جانىڭدى جابىرقاتادى. قايدا كەتىپ بارامىز؟
سوڭعى كەزدە مەنى وسى ءبىر كەسەك-كەسەك ويلار ءجيى-ءجيى مازالايتىن بولىپ ءجۇر. ول ءۇشىن, ارينە, ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلتتىق رۋحىمىز مەيلىنشە جوعارى بولۋى كەرەك. ءبىز سول ءبىر رۋحتى جوعارى باعالاپ, شاڭىراعىمىزدى شايقالتپاي ۇستاۋعا ءتيىسپىز. قازاق حالقىنىڭ وسىلاي ءوز ۇلتىنا دەگەن جانى ادال, قانى تازا, سەزىمى قاشاندا ءمولدىر بولۋعا ءتيىس. جاس ۇرپاق, وتانى مەن ۇلتىن شەكسىز سۇيە بىلەتىن ادال ازامات بولىپ قالىپتاسۋى كەرەك. بۇل قاسيەت ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىك جالعاسىپ جاتاتىنداي بيىك دارەجەدە بولۋى ءتيىس. قايسار, ءوز ۇلتىن ۇلىقتاپ ۇستارلىقتاي پاراسات پايىمى جوعارى, جىگەرى مىقتى, اسا مەيىرىمدى ەلدىڭ ۇرپاعى بولىپ قالعانعا نە جەتسىن!
قازاق دەگەن قاستەرلى اتىمىز بەن تەڭدەسى جوق ۇلتتىق اتاۋىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن اتا-بابا داستۇرىنە بەرىك بولا ءبىلۋ. ونى جاس وسكەلەڭ ۇرپاعىمىزدىڭ قانىنا مىقتاپ سىڭىرە ءبىلۋ. ءيا, بۇل – ءبىر ۇلكەن مىندەت. سونىمەن بىرگە, ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدارعا دا سىن. قىسقاسى, بويىمىزداعى نامىس وتى قاشان دا ءوز قىزۋىنان ارىلىپ قالماۋى قاجەت.
جۋىردا مەن تەلەديداردان جەتى اتاعا بايلانىستى بەرىلىپ جاتقان ارنايى حاباردى كورىپ وتىرىپ, جۇرەگىم سىزداپ سالا بەردى. نەگە دەيسىز عوي؟ ويتكەنى, جەتى اتاعا دەيىن قىز الىسپاۋعا بايلانىستى اتا-ءداستۇرىمىزدىڭ تاماشا ءبىر اسىل قاسيەتتەرى جايلى ايتىلىپ جاتقان ءاربىر ءسوز, قىزۋ پىكىرتالاس مەنىڭ ەسىمە وسى جاقىندا عانا اۋدانىمىزدا ورىن العان يمانسىزدىقتى ءتۇسىردى. «ءبىر قۇمالاق ءبىر قارىن مايدى شىرىتەدى» دەگەن وسى شىعار.
اۋدانىمىزدىڭ ءبىر ەلدى مەكەنىندە نەبارى 7 سىنىپتا وقيتىن قىزبالا ايى-كۇنىنە جەتىپ, پەرزەنتتى بولدى. ءبىز بۇل وقيعاعا العاشقى كەزدە: «ويپىرماي, قالاي باردى ەكەن؟ ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماعان بۇل قارشادايدىڭ ەتەگىن ەرتە تۇرۋگە نە سەبەپ بولدى؟» دەپ تۇڭىلدىك. «قۋىرداقتىڭ كوكەسىن تۇيە سويعاندا كورەسىننىڭ» كەرى سوڭىندا بولىپ شىقتى.
ماسقارا دەگەنىمىزدىڭ ءمانىسى الگى كامەلەتكە تولماعان قىزدىڭ جەل كوتەرىپ ۇلگەرمەگەن ەتەگىن ءوز اكەسى ءتۇرىپتى دەگەندى ەستىگەندە, جاعاسىن ۇستاماعان جان قالمادى. ەل كۇڭىرەنىپ, حالىق ءتۇڭىلىپ كەتتى. شىركىن, بۇرىنعى ءداستۇر بولسا عوي, الگىندەي ارسىز, يمانسىز اكەنى ەسەككە تەرىس مىنگىزىپ, ەل-جۇرت, كوپشىلىكتىڭ كوزىنشە تاساتقىنىڭ استىنا الىپ, حالىقتىڭ ءوزى-اق وعان ءتيىستى جازاسىن بەرەر ەدى. جارايدى, بۇرىنعى ءداستۇر بولماسا دا قازىرگى زاڭ قىلمىستىنى دەر كەزىندە قۇرىقتاپ, تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنا جىبەردى.
ويلاپ قاراساق, تەمىر تورعا تۇسكەن قىزدىڭ اكەسى, ول ءبىر ءوزى عانا. ال, جالپى قازاق دەگەن اتىمىزعا جاعىلعان قارا كۇيە مەن ار-نامىسىمىزعا تۇسكەن وشپەستەي قارا داقتى قايتەمىز؟ الگى اڭگىمە بارىسىندا سوزىمىزگە تۇزدىق ەتىپ باستاعان جەتى اتا ۇرپاعىنا دەگەن ادال ۇعىمدى ءبىر عانا ار-ۇياتتان بەزگەن اكەنىڭ ءوزى تارك ەتىپ تاستادى ەمەس پە؟ ارسىز اكە بۇل سياقتى ۇلت نامىسىنا تاس لاقتىرعان تەرىس ءىس-ارەكەتىمەن ءوزىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل اۋىل-ايماق, قالا بەردى ءبىر رۋلى ەل-جۇرتتىڭ اتىنا باتپانداي ەتىپ كىر جاعىپ كەتتى ەمەس پە؟
اۋىلدىڭ, تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ اتىنا كىر كەلتىرىپ, ۇلتتىق نامىسىمىزعا نۇقسان تۇسىرگەن جاعداي اۋداندا ءبىر بۇل عانا ەمەس, بۇدان بۇرىن دا اتا ساقالى اۋزىنا بىتكەن ءبىر ارسىز ءوز نەمەرەسىن, ءدال وسىنداي جاعدايعا اپارعان قارابەتتىلىگى ءۇشىن ەلدەن كوشىرىلىپ, الاستاتىلعان ەدى. تاعى دا, وسى بيىل عانا قارشاداي جيەن قارىنداسىن تەك ابىرويىن توكپەگەنى دەگەنى بولماسا, وعان ودان باسقانىڭ ءبارىن ىستەپ ويىنشىق ەتىپ كەلگەن جانتۇرشىگەرلىك وقيعا ەستىگەن قالىڭ جۇرتتى تاعى دا تەرەڭ كۇرسىنىسكە ءتۇسىرىپ كەتتى. ال, ەندى وسىدان سوڭ «ءبىز قايدا كەتىپ بارا جاتىرمىز؟» دەپ جاعاڭىزدى ۇستاماي كورىڭىز.
مىنە, مەن وسىنداي نامىسىمىزعا تۇساۋ, يماندىلىعىمىزعا نۇقسان كەلتىرەر كەلەڭسىز جاعدايلار تۋرالى ويلاپ وتىرىپ ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزدى الگىندەي تەرىس ءىس-ارەكەتتەرمەن ۇيلەستىرە الماي الەكپىن. ويلانام. تەرەڭ ويلانام. قايدا كەتىپ بارامىز؟ ۇلتتىق رۋحىمىز قايدا؟ شىركىن, كەزىندە ەل ءۇشىن قانىن توگىپ, جانىن بەرگەن بيىك پاراساتتى, ەرجۇرەكتى ادال ازاماتتارىمىز-اي! جەر داۋى مەن جەسىر داۋىن ءبىرىنشى كەزەككە قويا بىلگەن, شىركىن, ار-نامىسى جوعارى قازاق حالقىنىڭ تەكتى ۇرپاقتارى-اي! ولاي بولسا, سولاردان العان تاربيە قايدا, ءتالىم قايدا؟
ومىردەن وتكەن ۇلىلاردىڭ ۇرپاقتان-ۇرپاققا قالار اسىل سوزدەرىن سوندا ءبىز ءوز ورتامىزدا قالاي ۇلىقتاپ ءجۇرمىز؟ ارداگەرلەر قايدا, بيلىك ايتار بيلەر قايدا؟ ابزال جاندى, اقىلشى اعالار قايدا؟ اسىل جۇرەكتى انالار قايدا؟
الگىندەي ۇلتىمىزدا جوق ورەسكەل جات قىلىقتىڭ وقتىن-وقتىن بوي كورسەتىپ قالۋىنا, شىنى كەرەك, مەن جوعارىدا ءسوز ەتكەن ايۋان اكە, ارسىز اتا مەن نامىسسىز ناعاشىلاردىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسىن, سول جەردەگى قوعامدىق ۇيىمدار, اۋىل اكىمدەرى مەن مەكتەپ ۇجىمىن كىنالى سانايمىن. بۇل كىنالاۋدان حالىق اراسىندا مۇسىلماندىققا ءتان يماندىلىق قاسيەتتەردى ءوز دارەجەسىندە جەتە دارىپتەي الماي كەلە جاتقان يمامداردى دا شەت قالدىرا المايمىن. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ءبىز بارىنشا جان-جاقتى بولۋعا ءتيىسپىز. مادەنيەتىمىز بەن اتا-ءداستۇرىمىزدى جوعارى ۇستاپ, ادامگەرشىلىك قاسيەتىمىزدى ءوز دەڭگەيىندە ساقتاي الماساق, سوندا ءبىز قانداي ەل, قانداي حالىق بولعانىمىز؟ نامىس, ار-وجدان دەگەن بولماۋشى ما ەدى؟ ءوز قىزىن زورلاۋ دەگەن سۇمدىققا اۋىلداعى ابىز اقساقالدارىمىز سوندا نە ايتادى, قالاي جاۋاپ بەرەر ەكەن دەگەن وي كەلەدى ماعان.
اكىم, ارداگەرلەر كەڭەسى مەن اۋىل بيلەرى, مەكتەپ باسشىلارى مەن ۇيىم جەتەكشىلەرى وزدەرىنە شاڭ جۋىتپاستان, الاقانداي عانا اۋىلداعى الگىندەي ايتۋعا اۋىز بارمايتىن سۇرىقسىز ىستەردەن قاشقاقتاپ, قاراپ وتىرعانشا بارشاعا ورتاق قوعامدىق تاربيە جۇمىستارىمەن الدىن الا نەگە اينالىسپاعان؟ «ادام ادامعا دوس, جولداس جانە باۋىر» دەگەن قاعيدانى بەتكە ۇستاپ وسكەن قانى تازا قازاق ەمەس پە ەدىك. ال, قانە سونداعى دوستىعىمىز, جولداستىعىمىز, باۋىرلىعىمىز؟ قاسىمىزدا, ءوزىمىز كۇندە كورىپ جۇرگەن ادامنىڭ نەندەي تىرلىكپەن اينالىسىپ جۇرگەنىن ەستىپ-بىلمەگەنىمىز بە, سەزبەگەنىمىز بە؟ ولاردىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىن, الگىندەي سۋىق ءجۇرىسى مەن تەرىس قىلىق, ءىس-ارەكەتتەرىن سوندا تىپتەن بايقاماعانىمىز با؟ جوق, الدە بىلە تۇرساق تا بەتكە باسىپ ايتۋعا باتىلدىعىمىز جەتپەي مە؟
بار بولعانى 50 مىڭنان ءسال-اق اساتىن حالقى بار شاعىن اۋداندا وسىنداي جان تۇرشىگەرلىك وقيعالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى ورىن الىپ جاتقان تۇستا: «وندا بۇكىل قازاقستان اۋماعى بويىنشا, ءبىز ەستىپ-بىلمەگەن وسىعان ۇقساس باسقا دا وقيعالاردىڭ قايتالانىپ جاتپاعانىنا كەپىلدىكتى كىم بەرەدى؟» دەگەن سۋىق سۇراقتىڭ دا كوكەيگە ورالا كەتەتىنى راس. شىنىندا, نە بولىپ جاتقانىن كىم ءبىلسىن.
مىنە, مەن وسىلاي ويلانامىن, اعايىن! ال, مەكتەپ ۇجىمى, ونداعى تاجىريبەلى پەداگوگتار, سىنىپ جەتەكشىلەرى مەن پسيحولوگ, قالا بەردى سونداعى مەديتسينا سالاسىنىڭ مامان قىزمەتكەرلەرى بولىپ ءوز وقۋشىلارىنىڭ بويىنداعى وزگەرىس پەن كۇيزەلىستىڭ ءىزىن بايقاماستان, الگىندەي كۇيگە ءتۇسىرىپ قويىپ, قايدا قاراپ وتىرعان دەسەڭشى؟ قىسقاسى, وسىنىڭ ءبارى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تومەندىگىنەن دەپ بىلەمىن. اتا-بابادان قالعان مىناداي ءبىر اتالى ءسوز, تاماشا ءتامسىل بار: «سەن ءوزىڭدى ەمەس, جانىڭداعى جولداسىڭدى ايتشى, مەن سەنىڭ كىم ەكەنىڭدى ايتىپ بەرەيىن» دەگەن. سوندا الگىندەي سوراقى ىسپەن اينالىسۋشىلاردىڭ قاسىندا جۇرگەن ءبىز كىم بولدىق؟ اتىمىزعا اۋىر, ويلاناتىن ماسەلە, ارينە.
سەرىكباي تۇرجان.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
بايدىبەك اۋدانى.
