ەلوردادا وتكەن ءىس-شاراعا فرانتسيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگى مۇرىندىق بولدى. باستى ماقسات – فرانتسيالىق تاجىريبەنىڭ مىسالىندا جەراستى سۋلارى تۋرالى مالىمەتتەردى جيناۋ, باسقارۋ جانە پايدالانۋ ماسەلەلەرىن كەڭ اۋديتورياعا وقىتۋ جانە ءتۇسىندىرۋ.
– ءبىز 2015 جىلى قابىلدانعان پاريج كليماتتىق كەلىسىمىنىڭ ورىندالۋ بارىسى ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەمىز. فرانتسيا مەن قازاقستان ءارتۇرلى كليماتتىق جانە گەوگرافيالىق جاعدايلارعا تاپ بولعانىنا قاراماستان, ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتتەرى سۋ رەسۋرستارىن تۇراقتى باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ورتاق مىندەتىنە يە. بىرنەشە كۇن بۇرىن فرانتسيا پرەزيدەنتى ە.ماكرون كليمات وزگەرۋىنىڭ قيىندىقتارىنا بەيىمدەلۋ ءۇشىن سۋدى باسقارۋ ساياساتىن قايتا قاراۋعا باعىتتالعان بىرقاتار شارانى قامتيتىن جوسپاردى ۇسىندى. بۇل جوسپاردى ازىرلەۋ كەزىندە يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى, اسىرەسە سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ سالاسىندا ۇسىناتىن فرانتسيالىق تاجىريبە پايدالانىلدى. گەولوگيالىق جانە تاۋ-كەن زەرتتەۋلەرىنە ماماندانعان BRGM مەملەكەتتىك مەكەمەسى جەراستى رەسۋرستارىن باسقارۋدا ساراپشى رەتىندە تانىلعان جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتا مول تاجىريبەسى بار. مەن وسى جوبا اياسىندا BRGM-ءدى (گەولوگيالىق جانە تاۋ-كەن زەرتتەۋ بيۋروسى) قازاقستانداعى جاڭا سەرىكتەس رەتىندە قارسى الاتىنىمىزعا وتە قۋانىشتىمىن, – دەدى فرانتسيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىلىگىنىڭ وكىلى الەكس بورتولان.
گەولوگيالىق جانە تاۋ-كەن زەرتتەۋ بيۋروسى ەكى جىل بويى قازاقستاننان فرانتسياعا دەلەگاتسيالاردى شاقىرۋ, وقىتۋ مەن زەرتتەۋگە گرانتتار بەرۋ, فرانتسيالىق ساراپشىلاردىڭ قازاقستانعا جۇمىس ساپارلارى جانە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ بويىنشا تاجىريبەلىك كۋرس, ساعاتتار سەكىلدى كەڭ اۋقىمدى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىردى. بۇل جوبانى ەۋروپا تاراپى جانە فرانتسيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قارجىلاندىرادى. وسى ورايدا سەميناردا ورتالىقتىڭ ازيا بويىنشا وكىلى بەنۋا جۋردان جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسەتىن جوبا مەن كومپانيانىڭ قىزمەتى تۋرالى تانىستىردى.
– ورتالىق ەۋروپالىق وداق دەڭگەيىندە, كوپتەگەن جىل بويى BRGM زەرتتەۋ باعدارلامالارىنا قاتىسادى, مەملەكەتتىك ساياساتتى دامىتۋعا جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا قولداۋ كورسەتەدى, وسىلايشا كوپتەگەن بەرىك ارىپتەستىك قاتىناستاردى قالىپتاستىرامىز, – دەدى ول.
جالپى سۋ رەسۋرستارى – شەكتەۋلى تابيعي بايلىق, ولاردى ۇتىمدى باسقارۋ ادامزات ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن جىلدان-جىلعا ارتتىرماسا, كەمىمەيدى. ويتكەنى قازاقستان الەمدە ساپالى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى بويىنشا 70-ورىندا تۇر. ەۋرازيا قۇرلىعىندا تىرشىلىك كوزى تاپشى ەلدەردىڭ كوش باسىندا كەلەدى. ال ازيادا 8-ورىندا. ەل اۋماعىنىڭ 2,8%-ىندا عانا اشىق سۋ قورى بولسا, ۇشتەن ەكى بولىگىن قۇرعاق ايماقتار قۇرايدى. ياعني قازاقستان «سۋعا تاۋەلدى» ەلدەردىڭ توبىنا جاتادى. ءتىپتى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋىنشا, 2030 جىلعا قاراي الەمدەگى توعىزىنشى تەرريتوريادا سۋ رەسۋرستارىنىڭ كولەمى جىلىنا 90-نان 76 تەكشە مەترگە دەيىن, ياعني 15%-عا ازايادى. بۇعان قوسا بۇۇ-نىڭ بولجامى بويىنشا 20 جىلدا قازاقستاندا سۋ تۇتىنۋ 56 پايىزعا ارتادى دەپ بولجانىپ وتىر. دەمەك قازىر رەسۋرستاردى ءتيىمدى ۇيلەستىرۋ جانە جەدەل زەرتتەۋ سۋ ساراپشىلارى ءۇشىن ماڭىزدى دەگەن ءسوز. بۇل رەتتە شەتەلدىك وبەكتيۆتى مالىمەتتەر مەن زاماناۋي جوعارى تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلىپ قۇرىلعان جوسپارلار ساپالى اۋىز سۋعا قول جەتكىزۋ ماسەلەسىن جۇيەلەندىرۋگە ءوز ىقپالىن تيگىزبەك. وسىلايشا, Maqsut Narikbayev University اتىنان باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اينۇر كارىبوزوۆا ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىردى.
– بۇگىندە سۋ رەسۋرستارىن ءساتتى باسقارۋ ءبىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىمىز بەن وسى شەكتەۋلى تابيعي رەسۋرستاردى پايدالانۋعا دەگەن سانالى كوزقاراسىمىزعا بايلانىستى. ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاقتى ءومىردىڭ ماڭىزدى كوزى رەتىندە سۋعا دەگەن قۇرمەت پەن ۇنەمدى قارىم-قاتىناسقا بايلانىستى تاربيەلەۋىمىز كەرەك. فرانتسيا ەلشىلىگىنە وسى ماڭىزدى جاھاندىق ماسەلەدەگى بەلسەندى ۇستانىمى ءۇشىن العىس ايتامىز, – دەپ قورىتتى ا.كارىبوزوۆا.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىر ەلىمىزدە minirals.gov.kz ءىرى اقپاراتتىق جۇيە ازىرلەنىپ جاتقان كورىنەدى. وندا پايدالى قازبالاردىڭ بارلىق ءتۇرى, سونىڭ ىشىندە جەراستى سۋلارى قامتىلعان. بۇل جۇيەنىڭ باستى ميسسياسى – جەراستى سۋلارىنا قاتىستى ماسەلەلەردى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ, جەراستى سۋلارىن ۇتىمدى پايدالانۋدا سۋ پايدالانۋشىلارعا بارىنشا قولايلى جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋ جانە سۋدى پايدالانۋ مونيتورينگىن جۇزەگە اسىرۋ.
– قازاقستان ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبەنى زەردەلەۋ قىزىقتى. رەسپۋبليكادا سۋ وتە وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءبىر. مىسالى, ترانسشەكارالىق جەراستى باسسەيندەرى بويىنشا بىزدە زەرتتەلگەن 15 باسسەين بار, بىراق ودان دا كوپ بولۋى مۇمكىن. ولاردىڭ ءبىرى – وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن بىرگە تاشكەنت ماڭىنداعى سۋ باسسەينى. ول بويىنشا وتكەن جىلى يۋنەسكو-نىڭ قارجىلاندىرۋ اياسىندا ۇلكەن جۇمىس اياقتالدى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەراستى سۋلارىنىڭ حالىقارالىق ترانسشەكارالىق باسسەيندەرىن باسقارۋ ماسەلەسى قانشالىقتى كۇردەلى جانە وسى ماسەلەلەردى شەشۋدە حالىقارالىق قولداۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگى ايقىن بولدى. بۇل جەراستى سۋلارىن پايدالانۋدا ارقاشان بەلگىلى ءبىر كۇردەلىلىك پەن تەڭگەرىمسىزدىك بار, سوندىقتان ءبىز بارلىق قاتىسۋشى مەن تىڭداۋشىنى وسى قيىن, بىراق اسا ماڭىزدى تاقىرىپقا تەرەڭىرەك ۇڭىلۋگە شاقىرامىز, – دەدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى گەولوگيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرلان عاليەۆ.
جالپى, بولاشاقتا ەلىمىزدە اۋىز سۋ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن وسىنداي تاجىريبە الماسۋدان بولەك, سىرتقى كونتۋرداعى بەلسەندى ديپلوماتيالىق قىزمەتتى كوزدەيتىن جۇيەلى شارالاردى قولعا الۋ قاجەت. بۇعان قوسا ينۆەنتاريزاتسيا, ەكولوگيالىق مونيتورينگ, توپىراقتى زالالسىزداندىرۋ, سۋ رەسۋرستارى مەن نىساندارىنىڭ ماڭىندا قالىپتاسقان پوليگونداردى رەكۋلتيۆاتسيالاۋ سياقتى شارالاردى قولعا الۋ كەرەك.
