مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «بىزدە ينۆەستيتسيانى بىلاي قويعاندا, تازا اتوم ەنەرگياسى جوق بولسا, ەكونوميكامىزدى قۇلدىراتىپ الامىز, ايماقتاعى كوشباسشىلىعىمىزدان ايىرىلامىز. سوندىقتان بىزگە ەلەكتر ەنەرگياسى, اتومدىق تازا ەنەرگيا قاجەت. ونىڭ ماڭىزىن كاسىبي تۇرعىدان ءتۇسىندىرۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن. وسى تاپسىرماعا وراي, «سامۇرىق-قازىنا» اق-نىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس جانە قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بەلگىلى ەكولوگتەر, اتوم جانە فيزيكا سالاسىنىڭ ماماندارى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعامدىق تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, سۋ رەسۋرستارى ماماندارى, ەكو-بەلسەندىلەر مەن عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن «ەكولوگيا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلدى.
ءىس-شارانى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ستراتەگيا, عىلىم جانە حالىقارالىق قاتىناستار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى سەرىك كەنەنباەۆ اشتى.
«اەس سالۋ بارىسىندا جانە ونى پايدالانۋدا ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋ ەڭ كۇردەلى ماسەلە. بۇگىنگى تاڭدا اتوم ەنەرگياسى تيىمدىلىگى تۇرعىسىنان ۇزدىكسىز ەنەرگيا ءوندىرۋدىڭ جالعىز عانا كوزى. بۇۇ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, ومىرلىك تسيكل دەڭگەيىندەگى جەل ەنەرگياسىن قوسا العاندا, اەس – گەنەراتسيانىڭ بارلىق ءتۇرى اراسىندا كومىرتەك قالدىعىن ەڭ از مولشەردە قالدىراتىن ەنەرگيانىڭ بالاماسى سانالادى. سوندىقتان جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت شەشىم قابىلداۋىمىز ءوزىمىز ءۇشىن قاجەت», دەدى سەرىك بارمەنبەك ۇلى.
«قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين «اەس قۇرىلىس جوباسى» تاقىرىبىنداعى اتقارىلىپ جاتقان ىستەر تۋراسىندا باياندادى. ول سونىمەن قاتار ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ ارتۋىنا جانە دەكاربونيزاتسياعا كوشۋگە بايلانىستى جاقىن ارادا ەنەرگەتيكالىق داعدارىس ورىن الاتىندىعىن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن, جەل جانە كۇن ستانسالارىن دامىتۋمەن قاتار اتوم ەنەرگەتيكاسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى.
ينجەنەر-ەنەرگەتيكتەر وداعىنىڭ باس ديرەكتورى مارات تۇرعانبەك ۇلى ەلىمىزدەگى ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمنىڭ دامۋىن, قىس مەزگىلىندە ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىنىڭ ارتۋىن اتاپ, اتوم ەلەكتر ستانساسى بۇل تاپشىلىقتىڭ ورنىن تولتىرار ەدى دەگەن ويىن ءبىلدىردى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» شجق رمك باس ديرەكتورىنىڭ يادرولىق, رادياتسيالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇرات شاكەن ۇلى الماتىدان 25 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان ينستيتۋت ايماعىندا جۇمىس جاساپ جاتقان رەاكتور جايلى بايانداپ, رەاكتور جۇمىس ىستەگەن 55 جىل ىشىندە قالىپتان تىس اۋىتقۋلار بولماعاندىعىن, جالپى زەرتتەۋ رەاكتورىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتى VVR ءتيپتى اتوم ەلەكتر ستانساسىمەن بىردەي ەكەندىگىن, WWR-K رەاكتورىندا عىلىمي-زەرتتەۋلەرمەن قاتار قاتەرلى ىسىكتەردى دياگنوستيكالاۋ جانە ەمدەۋگە ارنالعان مەديتسينالىق ماقساتتاعى يزوتوپتار مەن راديوفارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتار, ونەركاسىپ ءۇشىن يونداۋشى ساۋلەلەنۋ كوزدەرى شىعارىلاتىندىعىن اتاپ ءوتتى.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستار كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى بالقاش – الاكول باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى راۋشان يمانبەت «بالقاش كولى «ەرەكشە مەملەكەتتiك ماڭىزى بار سۋ وبەكتىلەرىنىڭ تiزبەسiن جانە ەرەكشە مەملەكەتتiك ماڭىزى بار سۋ وبەكتiلەرiندەگi شارۋاشىلىق قىزمەتتi رەتتەۋ قۇقىقتىق رەجىمiنiڭ ەرەكشەلiكتەرىن بەكiتۋ تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ 2004 جىلى 21 قاڭتارداعى №59 قاۋلىسىنا سايكەس, بالقاش كولىنىڭ باسسەينىنە ەڭ ماڭىزدى قاراتال, اقسۋ, لەپسى, اياگوز جانە باقاناس وزەندەرىمەن قاتار نەگىزگى ارتەرياسى بولىپ تابىلاتىن ىلە وزەنىنە توقتالدى. ىلە وزەنىنىڭ باسسەينى سۋ جيناۋ الابىنىڭ شامامەن 70%-ىن جانە كولدىڭ جالپى جەرۇستى اعىنىنىڭ 80%-ىن قۇرايتىندىعىن, ونىڭ نەگىزگى اعىن قۇراۋشى بولىگى قحر اۋماعىندا ورنالاسقان. اتالعان وزەننىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسىندا سۋ جيناعىش جەتكىلىكتى دامىعان گيدروگرافيالىق كورسەتكىش بار. شارىن, شەلەك جانە حورگوستىڭ وڭ جاعالاۋ بولىگىندە وسەك, بوروحۋدزير سياقتى ءىرى سالالاردىڭ بولۋىنا قاراماستان, ىلە وزەنىنىڭ اعىسى شامالى عانا ۇلعايادى.
جالپى, ىلە ترانسشەكارالىق وزەنگە جاتادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەل ۇكىمەتى مەن قحر ۇكىمەتى اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەردى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم بويىنشا ارنايى جۇمىس توپتارى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە قارالاتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ىلە وزەنىندە سۋ ءبولۋ. كەلىسسوزدەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – سۋ وبەكتىلەرىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋدا سۋارمالى ەگىنشىلىكتەگى شىعىنداردى ازايتۋدى, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, كانالدارداعى سۋدى ەسەپكە الۋدى تسيفرلاندىرۋ, ىلعالدى از قاجەت ەتەتىن داقىل تۇرىنە كوشۋ جايى. سونىمەن قاتار سۋ زاڭناماسىندا ەرەكشە مەملەكەتتiك ماڭىزى بار سۋ وبەكتiلەرi ايماعىن قورعاۋ ماقساتىندا سۋ كودەكسىنىڭ 129-بابىندا سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق جاعدايدى ساقتاۋ مەن جاقسارتۋعا باعىتتالعان قىزمەت تۇرلەرiنiڭ باسىمدىلىعىن, سۋ وبەكتiلەرiنiڭ ەكولوگيالىق جۇيەسiنە شارۋاشىلىق قىزمەتتەردىڭ اسەرiن ۇدايى ازايتۋ قاراستىرىلعاندىعىن, جالپى اتوم ەنەرگەتيكاسىن بالقاش كولى جاعاسىنا ورنالاستىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى, ىلە ترانسشەكارالىق وزەنگە جاتقاندىقتان ءبىرىنشى سۋ ءبولىسۋ جاعدايىن جان-جاقتى قاراستىرۋ كەرەك دەگەن ويىن جەتكىزدى.
ازاماتتىق قوعامداستىقتى دامىتۋ قاۋىمداستىعى وڭىرلىك باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى, ەكولوگ قايشا اتاحانوۆا, «الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق قور» قوعامدىق قورىنىڭ وكىلى قۇرالاي قاراقۇلوۆا جانە «ەكو فورۋم»ۇەۇ ساراپشىسى گۇلسىم كاكىمجانوۆالار اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ءۇشىن الدىمەن ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەردى تولىعىمەن جۇرگىزىپ, كەزدەسەتىن تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋ جولدارىن ناقتىلاۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىمداستىقتىڭ مالىمەتىنشە, ارزان ءارى گازبەن جۇمىس ىستەيتىن 1000 مۆت قۋاتقا يە ەلەكتر ستانساسى اتموسفەراعا جىلىنا 13 مىڭ توننا ءتۇتىن, كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارى 165 توننا زياندى ءتۇتىن شىعارىپ, وعان قوسا 1000 مۆت قۋاتقا يە جەس جىلىنا 8 ميلليون توننا وتتەگى جۇتادى. ال اەس وتتەگىنى قاجەت ەتپەيدى جانە ايتارلىقتاي زياندى ءتۇتىن شىعارمايدى.
قالاي دەسەك تە, بۇگىنگى كۇنى اتوم ەنەرگەتيكاسى بولجامدى باعا تۇرعىسىنان ۇزدىكسىز ءوندىرۋدىڭ جالعىز كوزى بولىپ تۇر. بۇۇ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ومىرلىك تسيكل دەڭگەيىندە جەل ەنەرگياسىن قوسا العاندا, اەس گەنەراتسياسى بارلىق ءتۇرىنىڭ ىشىندەگى كومىرتەك قالدىعىن ەڭ از مولشەردە شىعاراتىن ەنەرگيانىڭ بالاماسى سانالادى. اتوم تەحنولوگيالارى كۇن, جەل, گيدروەنەرگەتيكا مەن باسقا دا تومەن كومىرسۋتەكتى شەشىمدەرمەن بىرگە بولاشاق ەنەرگيا بالانسىنىڭ عالامدىق نەگىزىن قۇرۋعا ءتيىس. ەۋرووداق 2050 جىلعا قاراي ەكونوميكانى كومىرتەكتەن ارىلتۋ كەرەكتىگىن, ال كەيبىر ەلدەر 2030-2040 جىلدارعا دەيىن وسى ماقساتقا جەتۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن مالىمدەگەن.
اتوم ەنەرگەتيكاسى كوپتەگەن دامىعان ەلدىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ نەگىزى, ال جەك ەڭ جوعارى جۇكتەمە كەزىندە قاجەت. اتوم ەنەرگەتيكاسى وبەكتىلەرى ۇلكەن اۋماقتى قاجەت ەتپەيدى. ماسەلەن, اتوم ەنەرگەتيكاسىنان تازا ەنەرگيا ءوندىرۋ ءۇشىن جەل ەنەرگياسىنا قاراعاندا, الدەقايدا از جەر كولەمى كەرەك.
«ەكولوگيا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى» دوڭگەلەك ۇستەلىنە قاتىسۋشىلار ءالى دە بولسا ەلىمىزدە اەس قۇرىلىسى تۋرالى شەشىمدى قابىلداۋ جان-جاقتى تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايتادى. الايدا بارلىق قاۋىپتى ەسكەرە وتىرىپ, نەگىزگى بەس باسىمدىققا توقتالادى. ولار – بىلىكتى مامان دايىنداۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ, مامانداردىڭ ءوز ۇلتىمىزدىڭ وكىلى بولۋىن قاداعالاۋ, قورشاعان ورتانىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاتاڭ قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن ايقىنداۋ جانە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ جاقسارتۋىنا بىردەن قول جەتكىزۋ.
