بانكتەردىڭ نارىقتاعى ۇلەسى قانداي؟

ەدب اكتيۆتەرىندەگى 10 ءىرى بانكتىڭ ۇلەسى 92,4%, مەنشىكتى كاپيتال تاڭداۋلى 10 بانكتىڭ ۇلەسى 93,2% قۇراپ, اكتيۆتەر جونىندە العاشقى وندىققا Halyk Bank, Kaspi Bank, تسەنتركرەديت بانكى, وتباسى بانكى, ForteBank, Jusan Bank, ەۋرازيالىق بانك, Bank RBK, Bereke Bank جانە فريدوم فينانس قازاقستان بانكى ەنگەن

مۇنداي كەزەڭدە بانك سالىمشىلارى مەن جالپى ەكونوميكا قولايسىزدىققا ۇشىراپ جاتادى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە 136 بانك تاراتىلىپ, تاعى 9 ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانك (ەدب) تاراتىلۋ ۇدەرىسىنە جەتكەن. ناقتى مالىمەتتەرگە قاراساق, بۇل بانكتەردىڭ 90%-دان استامى 2001 جىلعا دەيىن, ال ەدب-ءنىڭ 64%-ى سوتتان تىس تارتىپپەن, 17%-ى سوت تارتىبىمەن, 14%-ى ءماجبۇرلى تۇردە جانە 5%-ى ەرىكتى تۇردە تاراتىلعان. سوڭعى رەت 2021 جىلى Asia Credit Bank جانە Capital Bank Kazakhstan ەكى بانكتەن ليتسەنزيا قايتارىلىپ الىندى, ونىڭ الدىندا 2020 جىلى Tengri Bank ليتسەنزياسىنان ايىرىلعان ەدى. اتالعان بانكتەردىڭ ليتسەنزياسىنان ايىرىلۋداعى نەگىزگى جايتتاردىڭ ءبىرى پرۋدەنتسيالدىق نورمالاردى جانە باسقا دا مىندەتتى نورمالار مەن شەكتەردى جۇيەلى تۇردە بۇزعاندىعى, قاداعالاۋ شارالارىن ساقتاماۋى, سونىمەن قاتار بانكتىڭ ءىرى قاتىسۋشىسىنىڭ ۋاكىلەتتى ورگانى قوسىمشا كاپيتالداندىرۋ جونىندەگى تالاپتاردىڭ ساقتاماۋىنا وراي بانكتى دارمەنسىز ساناتقا جاتقىزعان.

قانداي بانكتەر بانكروتتىققا ۇشىرايدى؟

تاراتىلۋ ۇدەرىسىندە تۇرعان 9 ەدب-نى قاراستىرساق, 2016-2021 جىلدارى اتالعان 9 قارجى ينستيتۋتىنىڭ 8-ءى لي­تسەن­زياسىنان ايىرىلعان. بۇل – بانك­تەر­دىڭ بارلىعىنا ورتاق نارسە. بانك سەك­تو­رىنداعى ۇلەسىنىڭ ازدىعى. ياعني تاراتىلاتىن بانكتەردىڭ بارلىعى, ادەتتە شاعىن بانكتەر, سوندىقتان ەكونوميكاعا ايتارلىقتاي قاۋىپ تونبەيدى. ماسەلەن, تاراتۋ كەزىندە Capital Bank Kazakhstan مەن Asia Credit Bank ۇلەسى – بانك سەكتورىنىڭ 0,1%-ى, Tengri Bank ۇلەسى – 0,3%, استانا بانكىنىڭ ۇلەسى – 0,6%, ەكسيمبانك قازاقستان ۇلەسى – 0,2%, Qazaq Banki ۇلەسى – 0,9%, Delta Bank ۇلەسى – 0,8% جانە قازينۆەستبانك ۇلەسى – 0,7% بولدى. بۇل بانكتەردىڭ ەشقايسىسىنىڭ نارىقتاعى ۇلەسى 1%-دان اسپادى, ال بەس بانكتىڭ ۇلەسى, ءتىپتى 0,5%-دان دا از.

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 21 ەكىنشى دەڭ­گەي­لى بانك جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىن­دە شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن 12 بانك­تىڭ 9-ى ەنشىلەس بانكتەرگە تيەسىلى. حا­لىق­ارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردىڭ مالىمەتتەرىنە ۇڭىلسەك, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ بانك سەكتورى تۇراقتى دەۋگە بولادى. ولاردىڭ تالداۋلارى ەلدەگى ەدب-نىڭ داعدارىسقا توتەپ بەرۋ قا­بى­لەتىنىڭ جاقسارعانىن راستاپ وتىر. ەدب اكتيۆتەرىندەگى 10 ءىرى بانكتىڭ ۇلەسى 92,4%, مەنشىكتى كاپيتال تاڭداۋلى 10 بانكتىڭ ۇلەسى 93,2% قۇراپ, اكتيۆتەر جونىندە العاشقى وندىققا Halyk Bank, Kaspi Bank, تسەنتركرەديت بانكى, وتباسى بانكى, ForteBank, Jusan Bank, ەۋرازيالىق بانك, Bank RBK, Bereke Bank جانە فريدوم فينانس قازاقستان بانكى ەنگەن. ال رەتتەۋشى مەنشىكتى كاپيتال بويىنشا العاشقى وندىققا Halyk Bank, Jusan Bank, Kaspi Bank, وتباسى بانكى, Bank RBK, ەۋرازيالىق بانك, تسكب, ForteBank, سيتيبانك قازاقستان جانە Home Credit Bank كىرەدى.

اتالعان بانكتەر ەدب سەكتورىنداعى ەڭ ءىرى ويىنشىلار, ولاردىڭ بارلىعىندا جەتكىلىكتى مەنشىكتى كاپيتالى بار. بۇعان قوسا, وسى بانكتەردىڭ تۇراقتىلىعىن جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي Moody's, Fitch Ratings جانە S&P Global Ratings سياقتى حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنتتىكتەردىڭ باعالاۋلارى دا راستايدى.

مەنشىكتەگى كاپيتال 6 تريلليوننان استى

بانكتەردىڭ سەنىمدىلىگى مەن تۇراقتىلى­عىنىڭ ەرەكشە كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى مەن­شىكتى كاپيتالدىڭ كولەمى مەن جەتكى­لىك­تىلىگىندە. بيىلعى جىلدىڭ باستاپقى ايىنىڭ مالىمەتكە قاراعاندا, ەدب رەتتەۋشى مەنشىكتەگى كاپيتالى ءبىر ايدا 2,8%-عا ءوسىپ, 6,1 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. 2 ترلن تەڭگەگە جۋىق مەنشىكتى كاپيتالعا يە Halyk Bank ەڭ جوعارى رەتتەۋشى رەتىندە قالىپ تۇر. كورسەتكىش ءبىر ايدا 3,1% وسكەن. مەنشىكتى كاپيتالى ءبىر ايدا 2%-عا ءوسىپ, 766,5 ملرد تەڭگەنى قۇراعان Jusan Bank ەكىنشى ورىندا. سونىمەن قاتار Jusan Bank ءىرى ەدب اراسىندا ءوز كاپيتالىنىڭ جەتكىلىكتىگىن كورسەتەدى. ءۇشىنشى ورىندا Kaspi Bank, 600,9 ملرد تەڭگە. مەنشىكتى كاپيتالدىڭ مولشەرى بانكتىڭ قارجىلىق تۇراق­تىلىعىن انىقتاۋدىڭ كىلتى. كاپي­تال­دىڭ جەتكىلىكتىلىگى ءوز كەزەگىندە تۇراق­تى­لىق پەن سەنىمدىلىكتى, قارجى ينستي­تۋتىنىڭ جاعىمسىز فاكتورلارعا توتەپ بەرۋ قابىلەتىن كورسەتەدى. ءوز كەزەگىندە, 2022 جىلدىڭ سوڭىندا Jusan Bank Moody's اگەنتتىگىنىڭ B1 دەڭگەيدەگى رەيتينگتىك راس­تاۋىنا, سونداي-اق بولجامدى «تۇراق­تى­دان» «وڭعا» جاقسارۋىنا يە بولدى. Moody's قارجى ينستيتۋتىنىڭ بيزنەس ۇلگىسى جەتىلدىرىلەتىنىنە سەنەدى, بۇل كىرىس­تىلىك, اكتيۆتەر ساپاسى مەن تولەم قابى­لەتتىلىگىنىڭ ودان ءارى جاقسارۋىنا اكەلەدى. بۇرىنعى بىرىگۋلەردەن كەيىنگى كورپوراتيۆتىك قۇرىلىمنىڭ ەۆوليۋتسياسىنا بايلانىستى بانكتىڭ جوعارى وپەراتسيالىق تيىمدىلىگى دە ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا كومەكتەسىپ وتىر. سونداي-اق ءوتىمدى اكتيۆتەردىڭ جوعارى رەزەرۆى (بانكتىڭ جالپى اكتيۆتەرىنىڭ 63%-دان استامى) ەسكەرىلگەن. وتكەن جىلعى بانك اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن باعالاۋ ءراسىمى (AQR) بارىسىندا 15,2 ترلن تەڭگەگە 19 ملن نەسيە, ونىڭ ىشىندە 14 مىڭنان اسا ءىرى قارىز الۋشىعا تالداۋ جاساعان. باعالاۋ ناتيجەسىندە جۇيەدەگى كاپيتالدىڭ جەتكىلىكتىلىك دەڭگەيى زاڭمەن بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەن ايتارلىقتاي اسىپ تۇسەتىنىن انىقتاعان. بۇل AQR قاتىسۋ­شى بانكتەردىڭ سالىمشىلارى ءۇشىن تاۋە­كەل­دەر­دىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى. ايتا كەتەيىك, AQR – اكتيۆتەردىڭ ناقتى ساپاسىن, جۇمىس ىستەمەيتىن نەسيەلەر دەڭگەيىن, كۇتىلەتىن نەسيەلىك شىعىنداردى جانە بانك­تەر كاپيتالىنىڭ جەتكىلىكتىلىگىن ەگجەي-تەگ­جەيلى باعالاۋعا مۇمكىندىك بە­رە­تىن تاۋە­كەلگە نەگىزدەلگەن قاداعالاۋ قۇرال­دا­­رى­نىڭ ءبىرى.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بىلتىرعى جىلدىڭ قو­رىتىندىسى بويىنشا گەوساياسي تۇ­راق­سىزدىق پەن ماكروەكونوميكالىق وزگە­رىستەر اياسىنداعى كۇيزەلىستەرگە قارا­ماس­تان, بانك سەكتورى بارلىق نەگىزگى كورسەتكىشكە بايلانىستى تۇراقتىلىق تانىتىپ, پايىزدىق وسىمگە قول جەتكىزگەنىن اتاپ وتەدى. 2022 جىلى بانك اكتيۆتەرىنىڭ ءوسىمى 18,4%-دى قۇراپ, 44,6 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋ ءبىر جىلدا 23,3%-عا ءوسىپ, 22,8 ترلن تەڭگە بولعان. بانك اكتيۆتەرىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 2023 جىلدىڭ العاشقى ايىندا 46,2%-دى قۇرادى. سونىمەن قاتار 2022 جىلى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى اكتيۆتەرى بانك جۇيەسى اكتيۆتەرىنىڭ 71%-ىن قۇرايتىن ءىرى ون بانككە ءبىرىنشى كەزەكتى AQR جۇرگىزدى. بانكتەرگە جۇرگىزىلگەن تەكسەرىس بارىسىندا 15,2 ترلن تەڭگەنى قۇرايتىن 19 ملن نەسيەگە تالداۋ جاسالىپ, وندا 14 مىڭنان اسا ءىرى قارىز الۋشى قامتىلعان. قوسىمشا رەزەرۆ قۇرۋ 2,3 پايىزدىق تارماققا باعالانىپ وتىر. بۇل ەكونوميكانى جوعارى ساپالى نەسيەلەۋدى ۇلعايتۋ ءۇشىن بانكتەردىڭ جەتكىلىكتى قاۋىپسىزدىك قورى بار ەكەنىن ايقىنداپ وتىرعان جاقسى كورسەتكىش. جالپى, باعالاۋ ناتيجەلەرى جۇيەدەگى كاپيتالدىڭ جەتكىلىكتىلىك دەڭگەيى زاڭمەن بەلگىلەنگەن ەڭ تومەنگى دەڭگەيدەن ايتارلىقتاي اسىپ تۇسەتىنىن باعامداۋعا بولادى. AQR قا­تىسۋشى بانكتەردىڭ سالىمشىلارى ءۇشىن تاۋەكەلدەردىڭ جوقتى­­عىن بىلدىرەدى. وسىلايشا, ەلدىڭ ءىرى بانك­تەرى ورتا مەر­زىمدى پەرسپەكتيۆادا تۇراقتىلىعىن ساق­تاپ, ءوز فۋنكتسيالارىن تولىق كولەمدە اتقا­راتىن بولادى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. مۇنداي بانكتەر ءۇشىن بانكروتتىق قاۋىپ جوق.

قولجەتىمدى يپوتەكاعا ەدب-نىڭ اسەرى

سونىمەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ جاعدايىنان ءبىراز ماعلۇمات العاندايمىز. ەندىگى ماسەلە قولجەتىمدى باسپاناعا بايلانىستى بولىپ تۇر. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە جان باسىنا شاققانداعى تۇرعىن ۇيمەن قامتىلۋ 23,4 شارشى مەتردى قۇراعان. بۇۇ-نىڭ الەۋمەتتىك ستاندارتقا ساي, بۇل كورسەتكىش 30 شارشى مەتردەن اسۋعا ءتيىس كورىنەدى. بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە ءوز ءۇيىن ساتىپ الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى يپوتەكا بولىپ تۇر. دەگەنمەن رەسپۋبليكادا كوممەرتسيالىق يپوتەكا باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي شارىقتاعان ۋاقىتىندا قالىپتى يپوتەكانى بانكتەردىڭ سەرىكتەس باعدارلامالارى مەن جەڭىلدەتىلگەن مەملەكەتتىك باعدارلامالارىنا كىرمەيتىن جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق جۇيەسىنە جاتپايتىن يپوتەكالىق نەسيە بەرۋمەن ەلىمىزدە 11 ەدب اينالىسادى. بۇل سەگمەنتتەگى ەڭ تومەنگى جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى تسەنتركرەديت بانكى 14,9% جانە قازاقستانداعى قىتاي بانكى 26,5% ارالىعىنداعى جوعارى پايىزدىق مولشەرلەمەمەن باسپانا الاتىن تۇرعىندار از ارينە. كەيبىر ەدب ءوز ونىمدەرىن جەتىلدىرىپ, سەرىكتەس باع­دار­لا­مالارىن ازىرلەۋدە. قازىر ەلدەگى 4 ەدب قۇرىلىس كومپانيالارىمەن سەرىكتەس يپوتەكا ۇسىنىپ, بۇل سەگمەنتتەگى ەڭ تومەنگى مولشەرلەمەنى Altyn Bank ەكى مينۋتتا ماقۇلدايتىن تسيفرلىق يپوتەكانىڭ بولىگى رەتىندە BI Group-پەن بىرلەسكەن وڭاي باعدارلاماسىن ۇسىنىپ وتىر. وندا نەسيە مەرزىمىنە بايلانىستى 0,1%-دان باستالادى. سونىمەن قاتار بانك ناۋرىز ايىندا اكتسيا وتكىزىپ, مولشەرلەمەنى 4,5%-عا تومەندەتكەن. فريدوم فينانس بانكى BI Group-پەن بىرلەسكەن يپوتەكالىق باعدارلاما بويىنشا مولشەرلەمە 0,2%-دان, تسەنتركرەديت بانكىندە قۇرى­لىس كوم­پانيالارىمەن سەرىكتەس باعدار­لا­ما­لار شەڭبەرىندەگى مولشەرلەمەنى 5%-دان باستاعان. Halyk Bank-تە BI Group-پەن بىرلەسكەن باعدارلاما بويىنشا مولشەرلەمە – 4,6%-دان جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى – 6,7%, Bazis-A-دا 18%-دان جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسى – 20,4%. ءتورت بانكتىڭ ۇشەۋى Altyn Bank, تسەنتركرەديت بانكى جانە Halyk Bank تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ 20%-ىن, فريدوم فينانس بانكى 30 پايىزدان باستاپ باستاپقى جارنانى قۇرايدى. Altyn Bank جانە Halyk Bank-تە يپوتەكانىڭ ەڭ جوعارى مەرزىمى 240 ايعا دەيىن, تسەنتركرەديت بانكى مەن فريدوم فينانس بانكىندە 180 ايعا دەيىن. يپوتەكانىڭ ەڭ ۇلكەن ماكسيمالدى سوماسىن فريدوم فينانس بانكى 200 ملن تەڭگەگە دەيىن, ودان كەيىن تسەنتركرەديت بانكى 100 مل تەڭگەگە دەيىن جانە Altyn Bank 80 ملن تەڭگەگە دەيىن سومانى ۇسىنادى. ال Halyk Bank شەكتى سومانى كورسەتپەگەن. بيىل جىل باسىندا حالىققا تۇرعىن ءۇي سالۋعا جانە ساتىپ الۋعا بەرىلگەن نەسيە­لەر (يپوتەكالىق نەسيەلەر) 4,86 ترلن تەڭگەنى قۇراعان. بۇل ءبىر جىل بۇرىنعىدان 39,3%, ال ون جىل بۇرىنعىدان بىردەن 5,3 ەسە ارتىق. اتالعان جايت نەگىزىندە قازىردىڭ وزىندە ەل ەكونوميكاسىنا بەرىلگەن بارلىق نەسيە 21,3%-ىن قۇراپ, ءبىر جىل بۇرىن كورسەتكىش 18,9% جانە ون جىل بۇرىن 9,2% عانا بولعان.