– حايروللا ماعاۋيا ۇلى, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ اينالىمعا ەنگىزىلۋى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ مەن دەربەس دامۋى جولىندا ماڭىزدى ءرول اتقارعانى بەلگىلى. ءوزىڭىز باسشىلىق ەتكەن توپتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە تەڭگەنىڭ ديزاينى مەن ساپاسى ويداعىداي ىسكە اسىپ, الەمدىك وزگە مەملەكەتتەردىڭ ۆاليۋتاسى اراسىندا وزىندىك ورىنعا يە بولدى. سول كەزدەگى تەڭگەنىڭ دايىندالۋى مەن اينالىمعا شىعۋى بارىسىندا ءتۇرلى قيىندىقتى باستان وتكەردىڭىزدەر. وتكەنگە ءبىر ورالساق؟
– ءيا, وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, 1991 جىلدىڭ اياعىنا قاراي كەڭەس وكىمەتى ىدىراپ, قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىكتەرىن الىپ, تاراپ جاتتى. ءاربىر دەربەس مەملەكەتتىڭ اتريبۋتتارى: تۋى, ەلتاڭباسى, ءانۇرانى, سونىمەن قاتار تاۋەلسىزدىكتىڭ ايرىقشا بەلگىسى رەتىندە ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنۋى نەگىزگى شارت ەدى. مىنە, وسى ارالىقتا كونكۋرس جاريالانعان. مەن ول كەزدە «قازاقستان ديزاين ورتالىعىن» اشىپ, باس ديرەكتور قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇردىم. الدىندا ءبىراز جىل قىزمەتتەس بولعان, جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ەكەۋمىز جاڭا قۇرىلىپ جاتقان ۇلتتىق بانككە باردىق. باسشىلارىمەن تانىسىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ جوباسىن جاساپ جاتقانىمىزدى ايتتىق. ەسكيزىمىزدى پرەزيدەنت كورگەن سوڭ ۇلتتىق بانكتىڭ باسقارماسىندا بەكىتىلىپ, ءبىز ۇلىبريتانيادا الدىن الا تاڭدالىپ قويعان بانكنوت فابريكاسىنا تەز ارادا جەتۋىمىزگە تۋرا كەلدى. بىراق ەلىمىزدە ءوز ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋگە ءالى قاۋلى شىعارىلماعان, ۇلتتىق بانكپەن دە كەلىسىمشارتقا وتىرماعانبىز. ۇلىبريتانياعا جەتۋ ءۇشىن ۆيزانى ماسكەۋدەن الۋ كەرەك, ول دا ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلادى, ال ءوزىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە دە ۇزىن-سونار كەزەكتە تۇرعان ادامدار جەتەرلىك. ويلانا كەلە, وسىنىڭ ءبارىن ءوزىم ۇيىمداستىرىپ, سول كەزدەگى شەتەلدىك قىزىل پاسپورت پەن ۆيزا قولعا تيگەن سوڭ, ءوز قاراجاتىما بىرگە باراتىندارعا ۇشاققا بيلەت الىپ, 1992 جىلى قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا لوندونعا ۇشىپ كەتتىك. ونىڭ الدىندا سالماقتى دا ەلەۋلى توپ بولسىن دەپ, قازىرگى ديزاينەر مەڭدىباي الين مەن اعىمسالى دۇزەلحانوۆتاردى جۇمىسقا العان ەدىم. بىراق بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن دۇزەلحانوۆ پەن سۇلەيمەنوۆ جۇمىس توبىنان شىعىپ قالدى دا, مەڭدىباي الين ەكەۋىمىز جۇمىسىمىزدى جالعاستىردىق.
بانكنوت, اقشا شىعارۋ ۇزاق ۋاقىت پەن ۇلكەن قارجىنى تالاپ ەتەتىن وتە كۇردەلى, تەك بىلىكتى مامانداردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن جۇمىس ەكەنى بەلگىلى. ال بىزدە ۋاقىت تىعىز, ۇلتتىق ۆاليۋتانى قىسقا ارالىقتا شىعارۋىمىز كەرەك. لوندوندا بىزگە جەدەل تۇردە بانكنوت شىعارۋدىڭ قىر-سىرى مەن قۇپيالارىن وقىتىپ, تانىستىرىپ, قالعاندارىن جۇمىس بارىسىندا ۇيرەتە باستادى. ول جاقتا تىنباي ەڭبەك ەتتىك, اپتا سايىن, كەيدە ايىنا بىرنەشە رەت ءارى-بەرى ەكى ەل اراسىندا قۇپيا قۇجاتتاردى تاسىپ جۇرۋگە تۋرا كەلدى. باستاپقىدا ماسكەۋ ارقىلى, كەيىن تۇرىك اۋە كومپانياسى كەلگەن سوڭ ىستامبۇل ارقىلى ۇشاتىن بولدىق. ماعان سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى تولەۋتاي سۇلەيمەنوۆ قۇپيا قۇجاتتاردى قورعاۋ ماقساتىندا ديپلوماتتىق پاسپورت بەرگەن.
قازىر قولما-قول اقشا بانكنوتتارىن پايدالانۋ ازايىپ, بانكنوت شىعارۋ جولدارى دا تەحنيكانىڭ جەدەل دامۋىنىڭ ارقاسىندا جەڭىلدەنىپ كەلەدى. ول كەزدەرى «انگليانىڭ فۋنتستەرلينگىنە 6 جىل, نەمىستىڭ ماركاسىن جاساۋعا 2 جىل كەتتى», دەيتىن. بانكنوت شىعارۋ بارىسىندا كوپ جۇمىستى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساناۋلى ماماندار تەمىردى قولمەن ويىپ ىستەيتىن بولعاندىقتان ءبىزدىڭ بانكنوتتارىمىزدى جاساۋعا ۇزاق ۋاقىت كەتەتىن بولدى. جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا بولسا كەرەك, ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ كابينەتىندە وتىرعانىمىزدا, تىكەلەي تەلەفون ارقىلى مەملەكەت باسشىسى حابارعا شىعىپ, «تەڭگە ناۋرىز ايىنىڭ اياعىندا ەلدە بولسىن!», دەگەن تاپسىرما بەرىلدى. سول كۇنى تاڭ اتا مەن دەرەۋ لوندونعا ۇشىپ كەتتىم. بۇكىل فابريكاداعى ماماندارمەن اقىلداسىپ, باسقا دا فابريكاداعى مامانداردى جيناپ, جاعدايدى ءتۇسىندىردىم. جۇمىستى جەدەلدەتۋ جوسپارىن جاسادىم. كەيىن اسىققان ءىستىڭ شيكىلىگى الدىمىزدان شىقتى, بىراق ونى دا ابىرويمەن ورنىنا كەلتىردىك. العاشقىدا ءبىز ءوز باستامامىزبەن جۇرسەك, كەيىن ۇلتتىق بانك لوندونداعى «انگليانىڭ حانشايىمى بانكنوت باسقان فابريكاسى» دەگەن بانكنوت شىعاراتىن فابريكامەن كەلىسىم شارتقا وتىراتىن بولدى. الداعى مىندەت ء«اربىر بانكنوتتى قانشا دانادان شىعارۋعا ءتيىسپىز جانە جالپى كولەمى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ماسەلەلەر تۇردى. بىراق بۇل سۇراققا بىزدەن ەشكىم جاۋاپ بەرە الماعاندىقتان, اعىلشىندار وزدەرىنىڭ جاسى كەلگەن ەكونوميسىن ۇسىنعانى بار. ول حالقىمىزدىڭ سانى مەن ەكونوميكامىزدى ەسەپتەپ شىعارىپ بەردى. سونىمەن قاتار تەڭگەنىڭ قۇنىن بەلگىلەۋ دە كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەدى. سول كەزدە الەمدەگى ەڭ تۇراقتى دەگەن ۆاليۋتا نەمىس ماركاسى بولاتىن, سوندىقتان ء«بىر تەڭگە ءبىر ماركاعا تەڭ بولسىن دەگەن» شەشىم قابىلداندى. ولاردىڭ ەسەبىنە كۇماندانعان ءبىزدىڭ باسشىلار نازاروۆ اتتى بانكيرگە تەكسەرۋگە جىبەردى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ 1961 جىلى اۋىسقان اقشاسىن 1991 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە بولعان اينالىمداعى اقشامەن سالىستىرعاندا, اعىلشىندار ەسەبىنىڭ دۇرىس ەكەندىگىنە كوزدەرى جەتتى.
تەڭگەنىڭ لوندوندا باسىپ شىعارىلۋى قازاقستان مەن انگليانىڭ ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىن جاقىنداتا ءتۇستى, سوڭعى تەحنولوگيامەن شىعارىلعان بانكنوتتار ءۇشىن انگليانىڭ حانشايىمى التىن بەلگىمەن ماراپاتتالدى. فابريكانىڭ باس ديزاينەرىنىڭ ايتۋىنشا, سول كەزدە جاڭا شىققان تەڭگەنىڭ ۇلگىسى مەن ءبىزدىڭ سۋرەتتەرىمىزدى بريتانيانىڭ مۋزەيىنە سۇراتىپ الىپتى.
– العاشقى كەزدە تەڭگە قانشا بانكنوتتان بولدى؟
– تەڭگەمىز نەگىزى جەتى بانكنوتتان تۇردى. جەتى – قازاق حالقى ءۇشىن كيەلى سان. انگليانىڭ بار-جوعى ءتورت-اق بانكنوتى بار. ءبىزدىڭ العاشقى شىققان ءبىر تەڭگەلىك بانكنوتتا ءال-ءفارابيدىڭ, ءۇش تەڭگەلىك بانكنوتتا ءسۇيىنبايدىڭ, بەس تەڭگەلىك بانكنوتتا قۇرمانعازىنىڭ, ون تەڭگەلىك بانكنوتتا باستاپقىدا ءابىلحايىر حاننىڭ, ەلۋ تەڭگەلىك بانكنوتتا نازارباەۆتىڭ سۋرەتى بولعان. بىراق نازارباەۆ بانكنوتقا سۋرەتىن شىعارۋدى كەيىنگە قالدىرىڭدار دەگەن سوڭ, ون تەڭگەلىك بانكنوتقا شوقاننىڭ سۋرەتىن سالدىق. جيىرما تەڭگەگە ابايدىڭ سۋرەتىن, ەلۋ تەڭگەگە ءابىلحايىر حاننىڭ سۋرەتىن, ءجۇز تەڭگەگە ابىلاي حاننىڭ سۋرەتى ەندى. سونىمەن وسى جەتى بانكنوت تەڭگەمىزدىڭ نەگىزى بولدى. وعان قوسا ينفلياتسيالىق اقشا رەتىندە ەكى ءجۇز تەڭگە قاراستىرىلعان. كەيىن ەلىمىزدەگى ينفلياتسيانىڭ سالدارىنان 500, 1000, 2000, 5000, 10 000 تەڭگەلىكتەر شىعىپ كەتتى. ءبىزدىڭ تەڭگەمىزدە پورترەتتەر بولعان سوڭ, ونى «پورترەتتەر گالەرەياسى» دەيدى. ال تەڭگەنىڭ العاشقى نۇسقالارىندا نەشە ءتۇرلى ەجەلگى داۋىردەگى قۇرىلىستار, تابيعات كورىنىستەرى مەن قىزىل كىتاپقا ەنگەن اڭ-قۇستار بەينەلەنگەن.
– ەسكە ءتۇسىپ جاتىر, تەڭگە اينالىمعا شىققان جىلدارى قاعاز تيىندار دا قاتار ءجۇردى ەمەس پە؟
– باستاپقى كەزدە قاعاز اقشا انگليادا, تيىندار گەرمانيادا باسىلاتىندىقتان, قاعاز اقشانىڭ جۇمىستارىمەن ءوزىم اينالىسىپ, ال گەرمانياعا ءبىر رەت بارعانىم بولماسا, ەكى جاققا شاپقىلاۋعا مۇمكىندىگىم جەتپەدى. كەيىن تيىنداردى شىعارۋ جۇمىستارى باسقا ادامدارعا تاپسىرىلىپ, بىراق ولار ەشتەڭە ۇيىمداستىرا الماي, تيىندار ءوز ۋاقىتىندا شىقپاي قالدى. تيىندار دايىن بولماعاندىقتان امال جوق «ۋاقىتشا» دەپ قاعاز تيىنداردى شىعاردىق. «ەكى ايدا شىعادى» دەگەن تيىن ءۇش-ءتورت جىلدان كەيىن عانا دايىن بولىپ, ەشەلونىمەن شىققان تيىنداردىڭ پايداسى بولماي, ءبارى تىكەلەي قويماعا كەتكەنى بار.
– دايىن بولعان تەڭگەلەر ەلگە قالاي تاسىمالداندى؟
– پرەزيدەنتكە بەرىلگەن ۋادە مەرزىمىندە ورىندالدى. ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا دايىن بولعان بانكنوتتارىمىزدى ەلگە جەتكىزۋ ماسەلەسى تۇردى. ول كەزدە الماتىدا جۇك تاسيتىن «ساياحات» اۋە كومپانياسى بولعان, بىراق وعان سەنىمسىزدىك تانىتىلىپ, شىمكەنتتىڭ جۇك تاسيتىن ۇشاعى جالداندى. باسشىسى ۋزيفۋللا اجمولداەۆ دەگەن جىگىت ءوزى باسقارىپ باسى-قاسىندا ءجۇردى. بۇتىندەي ءبىر مەملەكەتتىڭ بۇكىل اقشاسىن بىردەن شۇعىل تۇردە تاسىپ جەتكىزۋ وڭاي ەمەس, بىراق العاشقى پارتياسى قايتكەندە دە ەلگە جەتۋى ءتيىس. سونىمەن تاعى ءبىر قيىندىققا تاپ بولعان كەزىمىز, الماتىدان شىعاتىن ۇشاقتىڭ جانارمايى لوندونعا دەيىن جەتپەيتىندىكتەن, رەسەي ايماعىنا قونىپ, جانارمايىن تولتىرىپ ءارى قاراي ۇشۋى قاجەت. ال قايتقان كەزدە قۇپيا جۇكپەن باسقا ەلدىڭ ايماعىنا قونۋعا بولمايدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ اقىلداسا كەلە جەر شارىنىڭ اينالۋىن ەسەپتەپ, قىرىق توننا جۇكپەن اۋەگە كوتەرىلگەن ۇشاقتىڭ ارتىنان جەل سوعىپ ۇشاققا كوپ اۋىرلىق تۇسپەيتىندەي, قۇيىلعان جانارمايدىڭ لوندوننان ورال قالاسىنا دەيىن جەتەتىندىگىن ەسەپتەپ شىعاردىق. ءسويتىپ, اقشا تاسۋ ناۋقانى باستالدى. وسى جوبانى ۇلتتىق بانك ورىنباسارى ءمىرسۇلتان تۇرسىنوۆ باسقاردى. سول كەزدەگى وپەراتسياعا قاتىسقان جىگىتتەر كۇندىز-ءتۇنى ۋاقىتپەن ساناسپاي كەرەمەت جۇمىس ىستەدى.
– وسى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا تۇگەل ءوزىڭىز جۇرگەن ەكەنسىز, تەڭگەنى شىعارۋ بارىسىندا ءتۇرلى پىكىرلەر مەن كەلىسپەۋشىلىكتەر دە, قيىندىقتار دا كەزىككەن شىعار؟
– جۇمىس بارىسىندا ءبارى بولدى. ەگەمەندىكتى ەندى العان ەلىمىزدە ءتول تەڭگەنى دايىنداۋ قانشالىقتى جاۋاپتى جۇمىس ەكەنىن تەك سەزىنۋ كەرەك. العاشقى ءتول تەڭگەنى قولىنا ۇستاعان قازاقتاردىڭ قۋانىشتارىندا شەك بولمادى, رۋحتارى كوتەرىلىپ, كوزدەرىنە جاس الماعان قازاق كەمدە-كەم شىعار. سونشا قيىنشىلىقتاردان كەيىن ەلدىڭ كوكىرەگىندە ءۇمىت وتى جارق ەتىپ, ءوزىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتى ءۇشىن ماقتانىش پەن ۇلكەن سەنىمدىلىك پايدا بولعان ەدى. ال سول ۇلتتىق ۆاليۋتانى قولىمىزعا ۇستاعانعا دەيىن قانشا تەر توككەنىمىز وزىمىزگە ايان.
1993 جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسەي ءوز اقشاسىن شىعارىپ, بىزگە رۋبل بەرمەي قويدى. سول كەزدە قويمادا بىرنەشە ايدان بەرى جاتقان تەڭگەمىزدى تەز ارادا اينالىمعا ەنگىزۋ تۋرالى, سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر تەرەششەنكو بۇكىل ۇكىمەت قۇرامىن جيناعان كەڭەستە ءبارى قاشقالاقتاپ باياندامانى ءوزىم جاسادىم.
تەڭگە اينالىمعا شىعار الدىندا قۇرامىندا و.جاندوسوۆ, ءو.شوكەەۆ, ب.ىزتىلەۋوۆ, س.مىڭباەۆ, گ.مارچەنكو سياقتى قارجىگەرلەر مەن ەكونوميستەردەن قۇرالعان كوميسسيا بولدى. ولار بىزگە «نەمىس ماركاسىنىڭ نە كەرەگى بار؟ بىزگە رەسەيدىڭ ءرۋبلى كەرەك», دەپ ءبىر تەڭگەنى رەسەيدىڭ 500 رۋبلىنە تەڭەپ, تەڭگەنى اينالىمعا ەنگىزدى. العاشقى كۇنى 1 دوللار 4 تەڭگە 50 تيىن بولعان. بىراق بارلىق رەسپۋبليكالار ءوز ۆاليۋتالارىن شىعارىپ, تەڭگەنى ونسىز دا قۇنسىزدانىپ جاتقان رەسەيدىڭ رۋبلىنە تەڭەگەن كوميسسييا مۇشەلەرىنىڭ قاتەلىگىنەن تەڭگەمىز ءاۋ باستان-اق ينفلياتسياعا ۇشىراپ قۇلدىراپ كەتتى.
بانك باسشىلارى ءجيى اۋىسىپ, توراعالىققا كەلگەندەردىڭ ءبارى اتى تاريحتا قالۋ ءۇشىن تەز ارادا ءوز قولدارىن قويىپ, جاڭا تەڭگە شىعارۋعا اسىققاندارى بەلگىلى. ءبىر رەت ماعان حالىقارالىق ساراپشى حابارلاسىپ, «ماركو پولونىڭ سىزدەرگە قانداي قاتىسى بار؟», دەدى. مەن تاڭعالىپ, نە بولعانىن سۇراسام, «سىزدەردىڭ بانكتەرىڭىز سونداي تەڭگە شىعارعانىن بىلمەيسىز بە؟», دەپ كىتابىن جىبەرگەنى بار. كەيىن بىرنەشە رەت «حابار» تەلەارناسى ەفيردەن كورسەتىپ, ايدالاداعى ماركو پولونىڭ پورترەتىمەن بانكنوت شىعارعانىن, ونىمەن قويماي ەلىمىزدە بولىپ جاتقان سپورت ويىندارىنا, ءوتىپ جاتقان ءارتۇرلى كونفەرەنتسياعا ارناپ, ءتۇرلى بانكنوت شىعارعاندارىن قاراپايىم حالىق تۇگىل, بىزدەر دە, بۇرىنعى بانكيرلەر دە بەيحابار. ۇلكەن جيىندار دا جۋرناليستەردىڭ, «قاشان قازاقشا سويلەيسىز؟», دەگەن سۇراعىنا, «قازاق تىلىندە سويلەمەيمىن», دەپ باسىنعان مارچەنكونىڭ الدىڭعى شىققان تەڭگەلەردىڭ ءبارىن تيىنعا اينالدىرىپ جىبەرگەنىنىڭ ار جاعىندا ۇلكەن ءبىر ساياسي سىر بولعانى انىق.
تەڭگەمىزدىڭ شىققانىنا 12 جىل تولعاندا ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى ءانۋار سايدەنوۆ ءابىلحايىر حان, ابىلاي حان, ابايدىڭ سۋرەتتەرىن قازاقستاننىڭ كارتاسى, نازارباەۆتىڭ الاقانى سالىنعان سۋرەتپەن جاڭا تەڭگەگە ايىرباستادى. جاڭا تەڭگەگە حالىق قارسىلىق ءبىلدىرىپ, كوپتەگەن باسىلىمدا اشىق حاتتار جاريالاندى. سول كەزدەگى ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۆيكتور ەگوروۆ, امانگەلدى ايتالى, ءاليحان بايمەنوۆ سىندى دەپۋتاتتاردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن قىرىق ەكى دەپۋتات قول قويعان حات پرەزيدەنتكە جولدانعانى بار. بىراق ول جەتەر جەرىنە جەتپەدى. جاڭا اقشالاردى ءوزىمىزدىڭ بانكنوت فابريكاسى بولا تۇرا مالتاعا اپارىپ باسىپ, ونى ۇشاقپەن تاسىپ, سوڭى قىپ-قىزىل ۇلكەن داۋعا اينالعان وقيعالار دا بولدى.
– تەڭگەنىڭ جارىققا شىعۋىنا قوسقان ۇلەسىڭىز بەن سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىز باعالاندى ما؟
– تەڭگە – تاريحىمىزداعى ورنى بولەك, تاۋەلسىزدىگىمىزبەن بايلانىستى ماڭىزى ەرەكشە اتقارىلعان ۇلكەن ءىس. بىراق ونى باعالاپ وتىرعانداردىڭ از ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەت ءوز تاۋەلسىزدىگىن تەڭگە ارقىلى الدى دەۋگە بولادى. ءرۋبلدى رەسەيدەن 65%-بەن الىپ جاتقاندا, تەڭگەنى تەز ارادا دايىنداۋىمىزدىڭ ارقاسىندا مەملەكەتىمىزگە جۇزدەگەن تريلليون رۋبل پايدا كەلتىردىك. ونى كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى, ال بىلەتىندەر جۇمعان اۋىزدارىن اشپايدى, ايتقىلارى كەلمەيدى. قازىرگى كوپتەگەن ءجۋرناليستىڭ قولدارىندا ەشقانداي دالەلى بولماسا دا, «تەڭگە جاساۋعا مەن قاتىستىم», دەگەندەرگە سەنىپ, سولاردى ناسيحاتتاپ جازا بەرەتىندەرى بار. ءتىپتى اتىن ەستىمەگەن ادامداردىڭ ەسىمدەرى «تەڭگە جاساۋعا قاتىستى» دەپ ۆيكيپەدياعا ەنگىزگەن. باس بانكيرلەردىڭ ءجيى-ءجيى اۋىسۋىنا بايلانىستى تەڭگەنىڭ شىنايى شىعۋ تاريحىن بىلەتىندەردەن ساناۋلى ادام قالدى. مەنىڭ قولىمداعى كەلىسىمشارتتار, سول كەزدەگى فابريكادا تەڭگەگە قاتىستى جۇمىس بارىسىنداعى سۋرەتتەرىم, پاسپورتتارىم بولعاننىڭ وزىندە, قازاقستانداعى ءبىر تەلەارنا ءجۋرناليسىنىڭ مەن تۋرالى كۇماندانعانىن ەستىگەنىمدە, ونىڭ جاس ەكەنىن ءبىلىپ,«مەن تەڭگە جاساپ جۇرگەندە ول قايدا بولدى ەكەن؟», دەپ تاڭ قالعان ەدىم.
مىنە, تەڭگەنىڭ شىققانىنا وتىز جىل بولدى, ءبىراز نارسە ۇمىتىلىپ بارادى, ارالاسقان ادامداردىڭ كوبى دۇنيەدەن ءوتتى. مۇمكىن تەڭگەنىڭ تاريحىن بۇگىن سوڭعى رەت جازىپ وتىرعان دا شىعارمىز, بۇدان كەيىن ەشكىمگە قىزىق تا بولماۋى مۇمكىن عوي. سوندىقتان تەڭگە تاريحىنا قاتىستى بارلىعىن ايتىپ كەتكىم كەلىپ وتىر.
قازاقستان العاش تاۋەلسىزدىگىن العان كەزدە دجەك لوندوننىڭ التىن ىزدەۋشىلەرىن جازعانىنداي, بىزدەرگە دە بارلىق سالادان نارىققا كىرۋ ءۇشىن ىسكەر ماماندار اعىلىپ كەلىپ جاتتى. سول سياقتى ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ بانكنوت فابريكالارىنان, «اقشالارىڭىزدى باسىپ بەرەمىز», دەگەن ۇسىنىستار دا كوپ بولدى. انگليانىڭ حانشايىمى بانكنوت باسقان فابريكاسى قازاقستاننان جۇمىس الۋ ءۇشىن وتە تاجىريبەلى مامان, جاسى كەلگەن دجون برايس گيبون دەگەن لوردتى شاقىردى. ءبىراز جۇمىس جاسالىنىپ جاتتى. بىردە ەڭ العاشقى تەڭگەلەردىڭ ۇلگىسىن قاراسام, ميكروتەكستەرى بىزدەردىڭ كورسەتكەنىمىزدەي ەمەس, ايتقان قۇپيالاردىڭ ءبىرازى جوق. «مىناۋىڭ نە, بۇل بىزدەگى لوتورەيا بيلەتتەرىمەن تەڭ عوي», دەپ اتىپ تۇرىپ, بەتىنە ءبىر-اق لاقتىردىم. مەن بىردەن ۇلتتىق بانككە, «مىنالار تىڭداماي ماسقارا بولىپ جاتىرمىز», دەپ قوڭىراۋ شالدىم. بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءمىرسۇلتان تۇرسىنوۆ تا قىزۋقاندى جىگىت ەدى, توراعانىڭ كابينەتىندە جيىن بولىپ جاتقانىنا قاراماستان, كىرىپ بارىپ, جاعدايدى بايانداعان ەكەن. توراعا, ء«وزىڭ شەش», دەپتى. ول كەزدە ەڭ العاشقى فاكس سول بانكتە بولعان, توراعانىڭ قولىمەن «ۇلتتىق بانكتىڭ وكىلى عابجالەلوۆتى تىڭداڭدار, بولماسا باسقا فابريكاعا كەتەمىز» دەگەن فاكس كەلدى. جاڭاعى فاكستەن كەيىن فابريكانىڭ بۇكىل باسشىلارى كەلىپ, كەشىرىم سۇراپ, ايتقاندارىمىزدى ەكى ەتپەي, تەڭگەنىڭ وتە ساپالى شىعۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسى بولعانى بار. كەيىن ۇلتتىق بانكتى دە كوپ ارالاستىرماي شىعارماشىلىقپەن ەركىن جۇمىس ىستەدىك, تەڭگەنى باسىپ شىعارۋدا سوڭعى تەحنولوگيالىق جاڭالىقتاردى پايدالاندىق.
تاعى ءبىر وقيعا, اعىلشىندار كوپ قاقپايلاپ, بانكنوتقا ءال-ءفارابيدى سالدىرعىلارى كەلمەدى. ءبىز العاشقى ۋاقىتتا بۇكىل الەمنىڭ قارجى سالاسىندا جاڭا شىققان تەڭگەمىزدەگى ءال-ءفارابيدىڭ سالدەسىمەن قازاقستاننىڭ مۇسىلمان مەملەكەت ەكەنىن كورسەتكەن ەكەنبىز. باتىستىڭ رەسەي يمپەرياسى مەن الىپ قىتايدىڭ ورتاسىنداعى مەملەكەتكە ءوز يدەولوگيالارىن كىرگىزۋ ويلارى بولعان ەكەن. قازىر جاڭا تەڭگەنىڭ جالپى سانى قانشا ەكەنىن ءبىلۋ قيىن. «حالىقارالىق كورمەلەردە جۇلدە الىپ جاتىر» دەگەندى ەستيمىز. ول قانداي كورمەلەر, كىمدەر ۇيىمداستىرىپ جاتىر, تابىس تابۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرىلعان بولسا, ولاردىڭ قۇنى كوك تيىن. كەزىندە كەڭەس وكىمەتىنەن قۋىلعان سولجەنيتسىنعا كەڭەس وكىمەتىن جامانداپ جازعان كىتابى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىن بەرگەن ەدى. سول سياقتى ءوز ۇلتىڭدى تومەندەتەتىندەي بەتى جىلتىر, ءىشى ماعىناسىز تىرلىكتەر جاساساڭ, باتىس قول شاپالاقتاپ قارسى الىپ, جۇلدەلەردىڭ نەشە تۇرلەرىن بەرە بەرەدى, سەبەبى ءبىز – ۇلتتىق مەملەكەتپىز.
ءيا, قىسقاشا تەڭگەنىڭ تاريحى وسىنداي. العاشقى شىققان تەڭگە ءوز مىندەتىن اتقاردى, بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءبارى سول تەڭگەمىزدىڭ ارقاسىندا. ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى بولعان داۋلەت سەمباەۆ ءبىر سۇحباتىندا «ۇلكەن جۇمىس جاسالىپ ەدى, بىراق تەڭگە مەملەكەتىمىز تاراپىنان ەلەۋسىز قالدى» دەگەن. شىنىندا دا, سولاي بولدى, ەشكىم العىس تا ايتپادى. بىراق مەن وكىنبەيمىن, ءتول تەڭگەمىزدىڭ شىعۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسقانىما قۋانامىن. ويتكەنى بيلىككە ەمەس, حالىققا قىزمەت ىستەپ جۇرگەن اداممىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
گۇلميرا باعىتقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
