرۋسىز قالعان جوق. «ءى دارەجەلى وتان سوعىسى» وردەنى­مەن, سونداي-اق, بەس جاۋىنگەرلىك مەدالمەن ناگرادتالعان. اۋىر جاراقات الۋىنا بايلانىستى سۇراپىل سوعىستان 1943 جىلى اعا لەيتەنانت شەنىمەن ەلگە ورالدى. كوپشىلىك قادىر تۇتىپ, قۇر­مەتتەگەن اكەمىز سوعىستان ورالا سالىسىمەن, ەڭبەككە بەلسەنە ارالاسادى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سىرداريا اۋدانىنداعى «جاڭا تۇرمىس» كولحوزىندا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ, شارۋاشىلىقتىڭ اۋىر ەكونوميكالىق جاعدايىن قالپىنا كەلتىرۋگە اتسالىستى. ودان كەيىنگى جىلدارى وبلىس اۋماعىنداعى ءتۇرلى مەكەمەلەر مەن ۇيىمداردا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى. قاي جۇمىستا بولسىن, ول ءوزىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن, تالاپشىل جانە ءادىل قاسيەتتەرىمەن ۇلكەن ابىروي-بەدەلگە يە بولدى. اكەمىز بۇل ومىردەن وتەرىن كۇنى بۇرىن ءبىلىپ, سوعان بايلانىستى ءوزىن سوڭعى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋدىڭ ءجون-جورالعىسىن قويىن كىتاپشاسىنا جازىپ تا قويعان ەكەن. ونى انامىز ساقىپجامال عانا بىلگەن. بىزگە ايتپاۋدى قاتتى تاپسىرىپتى. وندا: «قازان مەن قاراشا ايىنا دەيىن شىداسام, قىر مەن سىردىڭ ەلى تەگىس جينالار ەدى. ءبىز 36 جىل بىرگە ءومىر سۇردىك, ەشكىمگە قيانات جاسامادىق. دۇنيە-مۇلكىمىز مول بولماسا دا, ەل-جۇرت ءبىزدى اسان, ساقىپ دەپ سىيلادى. مەنىڭ ۇسىنىسىم...», – دەي كەلىپ, اكەم ءدىني جورالعىلار جاساۋدى كىمدەرگە تاپسىرۋ كەرەكتىگىن, جەدەلحاتتار جىبەرۋ مەن تەلەفونمەن حابار ايتۋدى كىمگە جۇكتەۋ قاجەتتىگىن, باسقا دا ماسەلەلەردى جازىپتى. ءتىپتى, انامىزعا الدىن الا تاشكەنتكە بارىپ, قانشا ورامال الىپ كەلۋدى دە تاپسىرىپتى. ءبىز اكە اماناتىن مۇلتىكسىز ورىندادىق. اينالاسىنا مەيىرىن توگىپ, شۋاعىن شاشقان – انا – قاسيەتتى ۇعىم. ول – ومىردەگى سۇيەنىشىڭ ءارى تىرەگىڭ. انانىڭ ىستىق الاقانىنا تەڭ كەلەر ەشنارسە جوق, – دەپ جالعاستىردى اڭگىمەسىن شارا اسانقىزى. – ءۇيدىڭ ۇلكەنى بولعاندىقتان جانە اجەم مەنى باۋىرىنا سالعاندىقتان, انام ساقىپجامالدى ساقا دەپ اتاۋشى ەدىم. ءبىز وسى انامىزدىڭ ارقاسىندا ءوز ءومىر جولىمىزدى تاپتىق, بارلىعىمىز جوعارى ءبىلىم الدىق. اكەم كورە الماي كەتكەن قىزىقتى كوزى تىرىسىندە انام كورىپ كەتتى. سوعان شۇكىرشىلىك ەتەمىز. سول كەزدەرى ءبىزدىڭ ۇلكەن ءۇيىمىز قىزىلورداداعى جاڭابازاردا ەدى. كەلىمدى-كەتىمدى كىسىلەر, اۋىلدان قالاعا كەلگەن اعايىن-تۋىستار ءبىر ءۇزىل­مەيتىن. ساقاڭ سولاردى كۇتە­مىن دەپ اس ۇيدەن شىقپايتىن. بار­لى­عىنا داستارقان جايىپ, شايىن بەرىپ, جاعدايلارىن سۇراپ, زىر ءجۇ­گى­رىپ جۇرەتىن. قالاي ۇلگەرەتىنىنە قاي­ران قالاتىنبىز ءبىز. وسىنى ءجيى­رەك كورىپ جۇرگەن انامنىڭ ءىنىسى ءرۇس­تەم­­نىڭ بىردە «بۇل ءۇي موسكۆانىڭ قا­­زان ۆوكزالى سياقتى» دەپ ايتقانى بار. ساقاڭ قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك, باسقا دا زاتتار ساتىپ الۋ ءۇشىن بازارعا ءجيى بارۋشى ەدى. انام ونداعى ساتۋشىلاردى, ال ولار انامدى جاقسى تانيدى. بازارعا باراتىن كەزدە تەرموسقا شاي قۇيىپ, ونى وزىمەن بىرگە الا كەتۋدى دە ۇمىتپايتىن. «مۇنىڭىز نە!» دەپ كەيدە قارسىلىق بىلدىرەتىنبىز... ءبىر كۇنى انامىز بازاردا ورىك-مەيىز ساتىپ وتىراتىن وزبەك قاريانى ۇيگە ەرتىپ كەلدى. ول جەڭىل كيىنگەن ەكەن, توڭىپ تۇرعانىن بىردەن بايقادىق. كەيىن وسى قاريا ءبىزدىڭ ءۇي-ىشىمىزبەن ءجيى ارالاسىپ تۇردى. انامدى بالالارىمەن قوسا تاشكەنتكە قوناققا دا شاقىردى. الگى قاريا ۇلكەن وتباسىنىڭ وتاعاسى ەكەن. ول كىسى بۇكىل وتباسىمەن انام مەن ءىنىمدى ەرەكشە قوشەمەتپەن قارسى الىپ, قۇرمەت كورسەتىپتى. اياۋلى انامىز ادامدارعا جاق­سىلىق جاساۋ, قامقورلىق كورسەتۋ پارىز دەپ ەسەپتەدى. وسى قاعيدانى ومىردەن وزعانشا بەرىك ۇستاندى. ءبىر كۇنى كەشكە قاراي ۇيگە جۇپىنى كيىنگەن ءبىر بالانى ەرتىپ اكەلگەنى بار. ونى جۋىندىرىپ, ەسكى كيىم­دە­رىن جاڭاسىمەن اۋىستىردى, جاقسىلاپ تاماقتاندىردى. ول ءبىزدىڭ ۇيدە ونشاقتى كۇندەي تۇردى. سويتسە, تاشكەنت قالاسىندا بولعان قاتتى جەر سىلكىنىسى كەزىندە ونىڭ اكە-شەشەسى قازا تاۋىپ, قىزىلورداعا تۋىستارىن ىزدەپ كەلىپتى. ال ساقاڭ ونى بازاردا كەزدەستىرگەن. ءتيىستى مەكەمەلەرگە بارىپ ءجۇرىپ, ونىڭ تۋىستارىن دا تاۋىپ بەردى. ماقتانعانىم ەمەس, انامنىڭ ءۇي ىشىندەگى قيمىل-قوزعالىسى ماعان ول قالقىپ جۇرگەندەي كورىنەتىن, جۇزىنەن قاجىعاندىق تا بىلىنبەيتىن. ادامنىڭ بابىن تابۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالماۋشى ەدى. قوناق­جايلىعى مەن كوپشىلدىگى, داس­تارقانى مەنمۇندالاپ تۇراتىن دارحاندىعى ەرەكشە ەدى-اۋ, انام­نىڭ. انامىزدىڭ سول اسىل قاسيەت­تەرى بىرگە تۋعان باۋىرلارىم مەن سىڭلىلەرىمنىڭ, سونداي-اق, كەلىندەرىمنىڭ بويىنان كەزدەسە­تىنىنە تاۋبە ەتەمىن. قوعام قايراتكەرى, جازۋشى-دراماتۋرگ التىنشاش جاعانوۆا ءبىزدىڭ انامىزبەن ءجيى ارالاستى. ولاردىڭ اڭگىمەسى بىردەن جاراسىم تاۋىپ كەتەتىن. اناما توپىراق سالۋعا كەلگەندە: «ساقىپجامال اپامىز ەرەكشە جاراتىلعان, كوڭىلى دالاداي كەڭ, بالاداي ريا­سىز, اڭقىلداعان اقكوڭىل جان بولاتىن. ونى وزگەلەردەن ايرىقشا دارالاپ تۇراتىن تاماشا قاسيەتى: پەندەنى بولەكتەۋ دەگەندى بىلمەيتىن, ادامعا قامقورلىق پەن قايىرىمنان وزگە قىلاۋداي قياناتى جوق عاجاپ كىسى ەدى», – دەپ ايتقان بولاتىن. جازىپ العان ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان».