– ەكونوميكالىق ساياسات, يننوۆاتسيالىق دامۋ جانە كاسىپكەرلىك كوميتەتى پارلامەنت سەناتىنىڭ نەگىزگى ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس «وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ: ناقتى جاعدايى, پروبلەمالارى جانە دامۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىپ وتىر. بۇل تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگىن مەملەكەت باسشىسى سەگىزىنشى سايلانعان پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىنىڭ اشىلۋىندا اتاپ ءوتتى. وندا ول يننوۆاتسيالار مەن جوعارى تەحنولوگيالاردى تارتا وتىرىپ, ىشكى نارىققا باعدارلانعان وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدى تاپسىردى.
بۇگىنگى كەزدەسۋ بارىسىندا پروبلەمالىق ماسەلەلەردى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلاپ قانا قويماي, ولاردى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن, ونىڭ ىشىندە قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى دە ۇسىنۋ قاجەت. ءىس-شاراعا سەنات دەپۋتاتتارى, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, قارجى, ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار, ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىكتەرىنىڭ, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, سونداي-اق ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ باسشىلارى قاتىسىپ وتىر, دەدى سەناتور سۇيىندىك تاسەمەن ۇلى.
«وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ: ناقتى جاي-كۇيى, پروبلەمالارى جانە دامۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبى بويىنشا شولۋ جاساپ وتكەن كوميتەت توراعاسى, دامۋدىڭ اعىمداعى جالپى جاعدايى مەن ۇردىستەرىن ايقىنداۋ, سونداي-اق وڭدەۋشى سەكتوردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن جۇيەلى پروبلەمالار مەن كەدەرگىلەردى انىقتاۋ جانە ودان كەيىن ناقتى ءىس-شارالاردى ازىرلەۋ – ءىس-شارانىڭ نەگىزگى ماقساتى بولاتىنىن ايتتى.
ەل ىشىندەگى شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ جانە وتاندىق وندىرۋشىلەر شىعاراتىن ءونىمدى ەڭ الدىمەن وتاندىق ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنا وتكىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
«قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك قولداۋ جانە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرۋ كەزىندە تەحنولوگيالىق كۇردەلى ءوندىرىس ەكەنى ەسكەرىلە بەرمەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءىرى توراپتى قۇراستىرۋمەن اينالىساتىن كومپانيا دا جەڭىلدىك الاتىن جاعدايلار ورىن الادى. جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ايماقتار تۋرالى قولدانىستاعى زاڭناماعا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ مەن ءارتاراپتاندىرۋ, ينۆەستيتسيا كولەمى, ىشكى نارىقتىڭ سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى قارسى مىندەتتەمە بەلگىلەيتىن ءتيىستى تۇزەتۋ ەنگىزۋ ارقىلى شەشۋدى تالاپ ەتەدى», دەدى سەناتور.
دەپۋتاتتار بۇل سالادا بىرقاتار پروبلەما بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ىشىندە: وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ەكستەنسيۆتىلىگى مەن شيكىزات ءوندىرۋدى باعدار ەتۋى, يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىك پەن وقشاۋلاۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, يندۋستريالىق ساياسات پەن مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىنىڭ السىزدىگى, ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كاسىپورىندار اراسىندا تىعىز بايلانىستىڭ بولماۋى تۋرالى ايتىلدى.
«ۇلتتىق ەكونوميكانى جان-جاقتى ءارتاراپتاندىرۋ مەن ەلىمىزدىڭ شيكىزاتتىق باعىتتان يننوۆاتسيالىق جانە عىلىمدى قولدانا وتىرىپ دامۋىنا كوشۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وتاندىق وڭدەۋ ونەركاسىبىن وركەندەتۋگە باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. وسىعان بايلانىستى «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ ۇسىنىلادى», دەدى سەناتور ساعىندىق لۇقپانوۆ.
دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ جۇيەلى ماسەلەلەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك جان-جاقتى تالقىلاندى. مەملەكەتتىڭ جۇيەلى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا وسى سالانىڭ ۇدەمەلى دامۋى بايقالا باستاعانى دا نازاردان تىس قالمادى. سوڭعى 10 جىلدا وڭدەۋ ونەركاسىبىندە ءونىم كولەمى 4,3 ەسە ءوسىپتى. ناقتى سانداردى كورسەتەر بولساق 4,8-دەن 20,7 ترلن تەڭگەگە. سونداي-اق ينۆەستيتسيا سوماسى 3 ەسەگە ارتىپتى. ياعني 482 ملرد-تان 1,5 ترلن تەڭگەگە دەيىن.
ال وسى سالادا جۇمىسپەن قامتىلعاندار سانىنىڭ ءوسۋى 13 پايىزدان اسىپ جىعىلعان. ون جىل بۇرىن بولعان 542,2-دەن 613,7 مىڭ ادامعا دەيىن. جانعا دەمەۋ بولارى جاڭا ءونىم ءوندىرىسى دايەكتى تۇردە يگەرىلىپ جاتىر ەكەن. وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ نومەنكلاتۋراسى كەڭەيىپ, ەكسپورتى بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 26,5 ملرد دوللارعا جەتىپتى. ايتسە دە, دوڭگەلەك ۇستەل بارىسىندا وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋىن تەجەيتىن بىرقاتار كۇردەلى ماسەلە كوتەرىلدى.
بارلىق باياندامانى سارالاپ قاراساق, ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى. اۋەلى, ەل ىشىندە شيكىزاتتى وڭدەۋدىڭ تومەن دەڭگەيى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ باسىم بولىگى سول شيكى كۇيىندە ەكسپورتتالادى. ودان ءارى, ءار سالادا جاڭا قايتا قۇرۋلار مەن تولىق ءوندىرىس تىزبەگىن قۇرۋعا ءتيىستى ءىس-شارالار جەتكىلىكتى تۇردە قاراستىرىلماي ءجۇر.
بۇل ماسەلەلەردەن, مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ جانە جالپى ونەركاسىپتىك ساياساتتىڭ قولدانىستاعى تەتىكتەرىنىڭ ءالى دە تولىققاندى جەتىلمەگەندىگىن كورەمىز. ناقتى ايتار بولساق, وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى, قازيندۋستري, قازترەيد سياقتى دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ وسى مەملەكەتتىك ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ كۇرەتامىرىنا اينالعان سالاعا جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل ءبولۋى كەمشىن ءتۇسىپ جاتقانى انىق بايقالادى.
سالانىڭ ەركىن دامىپ كەتۋىنە وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ شيكىزاتقا تولىق قولجەتىمدىلىگىنىڭ بولماۋى دا كورەر كوزگە كورىنىپ تۇر. بۇل ورىندا ءوندىرىستى وقشاۋلاۋدىڭ تومەن دەڭگەيى دە پروبلەمالار تۋدىرىپ جاتقانى ءمالىم. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ «ونەركاسىپتىك ساياسات تۋرالى» زاڭىن, زاڭعا تاۋەلدى وزگە دە اكتىلەردى ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋدىڭ پراكتيكالىق جەتكىلىكسىزدىگىن مويىنداي وتىرىپ, ءتيىستى ءىس-شارالاردى قولعا الۋ قاجەت.
دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىنا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى, ەنەرگەتيكا, قارجى, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى, سونداي-اق دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, قاۋىمداستىقتار مەن كاسىپورىنداردىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, «وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ: ناقتى جاي-كۇيى, پروبلەمالارى جانە دامۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبى بويىنشا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. ولار جونىندە كەلەسى ءبىر ماتەريالىمىزدا كەڭىرەك ايتاتىن بولامىز.
دەپۋتاتتار كەزدەسۋدى قورىتىندىلاي كەلىپ, دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىنىڭ ناتيجەسى بويىنشا ۇكىمەتكە جىبەرىلەتىن ۇسىنىمدار ازىرلەنەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ ودان ءارى دامۋى, وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋگە بايلانىستى ەكەنى ءمالىم. سوندىقتان بارلىق وزەكتى پروبلەمانىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋدىڭ ناقتى ءىس-شارالارى, بۇگىنگى ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ پىسىقتالىپ, ءسويتىپ ۇكىمەت پەن مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلەتىن ۇسىنىستاردا كورىنىس تابادى», دەدى وتىرىستى قورىتىندىلاعان سەناتور سۇيىندىك تاسەمەن ۇلى.
