ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
تالداۋ جۇرگىزگەن ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى بالىق نارىعى بەس جىلدا ءبىر جارىم ەسە ءوسىپ, ىشكى نارىقتا 83,8 مىڭ توننا بالىق پەن شايان ءتارىزدى ونىمدەر ساتىلىمعا تۇسكەن. 2017 جىلى بۇل كورسەتكىش 58,3 مىڭ توننانى عانا قۇراعان ەكەن. نارىقتاعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى 2017-2019 جىلدار ارالىعىندا تۇتىنۋشىلار شامامەن جىل سايىن بىركەلكى تۇردە 50 مىڭ توننادان اسا بالىق ساتىپ العان. پاندەميانىڭ العاشقى جىلىندا كورسەتكىش ەكى ەسەدەن ارتىق ۇلعايىپ, 112 مىڭ توننانى قۇراپتى. ودان كەيىنگى ەكى جىلدا بۇل كورسەتكىش تومەندەپ, 80 مىڭ توننا بولعان. وسى جىلدار ىشىندە نارىقتاعى تەك حالىق سانىنىڭ وزگەرگەندىگىنەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جان باسىنا شاققانداعى تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ارتۋى ەسەبىنەن دە وسكەندىگىن بىلدىرەدى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسىنە قاراعاندا, سوڭعى ءبىر جىلدا جان باسىنا شاققاندا ورتا ەسەپپەن 14,1 كگ استام بالىق پەن تەڭىز ونىمدەرى تۇتىنىلعان. بۇل بەس جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەن 31,9 پايىزعا ارتىق. ول كەزدە ورتاشا تۇتىنۋ كورسەتكىشى جىلىنا ءبىر ادامعا 10,7 كگ بولعان. تالداما جۇرگىزگەن ساراپشىلار بەسجىلدىقتاعى جىلدىق تۇتىنۋدىڭ ماكسيمالدى كولەمى پاندەميا باستالعان جىلدارى جان باسىنا شاققاندا 15,1 كگ كورسەتسە, 2020 جىلى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتىڭ ءوزى ءبىر ادامعا 20,5 كگ ەكەنىن انىقتاعان.
بىلتىر بۇۇ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمى (Fاو) دۇنيەجۇزىلىك بالىق شارۋاشىلىعى مەن سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ەسەبىن جاريالادى. وندا سوڭعى جىلدارى دۇنيە جۇزىندە بالىق تۇتىنۋ ۇلعايعاندىعى ايتىلادى. دەسەك تە, مۇنداي ءوسۋ قارقىنى ءار ەلدە ءارتۇرلى. سۋ نىساندارىنىڭ جاقىندىعىنا, باعالار مەن كىرىستەردىڭ ايىرماشىلىعىنا, ءارتۇرلى تاماقتانۋ داستۇرلەرى مەن تۇتىنۋشىلار قالاۋىنا بايلانىستى 2019 جىلى Fاو ساراپشىلارى الەمنىڭ 227 ەلىندە بالىق تۇتىنۋ دەڭگەيىنە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, مەملەكەتتەردى ءتورت ۇلكەن توپقا بولگەن. تابىسى جوعارى ايماقتاردا تۇرعىندار جىلىنا 26,5 كگ بالىق تۇتىنسا, تابىسى ازىراق ەلدەردە 5,4 كگ بالىق تۇتىناتىندىعىن انىقتاعان. ۇلتتىق ستاتيستيكالىق بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, ەلىمىزدى ءۇشىنشى توپتاعى تابىسى ورتادان تومەن ەلدەر قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ال ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ كورسەتكىشتەرى Fاو-نىڭ ەلىمىز تۋرالى دەرەكتەرىندە باسقاشا كورسەتىلگەن. ۇيىمنىڭ سايتىنداعى اقپاراتقا سۇيەنسەك, بىزدەگى تۇرعىندار جىلىنا 5 كگ از بالىق تۇتىنادى ەكەن. وسىنداي كورسەتكىشكە قاراپ, ەلىمىزدى ەڭ كەدەي ەلدەر توبىنا جاتقىزۋعا بولادى.
بىلتىر بالىق ءوندىرۋ تابيعي اۋلاۋ جانە جاساندى ءوسىرۋ ەسەبىنەن 2017 جىلمەن سالىستىرعاندا 53,4 پايىز, 38,5 مىڭ توننادان 59 مىڭ تونناعا دەيىن وسكەنىن كورسەتەدى. ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى 2022 جىلدىڭ اياعىندا ەلىمىزدە 380 بالىق شارۋاشىلىعى جۇمىس ىستەپ تۇرعاندىعىن, ونىڭ ۇشتەن ءبىرى ارال-سىرداريا باسسەينىنە تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنا تيەسىلى ەكەندىگىن, يمپورتتىڭ سوڭعى بەس جىلدا ارتىپ, تۇراقتى تۇردە جىلىنا 2-3 مىڭ توننانى قوسىپ وتىرعاندىعىن مالىمدەگەن ەدى. ناتيجەسىندە, وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسان ايلارىندا شەتەلدىك كومپانيالار ەلىمىزگە 50,5 مىڭ توننادان استام بالىق پەن تەڭىز ونىمدەرىن جەتكىزگەن. كەدەندىك ستاتيستيكا مالىمەتىندە, ءبىزدىڭ باسقا ەلدەردەن قانداي تەڭىز ونىمدەرىن ساتىپ الاتىندىعىن, ماسەلەن, وتكەن جىلى يمپورتتالعان تەڭىز ونىمدەرىنىڭ ەڭ جوعارى كولەمى اقسەركە مەن دۋناي البىرتىنا تيەسىلى ەكەندىگى حابارلانادى. وسىنداي مۇزداتىلعان اقسەركەنىڭ 8,4 مىڭ تونناسى ءۇشىن وتاندىق گۋرماندار 60,9 ملن دوللار تولەگەن. داعدارىسقا قاراماستان, وتكەن جىلى ەلىمىزگە وسى البىرت يمپورتىنىڭ كولەمى 13,5 پايىز, اقشالاي تۇردە 38,1 پايىزعا ءوستى. نەگىزگى جەتكىزۋشىلەر نورۆەگيا مەن چيلي ەلدەرى بولدى. تۇتىنۋشىلار اراسىندا يمپورتتىق بالىقتاردىڭ تانىمالدىعى بويىنشا ەكىنشى ورىندى مايشاباق العان. ونىڭ 6,5 مىڭ توننادان استامى ءبىر جىلدا ەلگە اكەلىندى (2021 جىلمەن سالىستىرعاندا ءوسىم – 45,5 پايىز). ءۇشىنشى ورىندا – سكۋمبريا. بۇل بالىقتىڭ جەتكىزىلىمى 4,5 مىڭ توننانى قۇراپ, ءبىر جىل بۇرىنعىدان 24,6 پايىز از بولعان.
قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, ەلىمىزدەگى بالىق ەكسپورتىنىڭ نەگىزىن مۇزداتىلعان تۇششى سۋ بالىعىنىڭ فيلەسى قۇرايدى. 2022 جىلى 7,8 مىڭ تونناعا جۋىق وسىنداي تازارتىلعان جانە ىشەكتەرى تازارتىلعان بالىق گەرمانيا, ليتۆا, نيدەرلاند جانە باسقا دا ەۋروپا ەلدەرىنە جونەلتىلگەن. قالاي ايتساق تا ەۋروپاداعى باستى قازاقستاندىق برەند كوكسەركە فيلەسى ەكەن. كوكسەركە ەتى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە قازاقستان برەندىنە اينالسا, قاقتالعان-سۇرلەنگەن ءونىم رەسەيگە, ۋكرايناعا, ليتۆاعا, قىتايعا جانە باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتالىپ وتىر.
سونىمەن قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە 380-گە جۋىق شارۋاشىلىق بالىق وسىرۋمەن اينالىسادى. بۇعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بالىق ءوسىرۋ شارۋاشىلىقتارىن, قايتا وڭدەۋ جانە جەم ءوندىرۋ قۋاتتارىن سالۋ كەزىندە بيزنەستىڭ ينۆەستيتسيالىق شىعىندارىن وتەۋ ءۇشىن شامامەن 750 ملن تەڭگە بولىنگەن. وتكەن جىلى ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ۆيتسە-ءمينيسترى بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق سالىمدار كەزىندە مەملەكەتتىك قولداۋ ءىس-شارالارى كەڭەيتىلىپ, قايتا وڭدەۋ مەن جەم ءوندىرىسى, توعان شارۋاشىلىقتارى بويىنشا پاسپورتتار ەنگىزىلگەندىگىن, ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا وتىرىسىندا «اكۆاوسىرۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى ماقۇلدانىپ, زاڭدى ازىرلەۋ باستالعاندىعىن, جالپى ءوسىرۋ قۋاتى – 850 توننا, 1,0 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا 4 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلعانىن اتاپ وتكەن ەدى. نەگىزىنەن وتاندىق بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ مەكەنى – اتىراۋ وبلىسى. شىعارىلعان ءونىمنىڭ 44,7 پايىزىن بەرەتىن بۇل ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا بالىق ءوسىرۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە بولسا, الماتى مەن شىعىس قازاقستان وبلىسى دا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى تۇركىستان وبلىسىنداعى شاردارا مەن تۇلكىباس اۋداندارىندا جاڭا جوبالار دا ىسكە قوسىلدى. قالاي ايتساق تا, دۇنيەجۇزى بويىنشا اۋلانعان بەكىرە بالىعىنىڭ 90 پايىزى ەلىمىزدەگى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون.
